Weteringplantsoen

Het Weteringplantsoen in Amsterdam is een verzamelnaam voor plantsoenen, weg en rotonde (circuit) in Amsterdam-Centrum. Het is geen officiële naam in de zin van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen.

Het Weteringplantsoen ontstond rond 1845 als groenvoorziening op het voormalige bolwerk De Wetering; de bijbehorende molen bleef staan tot 1873. Het was een langgerekt park lopend van oost naar west aan de zuidkant van de Weteringschans. De naam komt van een wetering die liep vanaf het Spui naar buiten de stad; de Boerenwetering ten zuiden van de Singelgracht is hier vanaf de 17e eeuw nog van overgebleven. In de loop der jaren verloor het park oppervlak aan gebouwen en wegen.

Weteringlaan

Vanwege het volbouwen van De Pijp werd er een laan dwars door het park gelegd in het verlengde van de Nieuwe Vijzelstraat. De laan vormde de verbinding met de nieuwe wijk via brug 84 over de Singelgracht. De brug was een ontwerp van Jo van der Mey. De laan zou tot 1950 naamloos blijven (verlengde Nieuwe Vijzelstraat); pas toen kreeg ze haar naam Weteringlaan. De laan kruiste in een rechte hoek de Weteringschans. Het park werd gesplitst in Eerste en Tweede Weteringplantsoen.

Op 8 mei 1880 werd in het (latere) Tweede Weteringplantsoen de eerste openbare kinderspeeltuin van Nederland geopend. Dit was een initiatief van de gegoede burgerij, waar de kinderen gratis terecht konden. Het voorbeeld kreeg veel navolging: in de volgende decennia werden op veel plaatsen kinderspeeltuinen geopend.^[1]

Op het Eerste Weteringplantsoen werden op 12 maart 1945 dertig politieke gevangenen geëxecuteerd. Het monument Fusillade herinnert hier nog aan.

Aan de rand van het Tweede Weteringplantsoen staat sinds 1957 de Zeelandbank (Schouwse bank), een monument dat herinnert aan de Watersnood van 1953.

In 2025-2026 wordt het Tweede Weteringplantsoen heringericht. Hierbij is het uit 1975 daterende pannenkoekenhuis in 2025 gesloopt, wordt de speeltuin opgeschoven en het Van Randwijkmonument verplaatst.^[2]

Weteringcircuit

In 1953 werd de kruising verbouwd tot een rotonde met gras, gelegen tussen de beide plantsoenen. Bij deze wijziging werden de tramsporen om de rotonde heen gelegd. Als gevolg van de aanleg van het circuit werd de Weteringlaan administratief ingekort; alleen nog tussen het circuit en brug 84 over de Singelgracht.

In 1970 kreeg een deel van het Tweede Weteringplantsoen grenzend aan de Weteringlaan een nieuwe naam: H.M. van Randwijkplantsoen. Hier is ook een monument dat herinnert aan de Tweede Wereldoorlog.

De trams die over de Weteringschans van west naar oost gingen moesten het circuit ronden hetgeen tijdrovend was en verkeersgevaarlijk. De kruising stond bekend als verkeersonveilige locatie, ondanks verkeerslichten en andere maatregelen zoals een permanente verkeersregelaar. In 1975 werd geopperd in het kader van de Binnenring het circuit aan te passen. Een idee was het circuit weer te laten verdwijnen en te vervangen door (opnieuw) een rechte kruising. In 1979 werd een tweede idee uitgewerkt met een directe west-oostverbinding voor de trams en fietsers. Administratief werd het Weteringcircuit toen opgedeeld in de Weteringlaan, bestaande uit het zuidelijke deel van het circuit en Weteringschans, het noordelijke deel van het circuit en de kruising.

Het noordelijk deel was in de periode van 2003 tot 2018 een deel van de bouwput in verband met de aanleg van de Noord/Zuidlijn van de metro die diep onder het plantsoen loopt. Het circuit kreeg zelf geen in- en uitgang; deze werd gebouwd onder de Vijzelgracht met een in- en uitgang aan de Nieuwe Vijzelstraat.

In 2010 werd aan het Weteringcircuit door onbekenden het beeld saunaman geplaatst; het verdween net zo snel als het gekomen was.

Verkeer en vervoer

Op het Weteringplantsoen kruisen sinds 2018 de tramlijnen 1, 7 en 19 de ondergrondse metrolijn 52. De tramlijnen over de Weteringschans ronden het circuit sinds 1979 niet meer en rijden in beide richtingen via de noordzijde. Aan de zuid-oostzijde bleef het enkele zuidelijke spoor gehandhaafd voor omleidingen en werd een halte voor omleidingen. Lijn 25, die hier reed in verband met de metrobouw vanaf 2003 tot de opheffing in van deze lijn in 2013, moest in verband met de afsluiting van een deel van de Ferdinand Bolstraat staduitwaarts het circuit voor driekwart ronden en stadinwaarts het hele circuit ronden in verband met het ontbreken van een verbindingsboog van Weteringschans rechtsaf naar de Nieuwe Vijzelstraat.

Tramlijnen 10 en 16, die hier vanaf 1904, resp. 1913 reden, werden op 22 juli 2018 opgeheven. Tramlijn 24 die sinds 1929 het plantsoen kruiste verdween in 2023 definitief uit de Vijzelstraat en rijdt sindsdien oostwaarts over het enkelspoor aan de zuidoostkant naar de Weteringschans; stadinwaarts wordt over het noordelijke spoor gereden.

Botsing auto en tram; 1947.
Plannen voor het aanpassen van het Weteringcircuit uit 1975.
Bloeiende krokussen op het Weteringcircuit, met tramlijn 10 die rond het plantsoen rijdt; 10 maart 1978.
Het Weteringcircuit gezien vanuit het zuidoosten; 2007.
De Weteringlaan tussen het plantsoen en de Singelgracht, met tramlijn 16 en op de achtergrond de Heineken Brouwerij; 2016.
Park bij Eerste Weteringplantsoen; 2019.