Tochaars

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Houten plaat met Tochaarse inscripties. Koetsja, China, 5de-8ste eeuw.
"Tochaarse donors", met blond haar en lichtblauwe ogen. Fresco uit de 6e eeuw, Grotten van Qizil nabij Kuqa, Tarimbekken. Deze fresco's gingen vergezeld van begeleidende tekst in het Tochaars en het Sanskriet.

Het Tochaars is een dode taal die oorspronkelijk gesproken werd door de bewoners in de Turpanlaagte en het Tarimbekken in Centraal-Azië, in de tegenwoordige Chinese provincie Sinkiang. De taal behoort tot de Indo-Europese talen, specifieker de Kentum-talen.

Ontdekking[bewerken]

In het begin van de 20e eeuw werden in Turkestan (Centraal-Azië) handschriften uit de 7e of 8e eeuw opgegraven in een onbekende taal (in cursief Gupta, een variant van het Brahmi-schrift). Dankzij tweetalige teksten konden zij tamelijk vlug worden ontcijferd. Al snel werd duidelijk, dat het hier om een Indo-Europese taal ging.

Het Tochaars, zoals de taal werd genoemd, kende twee sterk afwijkende dialecten, die tegenwoordig eerder als twee afzonderlijke - wederzijds niet verstaanbare - talen worden beschouwd:

  • het Tochaars A (Tochaars in engere zin; Turfaans; Arśi; Karaxahr, Oost-Tochaars), en
  • het Tochaars B (Koetsjisch; West-Tochaars).
  • het Tochaars C (3e-eeuwse Prakrit-documenten uit Kroraina in het Tarim-bekken bevatten leenwoorden en namen die lijken te komen uit een derde dialect, het Tochaars C)

Deze talen werden grotendeels overgeleverd via boeddhistische, religieuze en medische teksten, waarvan vele waren vertaald uit het Sanskriet, alsmede kloosterrekeningen en een enkele originele tekst. Zij werden in 1908 ontcijferd door de Duitse taalkundigen Emil Sieg en Wilhelm Siegling. Voordat het Tochaars aan het begin van de 20e eeuw - min of meer bij toeval - was ontdekt, had niemand ooit het bestaan ervan vermoed.

De manuscripten, waardoor het Tochaars is overgeleverd, dateren van de zesde tot de achtste eeuw AD. Beide talen werden gesproken in het Tarimbekken in Centraal-Azië, in de tegenwoordige Chinese provincie Sinkiang. De naam "Tochaars" is afgeleid van het Griekse Tocharoi (Τόχαροι) (Ptolemaeus VI, 11, 6). Soms worden de Tocharen geïdentificeerd met de Yuezhi en de Kushanen. De term Tocharistan refereert gewoonlijk aan het Bactrië van het 1e millennium. Een Turkse tekst verwijst naar de Turfaanse taal (Tochaars A) als twqry. F.W.K. Müller associeerde deze naam met de Bactrische Tocharoi.

Strikt genomen mag op basis van het bovenstaande dus alleen het Tochaars A "Tochaars" worden genoemd. Voor het Tochaars B verdient de naam "Koetsjisch" de voorkeur (de sprekers van de taal zelf gebruikten vermoedelijk de naam kuśiññe). Omdat in wetenschappelijke publicaties de grammatica's van beide talen echter gewoonlijk gezamenlijk worden behandeld, zijn de termen A en B wel degelijk nuttig. De gemeenschappelijke oertaal van beide talen, het Proto-Tochaars, moet ten minste enkele eeuwen ouder zijn dan de overgeleverde talen en zal dus in het eerste millennium voor Christus zijn gesproken.

Het Tochaars is inmiddels reeds lang uitgestorven; de taal werd verdrongen door het Oeigoers, een taal behorende tot de Turkse talen. Na 840 werden de Oeigoeren door de Kirgiezen verdreven uit Mongolië, waardoor zij gedwongen waren zich terug te trekken in het Tarimbekken. Deze theorie wordt ondersteund door de ontdekking van Oeigoerse vertalingen van Tochaarse teksten. Onder Oeigoerse heerschappij werden de Tocharen geassimileerd, met de huidige bevolking van Sinkiang als resultaat.

Klankleer[bewerken]

Opvallend is dat het Tochaars binnen de Indo-Europese taalfamilie tot de groep der Kentum-talen behoort. Deze worden gekarakteriseerd door het samenvallen van palato-velare en velare medeklinkers (*k, *g, *gh). Het Tochaars is dus in eerste instantie verwant aan de Italische, de Keltische en de Germaanse talen, alsmede aan het Grieks. Dit is des te opmerkelijker, daar alle andere oostelijke Indo-Europese talen Satem-talen zijn. Hiermee is de oude veronderstelling, dat de tweedeling tussen Kentum- en Satem-talen hoofdzakelijk een verdeling was in oost en west, grotendeels op losse schroeven komen te staan. Tegenwoordig vragen velen zich af hoe waardevol het onderscheid tussen Satem- en Kentum-talen nog is. Ook heeft de ontdekking van het Tochaars voeding gegeven aan de theorie, dat het niet zozeer een onderscheid tussen oost en west betreft, maar eerder een onderscheid tussen een zich vernieuwend centrum (de Satem-talen) en een conservatievere periferie (de Kentum-talen).

Klinkers[bewerken]

  • /i/, /e/, /[æ]?/, /a/ /u/, /o/,
  • Tweeklanken (alleen in Tochaars B): /aj/, /aw/

Medeklinkers[bewerken]

Schrift[bewerken]

Het Tochaars is overgeleverd via fragmenten van manuscripten, waarvan de meeste dateren van de 8e eeuw. Deze waren geschreven op palmbladeren, houten tabletten en Chinees papier en konden de tand des tijds doorstaan dankzij het extreem droge klimaat van het Tarimbekken. Voorbeelden van de taal zijn ontdekt in Koetsja en Karasahr. Daaronder zijn ook vele muurinscripties.

Het door de Tocharen gebruikte alfabet was een abugida, afgeleid van het Noord-Indische Brāhmī-schrift. Het ontcijferen van het Tochaars werd sterk vergemakkelijkt door het feit, dat een groot deel van de manuscripten vertalingen uit het Sanskriet waren van bekende boeddhistische werken, waaronder ook tweetalige manuscripten. Afgezien van deze Boeddhistische en manicheïstische religieuze teksten bestaat het Tochaars corpus uit kloostercorrespondentie en -rekeningen, handelsdocumenten, karavaanvergunningen, medische en magische teksten, alsmede uit een liefdesgedicht.

In 2008 vermeldde de Salon Daily een prijsuitreiking aan de chinese vertaler Ji Xianlin die zich het Tochaars al voor zijn Ph.D in 1941, behaald onder de hier gemelde Siel, meester had gemaakt. Eind januari 2008 ontving de 97-jarige Ji Xianlin van de indiase overheid de Padma Busan Award. Ji Xianlin was de vertaler van de Maitreyasamiti-Nataka, een werk uit de Mahayana-canon dat de komst van de toekomende Boeddha vertelt. Ji vertaalde het uit het tochaars naar het chinees, evenals een flink aantal andere in het Tochaars geschreven manuscripten.

Voorbeelden[bewerken]

Enkele voorbeelden van Tochaarse woorden
Nederlands Tochaars A Tochaars B Oud-Grieks Latijn Sanskriet *Proto-Indo-Europees

een
twee
drie
vier
vijf
zes
zeven
acht
negen
tien
honderd
vader
moeder
broeder
zuster
paard
koe
(stem)²

sas
wu
tre
śtwar
päñ
äk
pät
okät
ñu
śäk
känt
pācar
mācar
pracar
ar
yuk
ko
vak

e
wi
trai
śtwer
piś
kas
ukt
okt
ñu
śak
kante
pācer
mācer
procer
er
yakwe
keu
vek

heis
duo
treis
tettares
pente
heks
hepta
oktō
ennea
deka
hekaton
pater
mētēr
(phrater)¹
(eor)¹
hippos
bous
(epos)¹

ūnus
duo
trēs
quattuor
quīnque
seks
septem
octō
novem
decem
centum
pater
mater
frāter
soror
equus
bos
vox

eka
dvi
tri
catur
pañca
ṣaṣ
sapta
aṣṭa
nava
daśa
śata
pitṛ
mātṛ
bhrātṛ
svasṛ
aśva
go
vāc

*oinos of *sems
*duwo
*treyes
*qwetwor
*penkwe
*sweks
*septm
*oktou
*newn
*dekm
*kmtom
*pə2ter
*mater
*bhrater
*swesor
*ekwo
*gwou
*wekw

¹ = Verwant, met veranderde betekenis
² = Nederlandse betekenis, niet verwant

Referenties[bewerken]

Externe links[bewerken]