Budel-Dorplein

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Budel-Dorplein
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Budel-Dorplein
Budel-Dorplein
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag Cranendonck Cranendonck
Coördinaten 51° 14′ NB, 5° 34′ OL
Algemeen
Inwoners 1500
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Budel-Dorplein is een dorp in de gemeente Cranendonck in Nederland met ongeveer 1500 inwoners. Het is ontstaan toen de fabrikantenfamilie Dor omstreeks 1892 een zinkfabriek bouwde in het vennengebied tussen Budel en Weert. In de omgeving van de fabriek lieten de Dors huizen en voorzieningen voor de arbeiders bouwen. In april 2011 is de fabrieksnederzetting Dorplein en de natuurlijke omgeving aangewezen als beschermd dorpsgezicht.

Geschiedenis[bewerken]

De ontwerper van het 'Projet de Dorplein' was Emile Dor. Oorspronkelijk heette het project 'Nieuwdorp' en in de volksmond: 'de Aauw hei'. De naam 'Dorplein' werd in 1893 officieel vastgesteld door de gemeente Budel. Omdat de zinkfabriek op een afgelegen terrein werd gebouwd moesten, naast tal van infrastructurele werken, ook alle voorzieningen voor de medewerkers ter plaatse worden gebouwd. De eerste bewoners waren Waalse arbeiders, die vakkennis en ervaring meebrachten en functies in het middenkader zouden krijgen. Ze hadden het aanvankelijk niet gemakkelijk, aangezien de meeste voorzieningen nog gebouwd moesten worden en ze ook de taal niet spraken. Geleidelijk aan werden er voorzieningen gebouwd. De arbeiderskolonie was in alle opzichten afhankelijk van de Budelse zinkfabriek. Het bedrijf was paternalistisch, wat zijn goede en slechte kanten had, en de nederzetting lag afgelegen. De hooggeplaatsten in het bedrijf bekleedden ook bestuurlijke functies in het dorp, en zelfs het schoolhoofd en de rector stonden op de loonlijst van de fabriek.


Ook de nutsvoorzieningen werden door de fabriek geleverd. Van belang waren de volgende instellingen:

  • Hotel Sint-Joseph, bijgenaamd 'De Kantine'. Dit is een klooster-achtig gebouw uit 1898 dat bedoeld was om vrijgezelle arbeiders te huisvesten. Het werd vanaf 1899 beheerd door de Zusters van de heilige Carolus Borromeus, die uit Nancy kwamen. In 1932 werden zij afgelost door de Dochters der Liefde van de Heilige Vincentius a Paulo, die uit Nuth kwamen. Deze zusters bleven tot 1987 vele werkzaamheden verrichten. In de kantine was er een hotel, een winkel, een wasserij, enzovoort, en ook een ontspanningsruimte en een café. Het gebouw diende nog als tehuis voor gastarbeiders en als asielzoekerscentrum, terwijl het daarna door een commerciële instelling tijdelijk werd verhuurd aan werknemers van een uitzendbureau onder de naam 'Cantine'. Hierna zou het als 'Kempense Veste' herontwikkeld worden, mogelijk tot sociaal-cultureel centrum.
  • De kerk. Budel-Dorplein had aanvankelijk geen kerk en het volcontinu werkrooster maakte het voor de werknemers vaak onmogelijk om de voettocht naar de kerk in Budel of Hamont te ondernemen. Daarom kwam er al in 1896 een kapel op het fabrieksterrein, in de retortenfabriek, nadat voordien de mis in een gang van het kantoor was opgedragen. De mis werd aangekondigd door de fabrieksfluit, wat een unicum genoemd mag worden. In 1907 kwam er nog een kapel in het Hotel Sint-Joseph, voor de dorpelingen. Wel werd grondwerk verricht voor de bouw van een permanente kerk, maar de oorlogen en economische motieven zorgden voor decennialang uitstel. Op de plaats waar de kerk aanvankelijk zou komen had de SS in de bezettingsjaren een aantal verzetsstrijders vermoord, waarvoor in 1949 een monument werd opgericht. Op een andere plaats werd toen een permanente kerk gebouwd, aan Sint-Jozef gewijd, een bakstenen gebouw met twee torens van architect Pontzen, die in 1952 werd ingewijd. De klokken kregen de namen 'Emile' en 'Lucien', naar de gebroeders Dor. De rector werd deels door de fabriek betaald. De titel 'rector' kwam voort uit het feit dat er geen officiële parochie was, die werd eerst in 1963 ingesteld, terwijl de fabriekskapel pas in 1966 werd opgeheven en daarmee kwam ook aan de directe bemoeienis van de fabriek met het kerkelijk leven een einde. De kapel bestaat niet meer, de fabriek trouwens ook niet, daar ze in 1973 werd gesloopt omdat toen een elektrochemische fabriek in bedrijf werd genomen.
  • Het Kamp was een plaats waar geïnterneerde Belgische vluchtelingen tijdens de Eerste Wereldoorlog verbleven.
  • De directeursvilla tegenover de kerk is een fraaie en imposante villa.
  • De Warande was het landgoed en de woning van de familie Dor, dit landgoed was eigendom van de naamloze vennootschap KZM. Na het pensioen van de heer Dor, diende de familie het landgoed te verlaten. Het werd nadien bewoond door verschillende directeuren van de fabriek, en werd in de jaren zeventig gekocht door de Heer van Zijl, directeur bij INALFA in Hamont-Achel, het latere Punch Metals. In 2007 is het landgoed aangekocht door de familie Hannen. Jos Hannen, directeur Friesland Foods, en zijn zoon Sepp Hannen, directeur ActivePeople BV, en UwChauffeur.be NV. Momenteel is de familie Hannen bezig met de restauratie van de villa en het onderhoud van het landgoed. Zij gaan de villa bewonen eind 2008.
  • Woonhuizen in Waalse trant. De oorspronkelijke woonhuizen, gebouwd in de toenmalige in Wallonië gebruikelijke architectuur, zijn een merkwaardig fenomeen in een streek waar deze bouwtrant gewoonlijk niet voorkomt. Het zijn grote huizen, telkens twee bij elkaar. Op de weg naar de fabriek liggen ook een aantal in soortgelijke stijl ontworpen villa's voor het hogere personeel.

In de jaren zestig van de twintigste eeuw veranderde de uitzonderlijke situatie van Budel-Dorplein in die van een normaal dorp. De Budelse zinkfabriek kwam in 2007 met een plan om een duurzaam bedrijventerrein op haar gebied aan te leggen, het 'Duurzaam industriepark Cranendonck', 200 ha van de Loozerheide te verkopen aan Natuurmonumenten, en nog eens 300 ha door deze instantie te laten beheren.

Natuur en Landschap[bewerken]

Bij Budel-Dorplein ligt het natuurgebied Loozerheide van honderden hectare. Dit gebied werd deels bebouwd door de Budelse zinkfabriek van Zinifex, en door de aanleg van Budel-Dorplein. De rest van het gebied bestaat uit heide en moeras, naaldbos en zandverstuiving. Ook liggen er vennen, waarvan De Hoort en Ringselven de belangrijkste zijn. Het zeer zeldzame ongezoomd ertsmos is hier te vinden.

Nabijgelegen kernen[bewerken]

Budel-Schoot, Hamont, Lozen, Weert.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]