IJssel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Niet te verwarren met de Hollandse IJssel

IJssel

Lengte	125 km
Van	Rijn, Westervoort
Naar	Ketelmeer
Stroomt door	Overijssel, Gelderland
De IJssel bij Velp De IJssel bij Zutphen De IJssel bij Deventer De IJssel bij Deventer in 1567 De IJssel bij Wijhe

De rivier de IJssel (of Gelderse IJssel, ter onderscheiding van de Hollandse IJssel, Nedersaksisch: Iessel) is een Nederlandse aftakking van de Rijn. Zij takt bij Westervoort ten oosten van Arnhem af van de Rijn en stroomt in noordoostelijke en later in noordelijke richting naar het Ketelmeer respectievelijk het IJsselmeer. De lengte van de IJssel is ongeveer 125 km. De loop van de rivier volgt de vallei tussen de Veluwe in het westen en de Sallandse Heuvelrug in het oosten, die het IJsseldal genoemd wordt.

[bewerken] Stroomgebied en geografie

Van Deventer tot voorbij Hattem vormt de rivier de grens tussen Gelderland en Overijssel. Echter, doordat gedeelten van dat traject geheel op Overijssels grondgebied liggen (bij Deventer, Olst en Wijhe), is er ook enig Overijssels grondgebied aan de linkeroever. Het traject vanaf Hattem is geheel Overijssels. Voorbij Kampen en het ertegenover gelegen IJsselmuiden vormde de rivier een kleine delta, maar behalve het Keteldiep, de hoofdtak, zijn de andere armen afgedamd.

De voornaamste plaatsen aan de IJssel zijn Zutphen, Deventer en Kampen. Zwolle ligt strikt genomen niet aan de IJssel (maar aan het Zwarte Water), maar wordt doorgaans toch als IJsselstad gezien. Historische stadjes aan de IJssel zijn ook Doesburg en Hattem.

Overijssel is (via de Heerlijkheid Overijssel) vernoemd naar de IJssel en plaatste in 1948 een symbolische weergave van de rivier in de Overijsselse provincievlag.

[bewerken] Geschiedenis

De IJssel is een aftakking van de Rijn die tussen 1000 en 2000 jaar geleden is ontstaan, waarbij recent onderzoek^[1]^[2] zou uitwijzen dat de rivier pas in de vroege Middeleeuwen, tussen omstreeks 600 en 950 na Christus, voor het eerst is gevoed met water uit de Rijn, waardoor de rivier veel breder en dieper is geworden. Daarvoor waterde het gebied ten zuiden van Doesburg (bijvoorbeeld de Oude IJssel) naar het zuiden en het gebied ten noorden van Doesburg (bijvoorbeeld de Berkel) naar het noorden af. Archeologen achten dit echter onwaarschijnlijk, omdat Deventer omstreeks 800 al een belangrijke handelsstad was met blijkbaar een vrije doorvaart naar het zuiden.^[3] De IJssel is dus een betrekkelijk jonge rivier, maar volgt een al veel langer bestaand dal tussen Veluwe en Salland. De Oude IJssel is een zijrivier die bij Doesburg in de IJssel uitmondt. Andere zijrivieren zijn de Berkel en de Schipbeek. Ten noorden van Kampen (Kampereiland) takt het Ganzediep van de IJssel af.

Historische bronnen suggereren dat de IJssel in de Romeinse tijd nog niet was verbonden met de Rijn. Romeinse geschiedschrijvers tekenden op dat de veldheer Drusus in het jaar 12 v.Chr. een kanaal groef van de Rijn naar het Lacus Flevo (meer op de plaats van Flevoland, huidige IJsselmeer. Dit was onderdeel van een veldtocht naar het huidige Noord-Duitsland, met als doel het Romeinse rijk tot aan de Elbe te vergroten. Troepentransport en bevoorrading zou dan met boten via het Lacus Flevo en verder door Friesland hebben kunnen plaatsvinden. Het kanaal werd met succes voltooid, maar het vervolg van de veldtocht mislukte. De Rijn bleef de noordgrens (Limes) van het Romeinse Rijk. Mogelijk heeft Drusus' kanaal (Fossa Drusiana) wel het ontstaan van de huidige bovenloop van de IJssel bevorderd of zelfs veroorzaakt. In ieder geval ontstond in de eeuwen na de Romeinse tijd de Gelderse IJssel en was zij een natuurlijk meanderende rivier.

Een oude naam van de IJssel is "Isala", wat net als de streek "Salland" is afgeleid van de Salische Franken of Saliërs. Dit was een belangrijk stammenverbond van Germanen in het IJsseldal en Salland, dat zich in reactie op de macht van het Romeinse Rijk gevormd had. Later waren zij onderdeel van het Frankische Rijk. De naam Isala/IJssel zou ook refereren aan het Latijnse woord voor 'stroom'. In een schenkingsakte uit 797 na Chr. is er sprake van bossen langs de Hisla. Het noordelijk deel van de Gelderse IJssel wordt in 814/815 ook aangeduid als Salahon, hetgeen betekent daar waar de IJssel uitmondt.^[4].

Reeds in de vroegste middeleeuwen kwamen de steden Zutphen, Deventer en Zwolle dankzij hun ligging nabij de IJssel tot grote bloei, al ruim voor het jaar 1000. Ook de Vikingen konden de nederzettingen via de IJssel bereiken en plunderen. Met de toetreding van dertien Nederlandse steden tot de Hanze in de 15e eeuw, werd de IJssel een belangrijke handelsroute.

Om de scheepvaart richting de IJssel te waarborgen is de huidige geul kunstmatig verdiept dankzij strekdammen (kribben). Bij lage afvoer zorgt dit voor een smallere, maar toch nog snel stromende en daardoor relatief diepe IJssel. Verder zijn in de Nederrijn een drietal stuwen geplaatst, van oost naar west: De Stuw bij Driel, bij Amerongen en bij Hagestein, die zorgen dat de waterverdeling tussen Waal (2/3), Nederrijn (2/9) en IJssel (1/9) gehandhaafd blijft bij hoog en laagwater in de rivier. De meest oostelijke stuw stuwt het water op, waardoor bij lage afvoer water gedwongen door de IJssel wordt afgevoerd. Bij hoge waterstanden staan de stuwen open. Behalve voor de bevaarbaarheid van de IJssel is deze ingreep uitgevoerd voor een zo groot mogelijke zoetwatervoorraad in het IJsselmeer, met name in droge tijden. Kanalen en grachten in Friesland, Flevoland en Noord-Holland kunnen zo schoongespoeld worden (tegen de verzilting) en op peil worden gehouden, als compensatie voor het vele schutten in kanalen. De benedenstroomse stuwen zijn gebouwd om het peil in de Nederrijn, tussen de stuwen, op hoogte te houden.

[bewerken] Veluwerally

De IJssel is jaarlijks op de laatste zondag van september het toneel van de Veluwerally, met honderden deelnemers een van de grootste kano-prestatietochten in Nederland. Gestart wordt vanuit Rhederlaag bij Giesbeek met afstanden tot aan Zutphen (35 km), Deventer (50 km) of Kampen (100 km). Ook is het mogelijk om het traject Deventer - Kampen te varen, ook 50 km maar minder stroom mee.

[bewerken] Zie ook

Hollandse IJssel, een rivier in Utrecht en Zuid-Holland.

[bewerken] Fotogalerij

Het begin van de IJssel bij Westervoort	Satellietfoto van de IJssel	De IJssel bij Deventer	De IJssel bij Wijhe
Schellerdijk langs de IJssel bij Zwolle	IJsselbrug bij Zwolle	De IJssel bij Kampen	Uiterwaarden bij Olst
Het baken van Overijssel te Olst	De IJssel met de molen Houdt Braef Stant in Welsum