Schipmolen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schipmolen in de Wezer bij Minden, Duitsland met drijver ter ondersteuning van de as van het waterrad.
Schipmolen in de Mur bij Veržej, Slovenië.
Model Duitse schipmolen uit 1819.
Acht schipmolens in de Maas bij Maastricht, Joan Blaeu Toneel der Steden 1652.

Een schipmolen is een watermolen die op een in een rivier verankerd schip staat en zo aangedreven wordt door de stroming in de rivier.

Bij een molen met een klein waterrad hing dit naast de boot. Bij een groot rad werd het op een tweede punt ondersteund door een drijver.

De schipmolens zijn een doorontwikkeling van een uitvinding van Vitrivius, die leefde in de eerste eeuw. Na de vernieling van de waterlopen die de watermolens voedden door de Ostrogoten tijdens het Beleg van Rome in het jaar 538, besloot generaal Belisarius om schipmolens in te zetten die op de Tiber dreven. Daarmee was de meelvoorziening voor de bevolking beter beschermd tijdens oorlogen. Van hieruit verspreidde de schipmolen zich tijdens de Middeleeuwen over West-Europa.

Het waterrad was een onderslagrad dat door de stroming langzaam werd voortbewogen. Een molensteen moet voor een goed maalresultaat echter veel sneller draaien, ongeveer 60 omwentingelen per minuut. Daarom werd er een soort houten versnellingsbak toegepast, waarbij het waterrad het rondsel op een tussenas met aan de andere kant van de tussenas een groot wiel aandreef. Het wiel dreef vervolgens het rondsel van het maalkoppel aan.

Vroeger hebben er in de rivier de Waal onder andere bij Nijmegen schipmolens gelegen. Ze lagen ook in andere rivieren zoals in de 17de eeuw in de Maas in Maastricht.

Om de stroming goed te kunnen benutten lagen schipmolens zo ver mogelijk naar het midden van de stroom. Bij de passage van een schip werd de schipmolen uit de vaarroute getrokken door de kabels waarmee hij aan de wal verankerd lag, in te halen. Dit gebeurde met handkracht met behulp van een lier of een kaapstander.

In de tweede helft van de negentiende eeuw is het aantal schipmolens sterk afgenomen. De reden daarvoor was de komst van stoomschepen, die veel oponthoud ondervonden van de traag manoeuvrerende schipmolens.