Egyptische chronologie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De chronologie van het oude Egypte is bepalend voor de oude geschiedenis van de culturen van het Midden-Oosten. Aangezien de Egyptologie heeft vastgesteld dat er voor Egypte een (min of meer) absolute chronologie is op te stellen worden andere culturen uit het Midden-Oosten en het Middellandse Zeegebied hiermee gedateerd door het gezamenlijke voorkomen van Egyptische en andere vondsten of gegevens.

De Egyptische chronologie is gebouwd op drie fundamenten:

  1. De koningslijsten van Manetho.
  2. Annalen en inscripties zoals die in Egypte zijn aangetroffen.
  3. Astronomische gegevens waarmee bovenstaande gegevens aan absolute jaartallen zijn gekoppeld.

De koningslijsten van Manetho[bewerken]

Manetho was een Egyptisch priester uit de derde eeuw voor Christus, die vooral bekend is door zijn Aigyptiaka, een uitgebreide geschiedenis van Egypte. Deze bron wordt gezien als de belangrijkste lijst van koningen die is overgeleverd, omdat ze de indruk wekt volledig te zijn en de lengte van de regering van de Farao’s geeft, op basis waarvan een absolute chronologie op moet zijn te stellen. Manetho levert echter ook de nodige problemen op:

  • Zijn werk is alleen in afschriften overgeleverd, die onderling sterk verschillen, wat het moeilijk maakt vast te stellen hoe de originele tekst geluid heeft.
  • Hij schreef in het Grieks en gaf de Farao’s vergriekste namen, wat identificatie met oorspronkelijk Egyptische bronnen niet makkelijker maakt.

Desalniettemin is Manetho’s lijst de afgelopen eeuwen dankbaar gebruikt door Egyptologen. We danken aan hem de bekende indeling in dertig dynastieën, hoewel ze niet alle dertig door hem beschreven zijn.

Annalen en inscripties[bewerken]

Zowel in papyri als op inscripties zijn lijsten van Egyptische koningen aangetroffen. De bekendste papyrus is de koningslijst van Turijn, en de bekendste inscripties zijn de koningslijsten van Karnak en Abydos.

De koningslijst van Turijn[bewerken]

Deze papyrus bevatte oorspronkelijk vermoedelijk een lijst van alle koningen tot aan Ramses II, uit wiens regeerperiode hij waarschijnlijk dateert. Helaas is de papyrus de laatste eeuwen in een zodanig slechte staat geraakt dat we nu alleen nog de namen hebben van koningen tot aan de zeventiende dynastie.

De koningslijst van Abydos[bewerken]

Deze lijst, afkomstig uit de tempel van Abydos noemt 78 voorgangers van Seti I. De lijst lijkt niet volledig te zijn.

De koningslijst van Karnak[bewerken]

Deze lijst, in reliëf op de muren van de tempel te Karnak, is in feite een verzameling afbeeldingen van koningsstandbeelden die Thoetmosis III bij zijn bouwactiviteiten aantrof en verplaatste. Het belang van de lijst is vooral dat de namen van de heersers uit de eerste en tweede tussentijd worden genoemd, die in geen van de andere bekende lijsten voorkomen.

Astronomische gegevens[bewerken]

De Egyptische kalender kende een jaar van 365 dagen. Het siderisch jaar duurt 365,25 dagen. Zonder schrikkeldag kwam het iedere vier jaar een dag achter te lopen. De cyclus duurt hierdoor ongeveer 365/0,25= 1460 jaar (sommige berekeningen gaan uit van 1456 jaar). Deze periode noemen Egyptologen de Sothisperiode, omdat voor de Egyptenaren de dag van eerste verschijning van de ster Sothis (waarschijnlijk de ster Sirius) het wassen van de Nijl aankondigde. In het jaar 139 na Chr. zou deze opkomst volgens Censorinus op de correcte dag hebben plaatsgevonden. Een tweede “correcte verschijning” kan berekend worden aan de hand van een papyrus, waarin wordt meegedeeld dat op een bepaalde datum in het zevende jaar van (naar men aanneemt) Sesostris III een eerste verschijning van Sirius wordt vermeld. Met behulp van de uit de lijsten bekende duur van regeringsjaren kunnen hier dus geen absolute dateringen mee worden vastgesteld. Deze dateringsmethode bevat veel aannames en veronderstellingen, zodat men tegenwoordig terughoudend is met de toepassing ervan.

Otto Neugebauer heeft in zijn essay Astronomy and History (Mathematical Methods in Ancient Astronomy) gesteld dat Egypte geen aanspraak kan maken op het beoefenen van mathematische astronomie. Hij stelde dat er geen enkel bewijs is voor systematische astronomie en derhalve chronometrie is gevonden.

Alternatieve chronologieën[bewerken]

Het “rubberen” karakter van de Egyptische chronologie is voor diverse onderzoekers aanleiding geweest alternatieve chronologieën op te stellen. De verschillen met de gangbare chronologie kunnen uiteenlopen van tientallen jaren tot wel 700 jaar.

De bekendste theorieën hierover zijn afkomstig van Immanuel Velikovsky en David Rohl. Deze omstreden chronologieën hebben tot felle discussies geleid en worden door de reguliere Egyptologie radicaal afgewezen.

De “juiste” dateringen[bewerken]

Zoals uit het bovenstaande blijkt kan er van een “juiste” datering van regeringsjaren van de farao’s geen sprake zijn. Ter illustratie een vergelijking tussen de regeringsjaren van enige bekende farao’s uit de Nederlandse, Engelse en Duitse Wikipedia:

Naam Nederlands Engels Duits
Djoser 2690-2670 2668-2649 2720-2700
Cheops 2604-2581 2589-2566 2620-2580
Sesostris III 1872-1853 1878-1860 1837-1818
Thoetmosis III 1479-1425 1479-1425 1445-1413
Ramses II 1279-1213 1279-1213 1279-1213
Psoesennes I 1043-993 1039-991 1040-995