Chronologie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Een detail van de sarcofaag van Paus Gregorius XIII, met de viering van de invoering van de gregoriaanse kalender.

Chronologie of tijdrekenkunde is de hulpwetenschap voor het lokaliseren van gebeurtenissen in de tijd en maakt deel uit van het vakgebied van de geschiedenis. Dit in tegenstelling tot de chronometrie (of tijdmeetkunde), die deel uit maakt van de natuurkunde. Het woord chronologie komt van de Griekse woorden "χρονος", wat betekent tijd en "λογος", wat betekent wetenschap of leer.

Dankzij de chronologie kan men oude gebeurtenissen herleiden tot een moderne vorm van tijdrekening. Zo kunnen we de Anno Urbis Conditae-jaartelling, die omstreeks 400 (na Christus) voor het eerst systematisch werd gebruikt (door Orosius), gemakkelijk omrekenen naar de Anno Domini jaartelling aan de hand van de formule AD 1 = AUC 754.

Geschiedenis[bewerken]

De bekende termen kalender (een voorbeeld van cyclische tijdordening) en jaartelling (opgevat als een lineair systeem van genummerde kalenderjaren) betreffen twee complementaire fundamentele begrippen van de chronologie. Zo was de bij de omstreeks het jaar 525 door Dionysius Exiguus geïntroduceerde en omstreeks het jaar 725 door Beda Venerabilis (672-735) in gebruik genomen christelijke jaartelling behorende kalender gedurende acht eeuwen de juliaanse kalender, na het jaar 1582 de gregoriaanse kalender. Beda Venerabilis kan beschouwd worden als de belangrijkste chronoloog van het eerste millennium, omdat hij de eerste was die de christelijke jaartelling daadwerkelijk gebruikte als een volwaardig systeem voor het dateren van historische gebeurtenissen en hiermee de grote promotor was van de jaartelling die uiteindelijk de enige mondiaal in gebruik zijnde jaartelling zou worden.

De Anno Domini-jaartelling van Dionysius Exiguus, die alleen kalenderjaren na Chr. bevat, werd door Beda Venerabilis uitgebreid tot de volledige christelijke jaartelling (die tevens alle kalenderjaren voor Chr. bevat, maar geen jaar nul). Tien eeuwen na Beda namen de Franse sterrenkundigen Philippe de la Hire (in het jaar 1702) en Jacques Cassini (in het jaar 1740), uitsluitend met het doel om bepaalde astronomische berekeningen te vergemakkelijken, het in 1583 door Scaliger voorgestelde juliaanse datumsysteem en hiermee een astronomische jaartelling in gebruik die een schrikkeljaar nul bevat, dat het jaar 1 (na Chr.) voorafgaat doch niet exact samenvalt met het jaar 1 voor Chr. Sterrenkundigen hebben nooit serieus voorgesteld onze jaartelling te vervangen door hun astronomische jaartelling (die overigens exact samenvalt met de christelijke jaartelling waar het de kalenderjaren na het jaar 4 betreft).

Geochronologie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie geochronologie en geschiedenis van de Aarde voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Het vaststellen van de geologische geschiedenis van de Aarde wordt geochronologie genoemd. Hierbij wordt gebruikgemaakt van de geologische tijdschaal, die veel verder terug reikt dan de tijdsindelingen uit de geschiedenis en archeologie.

Belangrijke gebeurtenissen uit het geologische verleden zijn bekend dankzij het onderzoek van aardlagen (stratigrafie) of fossielen (paleontologie). Belangrijke gebeurtenissen of omschakelingen, zoals het massaal uitsterven van soorten of grote meteorietinslagen, worden vaak gebruikt als grenzen tussen verschillende tijdperken.

Stratigrafie, het onderzoek van aardlagen, is gebaseerd op een drietal wetmatige principes, die bekend zijn als de wetten van Steno, naar de Deense natuurvorser Nicolaus Steno (1638 - 1686). Volgens het principe van superpositie worden jongere aardlagen normaal gesproken bovenop oudere gevormd. Als men graaft komt men daarom steeds oudere lagen tegen. Het principe van horizontale vervolgbaarheid stelt dat aardlagen in alle richtingen doorlopen, tenzij ze door erosie verdwenen zijn. Wanneer op een bepaalde plek niet duidelijk is wat zich onder een bepaalde aardlaag bevindt, kan dit op andere plaatsen wel vastgesteld worden. Als gevolg van deze principes is het mogelijk de volgorde van gebeurtenissen uit het geologische verleden te bepalen.

Om naast de volgorde van gebeurtenissen ook te bepalen hoe lang geleden ze plaatsvonden, wordt radiometrische datering gebruikt. Als een aardlaag op een bepaalde plek gedateerd is, kan dit ook op andere plekken als referentiepunt worden genomen.

Zie ook[bewerken]

Andere bekende chronologische onderwerpen zijn bijvoorbeeld:

Onderwerpen van de christelijke chronologie zijn bijvoorbeeld:

Externe link[bewerken]

Zoek dit woord op in WikiWoordenboek