Pruisisch blauw

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Pruisisch blauw
Structuurformule en molecuulmodel
Pruissisch blauw.png
Algemeen
Molecuulformule
     (uitleg)
Fe7N18C18
IUPAC-naam ijzer(III)-hexacyanoferraat(II)
Molmassa 859,23 g/mol
CAS-nummer 14038-43-8
EG-nummer 237-875-5
Beschrijving blauwe kristallen
Vergelijkbaar met Kaliumhexacyanoferraat (II); Kaliumhexacyanoferraat (III)
Waarschuwingen en veiligheidsmaatregelen
H-zinnen geen
P-zinnen S22, S24/25
Hygroscopisch? nee
LD50 (ratten) (intraperitoneaal) 2100 mg/kg
Fysische eigenschappen
Aggregatietoestand vast
Kleur blauw
Dichtheid 1,9 g/cm³
Waar mogelijk zijn SI-eenheden gebruikt. Tenzij anders vermeld zijn standaardomstandigheden gebruikt (298,15 K of 25 °C, 1 bar).
Portaal  Portaalicoon   Scheikunde

Pruisisch blauw is één van de eerste moderne synthetische pigmenten. Het wordt ook wel Berlijns blauw genoemd. De oorspronkelijke naam van het pigment is afkomstig van het gebruik als verf voor Duitse legeruniformen. Er is zeer weinig van dit pigment nodig om de sterke blauwe kleur te verkrijgen. De kleur is echter niet zo lichtecht. Door de hoge kleursterkte is de kleur snel overheersend. De kleur heeft vaak een groenachtige ondertoon en is voor mengen van paars daardoor minder geschikt.

Het pigment werd rond 1704 ontdekt door de kleurenmaker Diesbach in Berlijn[1]. Hij maakte het pigment per ongeluk terwijl hij experimenteerde met het oxideren van ijzer en ossenbloed. Daarom verwachtte hij dat de kleur rood zou worden. Een leerling van Diesbach, de Pierre, begon Pruisisch blauw te maken in Parijs. Simon Eikelenberg, een Nederlandse schilder, schreef in 1722 over het gebruik van de kleur.[bron?]

Chemische formule[bewerken]

De scheikundige naam is IJzer(III)-hexacyanoferraat(II), de chemische formule is Fe3+4[Fe2+(CN-)6]3xH2O. De verbinding bevat het element ijzer in twee verschillende oxidatietoestanden, n.l. Fe II en Fe III. De intense kleur is vooral het gevolg van deze gemengde valentietoestand.

4 Fe3+ · 3 Hexacyanidoferrat(II).svg

Productie[bewerken]

Neerslag van Pruisisch blauw in een ijzer(III)-chlorideoplossing gemengd met kalium-hexacyano-ferraat(II)

Wanneer men aan een oplossing van Kaliumhexacyanoferraat(II) een oplossing van een ijzer(III)-zout toevoegt, of aan een oplossing van Kaliumhexacyanoferraat(III) een ijzer(II)-zout toevoegt, ontstaat in beide gevallen een 1:1 opgelost Pruisisch blauw:

\mathrm{Fe^{3+}+ K_4[Fe^{II}(CN)_6] \longrightarrow 3 \ K^+ + K[Fe^{III}Fe^{II}(CN)_6]}


\mathrm{Fe^{2+}+ K_3[Fe^{III}(CN)_6] \longrightarrow 2 \ K^+ + K[Fe^{III}Fe^{II}(CN)_6]}


Indien dan een overschot van ijzer(III)- of ijzer(II)-ionen wordt toegevoegd, zal een blauwe neerslag ontstaan dat dan onoplosbaar is.


\mathrm{Fe^{III}[Fe^{III}Fe^{II}(CN)_6]_3 \ \cdot \ 14-16\,H_2O}


De intensieve blauwe kleur ontstaat als gevolg van het ontstaan van een Charge-transfer complex tussen de Fe2+- en het Fe3+-ionen.[2]

Toepassingen[bewerken]

Pruisisch blauw
— Kleurcoördinaten —
Hex #003153
RGBa (r, g, b) (0, 49, 83)
CMYK (c, m, y, k) (63, 35, 14, 72)
HSV (t, v, i) (205°, 100%, 43%)
a: genormaliseerd naar [0–255] (byte)

De kleur was een voorloper van het gebruik van blauw in blauwdrukken, en werd gebruikt in een vroege vorm van fotografie, de cyanotypie. In Japan werd de kleur populairder dan indigo. Opgelost in oxaalzuur kan Pruisisch blauw als inkt gebruikt worden. De kleur wordt ook gebruikt in verf, op lint voor schrijfmachines en in carbonpapier. Het pigment is niet giftig en kan daarom ook in cosmetica worden gebruikt. Vanaf rond 1970 werd Pruisisch blauw steeds meer vervangen door een ander pigment, phtaloblauw.

Pruisisch blauw wordt ook (sinds 2003) gebruikt als geneesmiddel tegen vergiftiging met thallium of radioactief cesium. Het kan deze stoffen in de ingewanden aan zich binden waardoor ze met de ontlasting uit het lichaam verwijderd worden.

De Nederlandse Spoorwegen gebruikten de kleur voor het schilderen van rijtuigen en locomotieven vanaf 1954. Na 1968 ging het bedrijf over op blauwgeel.

Jan Wolkers gebruikte de term om onverschilligheid uit te drukken; hij laat de vrouwelijke hoofdpersoon van Turks Fruit zeggen dat iets haar "Pruisisch blauw" is.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Jens Bartoll. The early use of prussian blue in paintings (PDF). 9th International Conference on NDT of Art, Jerusalem Israel, 25–30 May 2008 . Geraadpleegd op 2015-06-12.
  2. Lexikon der Chemie: Berliner Blau.