Goelag

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Gevangenenarbeid aan het Witte Zeekanaal tussen 1931 en 1933.

Goelag (Russisch: ГУЛАГ Sound uitspraak (info·uitleg)) was in de Sovjet-Unie de overheidsdienst die verantwoordelijk was voor straf- en werkkampen. De term wordt ook gebruikt om deze kampen zelf aan te duiden. Goelag is een acroniem voor het Russische Главное управление исправительно-трудовых лагерей (Glavnoje oepravlenieje ispravitelno-troedovych lagerej), oftewel "Hoofddirectoraat voor opvoedings- en werkkampen".

In totaal stierven in de goelags gedurende enkele decennia ruim 10 miljoen[bron?] mensen, zowel Sovjetburgers als buitenlanders (onder andere Duitse en Japanse krijgsgevangenen, Polen en Finnen).

Inhoud

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] De Stalinistische periode

De Goelag werd opgericht in 1930 om de vele al bestaande kampen en gevangenissen in de hele Sovjet-Unie (USSR), die in Rusland bekend stonden onder de naam katorga, te beheren. Al in 1918 opende het communistische bewind onder leiding van Lenin de eerste kampen. Tot 1929 was er echter geen sprake van een volledig georganiseerde structuur. Het kamp op de Solovetski-eilanden was tot dan toe het enige echte georganiseerde kamp. Op 27 juni 1929 nam het politburo de oekaze "over het gebruik van arbeid van veroordeelde criminelen" aan, waarmee in feite de basis werd gelegd voor de Goelag. In het besluit werd bevolen dat een netwerk van kampen zou moeten worden opgericht in afgelegen gedeelten van het land om deze te bevolken en natuurlijke hulpbronnen te ontwikkelen door gebruik te maken van dwangarbeid. Dit kampensysteem werd aanvankelijk door de Sovjetleiders voorzien als een netwerk van kleine kampen met maximaal 50.000 gevangenen. Door de "dekoelakisatie" en gedwongen collectivisatie veranderden deze plannen, doordat toen binnen luttele maanden duizenden kleine boeren uit straf werden verbannen. Op 1 januari 1930 zaten daarnaast al 180.000 mensen gevangen, wat dus veel meer was dan vooraf was berekend. Al deze gevangenen moesten een plek krijgen in de werkzaamheden. Daarop werden in hoog tempo een aantal projecten opgezet, zoals het graven van het Witte Zeekanaal, Moskoukanaal, de stichting van de Dalstroj voor de goudexploitatie van de Kolymavallei en de aanleg van de Baikal-Amoerspoorweg.[1]

Met name onder het bewind van Jozef Stalin zijn veel mensen naar de kampen gestuurd; volgens officiële partijstatistieken die in 1993 werden vrijgegeven door de Russische overheid zouden in 1939, dus vlak na de periode van de Grote Zuiveringen 2.022.976 mensen gevangen hebben gezeten. Een wetsartikel tegen staatvijandige activiteiten, het beruchte Artikel 58, maakte het mogelijk om letterlijk iedereen op te sluiten. Als Vijanden van het Volk. Hierbij waren politieke tegenstanders en geestelijken, maar ook bijvoorbeeld zogenaamde klassevijanden (bijvoorbeeld mensen met een adellijke afkomst), filatelisten (wegens verdachte belangstelling voor het buitenland), gehandicapten (wegens anti-Sovjet-propaganda) en mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog dwangarbeid in Duitsland hadden verricht (wegens hulp aan de vijand). Bepaalde volkeren die de politiek van Russificatie in de weg stonden moesten het extra ontgelden, zoals de Baltische volkeren en West-Oekraïners. Na de Poolse campagne werden honderdduizenden Polen uit het door de Sovjet-Unie bezette oosten van Polen naar de goelag gestuurd. Een van hen, Gustaw Herling-Grudziński, schreef het eerste boek (A World Apart, 1951) over de goelag dat in het westen gepubliceerd werd. Meer dan een miljoen goelaggevangenen werd "vrijgelaten" om in het Rode Leger te dienen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Meer dan de helft van alle goelagdoden uit de periode 1934-1953 viel tijdens de oorlogsjaren.

Hoewel de kampen in de Sovjet-Unie een belangrijke schakel in de economie vormden, o.a. vanwege het winnen van delfstoffen, het graven van kanalen en het bouwen van steden, waren de omstandigheden in de werkkampen bijzonder slecht. De gevangenen kregen onvoldoende voedsel, slechte kleding, werden mishandeld en moesten vaak werken tot ze dood neervielen.

[bewerken] Na Stalin

Na de dood van Stalin in 1953 kwam meer dan de helft van de Goelaggevangenen vrij. Gevangenen die tot 5 jaar gevangenschap of korter waren veroordeeld kregen in 1953 amnestie; in de praktijk betekende dit dat vooral de gewone criminelen werden vrijgelaten. In 1954 werden ook grote aantallen politieke gevangen vrijgelaten, al werden deze vaak gedwongen zich nog enkele jaren in de nabijheid van het kamp te vestigen. De Goelag werd officieel ontbonden in 1960; het beheer over de kampen werd toen een taak van de KGB.

Wachttoren van een goelagkamp op ongeveer een uur vliegen van Toeroechansk ten oosten van de Jenisej. Onderdeel van "Projekt 503" van Stalin om een spoorweg door de toendra aan te leggen.
Coördinaten: 65°51′NB 88°04′OL

[bewerken] Huidige situatie

Ook nu wonen nog mensen in sommige kampen. De enorme afgelegenheid van veel kampen, zoals de kampen rond Vorkoeta en in de Kolyma rond Magadan, maakt transport duur en het gebrek aan alternatieven zorgt dat veel ex-gevangenen gebleven zijn en soms nog steeds in de barakken wonen.

Veel ex-gevangenen kampen nog steeds met post-traumatische stoornissen. Het concentratiekampsyndroom wordt vaak niet erkend in Rusland. Veel Russen willen liever niet herinnerd worden aan de gebeurtenissen van de Goelag of vergoelijken ze, wanneer ze terugdenken aan de 'goede tijd' van de Sovjet-Unie. Ook in het post-communistische Rusland verschillen gevangenissen soms weinig van de Goelaggevangenissen, waar vele mensen op elkaar gepakt zitten onder slechte omstandigheden. Voor relatief kleine vergrijpen kunnen ook nog steeds lange gevangenisstraffen worden opgelegd. In het post-communistische Centraal-Azië, worden ook nu nog grote groepen gevangenen vanwege 'staatsgevaarlijke activiteiten' opgesloten.

De Russische organisatie Memorial heeft het als taak gezien om de gebeurtenissen van de Goelag vast te leggen om de herinnering eraan levend te houden.

[bewerken] Aleksandr Solzjenitsyn

Een bekende gevangene van de Goelag was Aleksandr Solzjenitsyn, die het na zijn gevangenschap als zijn taak beschouwde om de herinnering aan de slachtoffers van het communisme in stand te houden. Zijn bekendste werk is het drieluik De Goelag Archipel, dat in eigen land uiteraard niet gepubliceerd werd, maar dat in het westen in 1973 verscheen.

Toen Solzjenitsin zijn "Goelag Archipel" schreef, had hij het over een geografisch eilandenrijk van werkkampen in de moerassen van Siberië. De beschrijving was ook metaforisch bedoeld. De archipel als eilanden van werkkampen omringd door de zee van een nor­male samenleving. Nog steeds worden de buitengewesten van Siberië beschouwd als eilanden, en spreekt men in die streken over het Europese deel van Rusland, als over 'het continent'. De werkkampen lagen wijd verspreid op de meest afgelegen plaatsen als een "eilandenrijk" in onbegaanbare moerassen. Vaak waren ze slechts te bereiken via de Zee van Ochotsk in het uiterste oosten, en elders via - al of niet bevroren - rivieren, of per slede.

[bewerken] Literatuur

  • Adler, N. (2006), Overleven na de Goelag: het lot van Stalins slachtoffers na hun kamptijd (vertaling uit het Engels door Robert Vernooy), Amsterdam: Contact. 336 pag.
  • Applebaum, A. (2003), Goelag: een geschiedenis (vertaling vanuit het Engels door Tinke Davids). Amsterdam: Ambo. 720 pag.
  • Courtois, S. (red.) (1997), Le Livre noir du communisme. Crimes, terreur, répression, Paris: Robert Laffont, 1997. 923 p. (ISBN 2-221-08-204-4 (ISBN 978-2221082041), ISBN 978-2266086110 en ISBN 978-2221088616), vertaald in vele talen, waaronder ook in het Nederlands: Zwartboek van het communisme: misdaden, terreur, onderdrukking, Amsterdam [etc. ]: De Arbeiderspers, 1998. 1083 p., ill. ISBN 90-295-5838-5
  • Ertz, S. (2006), Zwangsarbeit im stalinistischen Lagersystem: Eine Untersuchung der Methoden, Strategien und Ziele ihrer Ausnutzung am Beispiel Norilsk, 1935-1953. Duncker & Humblot, 2006, 273 pag.
  • Gerard Jacobs, Goudkoorts, Contact, 1993 ISBN 90-254-0357-3 (in 1994 werd op basis hiervan in samenwerking met Jacobs door Theo Uittenbogaard de documentaire Goud - vergeten in Siberië gemaakt)
  • Kizny, T. (2004), Gulag: Life and Death Inside the Soviet Concentration Camps 1917-1990. Firefly Books Ltd., 496 pag.
  • Michel Krielaars, Overleven kan alleen door grenzen te overschrijden in NRC Handelsblad, CS, 21 april 2006.
  • Sjalamov, V. (1982), Verhalen uit Kolyma (vertaling uit het Russisch door Marja Wiebes en Yolanda Bloemen), Amsterdam: De Arbeiderspers, 253 pag.
  • Solzjenitsyn, A. (1973), Архипелаг ГУЛаг (Archipelag Gulag); Nederlandse vertaling (uit het Russisch door D. Peet, P. De Smit en M. Weijers): De Goelag archipel 1918-1956: proeve van een artistieke studie, Baarn: De Boekerij, 1974-1976. 3 dln. (517 + 543 + 462 p., ill.) ISBN 90-225-0423-9 geb (dl.1), ISBN 90-225-0407-7 pbk (dl.1), ISBN 90-225-0452-2 pbk (dl.2), ISBN 90-225-0453-0 geb (dl.2), ISBN 90-225-0488-3 geb (dl.3), ISBN 90-225-0489-1 pbk (dl.3)
  • Jacq Vogelaar, Over kampliteratuur, De Bezige Bij, 2006, 658 pag.

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Externe link

Referenties:
  1. ↑ (en) Oleg Khlevnyuk. The Economy of the OGPU, NKVD, and MVD of the USSR, 1930–1953: The Scale, Structure, and Trends of Development. Geraadpleegd op 13 mei 2007.

 
Persoonlijke instellingen
Boek maken