Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij
Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij
Algemene informatie
Land Vlag van Nederland Nederland
Hoofdvestiging Gennep
Actief 1873-1925
Beheer
Trajecten Boxtel - Wesel
Trajectlengte 92,7
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
Traject van het "Duits Lijntje"
NBDS-aandeel
Stoomlokomotief 32 in station Uden

De Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij (NBDS) was een spoorwegonderneming en verzorgde het spoorvervoer tussen het Nederlandse Boxtel en het Duitse Wesel via Uden, Veghel, Gennep, Goch en Xanten. Deze spoorlijn stond in Nederland bekend als het "Duits Lijntje".[1] Op 15 juli 1873 kon het traject van Boxtel naar Goch worden geopend. Op 1 juli 1878 kon het tweede deel van de lijn, het baanvak van Goch naar Wesel worden geopend. De totale lengte van de lijn was 92,7 kilometer, waarvan 52,7 kilometer op Nederlands gebied. Vanaf Büderich werd nog 8,2 kilometer spoorweg van de Köln-Mindener Eisenbahn bereden, een deel van de lijn van Venlo via Wesel naar Haltern, Münster en Hamburg.

Geschiedenis[bewerken]

NBDS[bewerken]

Op 28 mei 1869 werd de Naamloze Vennootschap Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij (NBDS) opgericht. Het doel van de onderneming was het vervoer van goederen en personen op de spoorwegen Boxtel - Gennep - Goch - Wesel en Gennep - Kleve. De directie van de maatschappij was als volgt:[2]

  • President: Willem Hendrik van Meukeren, Rotterdam
  • Vice-president: Hyacinthus Constantinus Fredericus Kerstens, Mill
  • Secretaris: Jan van Stipriaan Luiscuis, Vlaardingen
  • Maria Frans Rudolph Joseph Willem Hubert Ludwig Philip Apolina Baron von Monschauw, Goch
  • Charles James Appleby, Londen
  • Johannes van den Boogaard, Gennep

Latere presidenten waren Hyacinthus Constantinus Fredericus Kerstens (tot 1886) en Johannes Marinus Voorhoeve (1886-1919).

Op 28 mei 1869 kreeg Van Meukeren de definitieve Nederlandse concessie voor de aanleg van een spoorweg van Boxtel over Gennep naar de Pruisische grenzen in de richtingen naar Kleve en Wesel. Op 14 februari 1872 volgende de definitieve concessie van de Pruisische regering.[2] De maatschappij zetelde aanvankelijk in Rotterdam, later in Gennep. Hier was ook de centrale werkplaats gevestigd.

De NBDS-lijn werd geopend met de bedoeling een onderdeel van de snelste verbinding LondenBerlijnSint-Petersburg te zijn. Vanaf 1881 reden over deze lijn sneltreinen (boottreinen) waarmee men zonder overstappen van Vlissingen via Wesel naar Berlijn en Hamburg kon reizen. Vanaf station Vlissingen kon de reis worden voortgezet met schepen van de Stoomvaart Maatschappij Zeeland die de reizigers naar Queenborough brachten. Hier kon worden overgestapt op de treinen van de London, Chatham and Dover Railway naar London. Vanwege dit comfort maakten veel vorsten en diplomaten voor hun Europese reizen gebruik van dit traject.[bron?] In de treinen (mailtreinen) reden postrijtuigen en rijtuigen gesteld door de CIWL mee (WL en WR). Het Duitse grensstation was Goch en Hassum, het Nederlandse was Gennep. De spoorlijn werd het "Duits Lijntje" genoemd; in Duitsland luidde de naam Boxteler Bahn.[bron?]

Tussen Büderich en Wesel gebruikte de NBDS een 1950 m lange spoorbrug over de Rijn. Deze werd gebouwd tussen 1872 en 1874, als onderdeel van de aanleg van de lijn Hamburg – Münster – Wesel – StraelenVenlo door de Köln-Mindener Eisenbahn. Een ander belangrijk kunstwerk op het 100 km lange baanvak was de Maasbrug bij Gennep.

De Eerste Wereldoorlog maakte in 1914 een einde aan dit prominente verkeer. In deze periode maakten vooral vluchtelingen uit Engeland en Amerika gebruik van de NBDS door het toenmalige neutrale Nederland. Op 1 juni 1919 nam de SS de exploitatie over. Op 15 november 1922 werd door de rechtbank in Rotterdam het faillissement uitgesproken. Per 1 juli 1925 nam de Deutsche Reichsbahn-Gesellschaft het Duitse deel van de spoorlijn over. Daarmee was de spoorwegonderneming nu aan beide zijden van de grens genationaliseerd. De werkplaats werd in datzelfde jaar gesloten. Sneltreinen keerden niet meer terug op dit baanvak. Aan beide zijden was de lijn gedegradeerd tot zijlijn. In Nederland werd op 1 augustus 1924 de lijn een lokaalspoorlijn.

De spoorlijn na het faillissement[bewerken]

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd op 10 maart 1945 de spoorbrug bij Wesel door de terugtrekkende Duitse Wehrmacht opgeblazen. Daarmee kwam een eind aan het Duitse gedeelte van het Duits Lijntje. In de jaren 1949-1967 werd in fasen het Duitse gedeelte gesloten en opgebroken (Goch – Hassum 1949 P/ 1967 G en Goch – Uedem 1963 P/ 1966 G). Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het gedeelte tussen Xanten en Uedem al zo vaak door Canadese militairen beschadigd dat dit niet meer werd hersteld. Op het tracé Goch – Uedem werd een verkeersweg aangelegd.

In 1950 beëindigde de NS het laatste stukje personenverkeer op de lijn Boxtel – Uden. Twintig jaar later werd het goederenvervoer op het stuk Uden – Gennep beëindigd. De Maasbrug bij Gennep werd in 1973 gedemonteerd. De naastliggende verkeersbrug is in 1955 gebouwd op dezelfde pijlers die bedoeld waren om de spoorbrug dubbelsporig te maken, hetgeen er nooit van is gekomen. In 2004 beëindigde Railion het goederenvervoer op het stuk van Boxtel tot Veghel.

Uit protest tegen de plannen van ProRail om de aansluiting bij Boxtel te verbreken werden op Tweede Paasdag 2005 ritten georganiseerd met een stoomtrein en een light rail-voertuig.[bron?]

Rollend materieel[bewerken]

Locomotieven[bewerken]

In 1873 beschikte de Maatschappij over zeven stoomlocomotieven. Vijf locomotieven met sleeptender werden in 1873 geleverd door Beyer-Peacock in Manchester (nummers 1 t/m 5). Deze locomotieven met de asindeling 1B hadden de namen "Gijsbert van Beverwijk", "Sophia", "Mina", "Lucinda" en "Henriëtta".

Daarvoor waren al twee tenderlocomotieven in dienst gesteld. Deze werden gebouwd door Fox, Walker & Co. in Bristol (waaronder nummer 11) en in 1871-1872 in dienst gesteld.

Voor het goederenvervoer werden in 1878 vier C-gekoppelde machines geleverd door Hohenzollern, Düsseldorf. Deze kregen de nummer 12 t/m 15. Er volgden nog twee in 1902 (nr. 16) en 1907 (nr. 17).

Voor het trekken van de sneltreinen werden bij Hohenzollern in 1881 twee zwaardere 1B-machines aangeschaft gevolgd door en derde exemplaar in 1887 (nummer 8 t/m 10).

Tussen 1892 en 1894 werden opnieuw drie machines aangeschaft, ook nu weer 1B-machines, geleverd door Beyer-Peacock in Manchester. Deze hadden de nummers 6, 7 en 11.

Locomotief No. 32 in Gennep 1908

De steeds zwaarder wordende posttreinen deden de NBDS in 1907 besluiten tot de aanschaf van echte sneltreinlocomotiven van het type 2C. Dit waren de eerste met deze asopstelling in Nederland. Zes stuks kwamen in 1908, nummers 30-35 (later NS-serie 3500). Daar men in Nederland nog geen ervaring had opgedaan met 2C locomotieven, liet de NBDS de locomotieven in England bouwen door Beyer-Peacock, Manchester.

Deze Blauwe Brabanders reden hun sneltreinen in een aantal gevallen helemaal door naar Haltern, Münster, Essen, Dortmund of naar Oberhausen. Nog in de Eerste Wereldoorlog werden een nieuwe 2C (nr. 36) en twee nieuwe 1D-gekoppelde (nrs. 118 en 119) goederentreinlocomotieven geleverd door Hohenzollern, Düsseldorf.

Tevens beschikte de NBDS over drie rangeerlocomotieven met de asindeling Bt. Nummer 26 werd in 1894 in dienst gesteld en was gebouwd door Henschel & Co. in Kassel. Deze fabrikant leverde ook nummer 26 in 1898. In 1907 volgde nog een rangeerlok met nummer 24 gebouwd door Werkspoor in Amsterdam.

Voor het onderhoud van het materieel beschikte de NBDS over een eigen werkplaats in Gennep.

Nr. NBDS Bouwjaar Fabrikant Fabrieksnr. Asindeling Nr. SS Nr. NS Opmerking
1-5 1873 Beyer Peacock 1169-1173 1B  ? 775 (lok 1) In 1908 zijn 2 en 4 verkocht aan een aannemer.
6 1893 Beyer Peacock 3539 1B 476 1476 In 1936 buiten dienst gesteld.
7 1892 Beyer Peacock 3523 1B 477 1477 In 1933 buiten dienst gesteld.
8,9 1881 Hohenzollern 161, 162 1B 281, 282 1201, 1202 In 1932 buiten dienst gesteld.
10 1887 Hohenzollern 428 1B 283 1203 In 1932 buiten dienst gesteld.
 ? 1871 Fox Walker  ? Ct - - Verkocht in 1887.
11 1872 Fox Walker  ? Ct - - In 1882 verkocht aan aannemer Bekker
11" 1894 Beyer Peacock 3614 1B 478 1478 In 1936 buiten dienst gesteld.
12-15 1878 Hohenzollern 82-85 Ct 215-218 3001-3004 In 1925 naar het Spoorweg Bouw Bedrijf
16 1903 Hohenzollern 1614 Ct 219 3005 In 1925 naar het Spoorweg Bouw Bedrijf
17 1907 Hohenzollern 2254 Ct 220 3006 In 1925 naar het Spoorweg Bouw Bedrijf
24 1907 Werkspoor 209 Bt 561 8232 Buiten dienst gesteld in 1947.
25 1894 Henschel 4136 Bt 526 6910 Buiten dienst gesteld in 1931.
26 1898 Henschel 4828 Bt 527 6911 Buiten dienst gesteld in 1934.
30-35 1908 Beyer Peacock 5134-5139 2'C 981-986 3501-3506 Blauwe Brabander
36 1915 Hohenzollern 3288 2'C 987 3507 Blauwe Brabander
(37) 1920 Hohenzollern 3328 2'C 988 3508 Blauwe Brabander
118, 119 1917, 1918 Hohenzollern 3324, 3325 1'D 1301, 1302 4501, 4502 120 en 121 kwamen in dienst bij SS als 1303 en 1304.
Monument met stoomlocomotief 94 1640 van de Deutsche Bundesbahn in Gennep

Sinds 19 februari 1977 staat aan de Brabantweg in Gennep ter nagedachtenis aan de NBDS een stoomlocomotief opgesteld. Dit monument is een voormalige tenderlocomotief van de Deutsche Bundesbahn met het nummer 94 1640. Deze heeft overigens nooit voor de NBDS gereden. Van de NBDS zelf is geen enkele locomotief bewaard gebleven.

Personenrijtuigen[bewerken]

Nr. NBDS Type Soort Bouwjaar Fabrikant Asindeling Nr. NS Opmerking
1 As 1e klas 1893  ?  ? A 2501 In 1904 naar NBDS (voorheen koninklijk rijtuig nr. 45)
4 A2c 1e klas  ?  ?  ? AB 2501 In 1904 naar NBDS (voorheen koninklijk rijtuig nr. 41)
5 AB4 1e/2e klas 1865  ?  ? C 2061 In 1904 naar NBDS (voorheen koninklijk rijtuig nr. 42)
 ? A 1e klas 1877  ?  ? - -
7-12 AB4 1e/2e klas 1873 (7,8), 1878 (9-12) Beijnes (1873) 2 AB 2005 -
 ? ABC4 1e/2e/3e klas  ?  ?  ? - -
15-20 AB5c 1e/2e klas 1905  ? 3 AB 4515-4520 -
29 AB4 1e/2e klas 1878  ?  ? BC 2011 -
30-35 B4 2e klas 1873-1874 Beijnes 2 BC 2012-2017 -
36 AB4 1e/2e klas 1878  ?  ? BC 2018 -
41-64 C5 3e klas 1873-1874  ? 2 C 2101-2108, 2112-2217, 2119 -
65-72 C5 3e klas 1876-1877  ? 2 C 2109-2111, 2118, 2120-2123 -
73-76 L Post 1873  ?  ? P 2501-2504 -
77-84  ? Bagage 1892  ? 3 - In 1899 overgenomen van de SS
85-88  ? Bagage 1873  ? 2 D 2277 -
89-94 E Bagage 1894  ? 2 D 2272-2276, PD 2001 Bagagerijtuig
95  ? Bagage 1894  ?  ? D 2233 In 1904 naar NBDS (voorheen koninklijk rijtuig nr. 43)
106, 107  ? Bagage 1873  ?  ? - -
151-155  ? Bagage 1873  ? 2 - -
950-961  ? Bagage 1902  ? 3 D 3219-960 Voor D-treinen.
970-973  ? Bagage 1904  ? 2' 2' D 7574, 7575, 7506, 7507 Voor Berlijnse mailtreinen.
974-977  ? Bagage 1905  ? 2' 2' D 7508, 7576, 7509, 7577 Voor Berlijnse mail(nacht)treinen.
978-981  ? Bagage 1908  ? 2' 2' D 7578-7581 -
982-984  ? Bagage 1913  ? 2' 2' D 7582-7584 -

Goederenwagens[bewerken]

Nr. NBDS Type Soort Bouwjaar Fabrikant Asindeling Nr. NS 1930 Opmerking
 ?  ? Stoomkraan 1905  ?  ? Hijswerktuig 451
6  ? Handkraan wagen 1915  ?  ?  ?
101-110 F Gesloten wagen 1873 Carl Weyer 2 CHA 2536-2574
111-150 F Gesloten wagen 1872 Werkspoor, Carl Weyer 2 CHA 397-404, 2543, 2547-2560, 2563, 2565-2570, 2572-2574
151-155 F Gesloten wagen 1873 Werkspoor 2 CGA 316-319
175 F Gesloten wagen 1873 Carl Weyer 2 CHA 396
176-179 F Gesloten wagen 1890 Dyle & Backalan 2 CHB 2826-2828, FOT 71051
180-195 F Gesloten wagen 1890 Dyle & Backalan 2 FOT 70901-70910
196-203 F Gesloten wagen 1891 Germain 2 CHB 2829-2835, FOT 71052
204-235 F Gesloten wagen 1891 Germain 2 CHB 407-438
236-240  ? Koelwagen 1895 Germain  ? CHY 26051-26054, 26953 Voor margarinevervoer
241-255  ? Koelwagen 1895 Germain  ? CHY 26001-26014, 26905 Voor margarinevervoer
256-260 F Gesloten wagen 1897 vd Zypen & Carlier 2 CHD 12001-12005 Naar Pruisische model gebouwd
261-275 F Gesloten wagen 1897 vd Zypen & Carlier 2 CHD 10001-10014, FOT 71001 Naar Pruisische model gebouwd
276-280 F Gesloten wagen 1898 Nivelles 2 CHD 12016-12020 Naar Pruisische model gebouwd
281-295 F Gesloten wagen 1898 Nivelles 2 CHD 10016-10028, FOT 71002 Naar Pruisische model gebouwd
296-305 F Gesloten wagen 1901 Gastell 2 CHD 12006-12014, FOT 71053 Naar Pruisische model gebouwd
306-317 F Gesloten wagen 1901 Gastell 2 CHD 12021-12031, 15175, FOT 71054 Naar Pruisische model gebouwd
318-365 F Gesloten wagen 1901 Gastell 2 CHD 10031-10077, FC 70579, 70580 Naar Pruisische model gebouwd
441-465 G Open wagen 1873 Werkspoor 2 GTG 35816-35846
466-485 G Open wagen 1873 Werkspoor 2 GTG 37456-37460
486-496 G Open wagen 1873 Werkspoor 2 -
516-525 G Open wagen 1873 Werkspoor 2 GTG 37401-37409
530-554 G Open wagen 1901 Gastell 2 GTM 53471-53495
555-579 G Open wagen 1902 Gastell 2 GTM 58031-58035
1581-1590 G Open wagen 1916 Nürnberg 2 GTM 53501-53510
1591-1600 G Open wagen 1916 Wismar 2 GTM 53511-53520
1601-1630 G Open wagen 1916 Union Dortmund 2 GTM 53521-53540
1603, 1605 G Open wagen 1916 Nürnberg 2 GTM 58051, 58052
1610 G Open wagen 1916 Union Dortmund 2 GTM 58056, 58059
 ? G Open wagen 1917 Wismar 2 GTM 58053-58055, 58060
580-585  ? Ballastwagen 1873 NBDS  ? dienstwagen 171109-172112
600, 601  ? Rongenwagen 1883 NBDS 2'2' HTR Voor railvervoer
700-704  ? Sneltreinwagen 1901 Gastell 3 CHCW
750-752  ? Koelwagen 1902 Gastell  ? CHY Voor margarinevervoer
753-755  ? Koelwagen 1902 Gastell  ? CHV Voor margarinevervoer
756, 757  ? Koelwagen 1902 Gastell  ? CHV Voor margarinevervoer
758, 759  ? Koelwagen 1902 Gastell  ? CHY Voor margarinevervoer
801-830  ? Rongenwagen 1901 Gastell  ? LW
831-845  ? Rongenwagen 1908 Gastell  ? LW
850  ? Ballastwagen 1873 Werkspoor  ? -
871-876  ? Ballastwagen 1873 NBDS  ? -
871-880  ? Schamelwagen 1873 Werkspoor 2 HM 90561-90574 5 eenheden van twee wagens
881-890  ? Schamelwagen 1873 Werkspoor 2 HM 90561-90574 5 eenheden van twee wagens
913-932  ? Open veewagen 1873 Werkspoor 2 CHA 2458-2472, CHBL 3548-3550, FU 70146, 71201
1020-1023 K Veewagen 1908 Nivelles  ? FVVBS 77901-77904 Voor varkensvervoer
2025, 2026  ? Vleeswagen 1911  ?  ?  ?
3025  ? Vleeswagen 1911  ?  ?  ?
2059  ? Gaswagen 1913 Gastell 3 155075
502202p  ? Ketelwagen 1910 Uerdingen  ? Bij DR opgenomen Eigendom van de "Niederrheinische Oelwerke Actien-Gesellschaft Goch"

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • W.S. van Dinter: Gedenkschrift Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorwegmaatschappij en Spoormonument Lok 94 te Gennep, Gennep: Noord Limburgse Boekhandel 1982.
  • J.W.M. Peijnenburg, V.M. Freriks: De spoorlijn Boxtel - Wezel in „Kruispunt Beugen“, Nijmegen - Venlo 1983.
  • Michael Lehmann: Der Blaue Brabant – Die Geschichte der Boxteler Bahn. ISBN 3-9802229-4-2
  • Hans Schlieper, Vincent Freriks. Die Boxteler Bahn, Die Nord-Brabant-Deutsche Eisenbahn-Gesellschaft und die internationale Vlissinger Postroute. DGEG Werl 2014 ISBN 978-3-937189-79-6

Externe links[bewerken]