Haarlemmerhout

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Haarlemmerhout
Haarlemmerhout rond 1910
Theehuis
Hildebrandmonument
Klassiek concert muziekkapel Haarlemmerhout

De Haarlemmerhout, ter plaatse ook bekend als De(n) Hout, is een stadsbos aan de zuidkant van Haarlem. Het maakte vroeger deel uit van een groter bos (Holtland), dat zich uitstrekte tot het Haagse Bos.

Buitenplaats[bewerken]

De Haarlemmerhout bestaat als bos al vanaf het begin van onze jaartelling. Het werd populair in de Gouden Eeuw toen rijke handelaren uit Haarlem en Amsterdam rust zochten in de natuur. Hun oog viel al snel op Haarlem dat in die tijd vanaf Amsterdam nog relatief ver was. In de natuur van Haarlem stichtte men buitenplaatsen waar de rijke handelaren in de zomer vertoefden. De nabijheid van bos en water (het Spaarne) was de belangrijkste trekpleister voor de rijken. Het bos waarin de buitenplaatsen gevestigd werden, ging later Haarlemmerhout heten.

Paviljoen Welgelegen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Paviljoen Welgelegen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Aan de noordkant van de Haarlemmerhout ligt Paviljoen Welgelegen, dat vroeger Hofstede Welgelegen werd genoemd. Het pand werd in 1769 gekocht door de Amsterdamse bankier Henry Hope. Hope liet de bestaande hofstede slopen en liet er tussen 1786 en 1789 een villa bouwen: Paviljoen Welgelegen. Het omvangrijke huis is gebouwd in de stijl van het neoclassicisme, een stijl die niet vaak voorkomt in Nederland. Er is onduidelijkheid over de architect(en) van het gebouw, het zou J.B. Dubois of Michel de Triquetti kunnen zijn, maar ook de namen van Abraham van der Hart en Leendert Viervant worden genoemd. Hope had het huis bedoeld als cultureel buitenverblijf waarin hij zijn kunstverzameling ten toon wilde spreiden. Een groot deel van zijn kunstverzameling bestond uit werken van Italiaanse schilders en beeldhouwers. De loden beelden van Righetti in de binnentuin van het huidige Welgelegen zijn daar nog bewijzen van.

Hope beschouwde de Haarlemmerhout als zijn openbare voortuin. Hoewel de Haarlemmerhout zijn eigendom niet was had hij blijkbaar veel macht en daarmee invloed op het bestuur van Haarlem. Met de gemeente kwam Hope in ieder geval overeen dat de Haarlemmerhout opnieuw beplant zou worden. Bij de herbeplanting werd rekening gehouden met het zicht op en het uitzicht vanuit het Paviljoen. Vanuit het huis werd een zichtlijn gevormd door boomgroepen zo te groeperen dat een diepte-effect ontstond. Hope kon daardoor vanuit zijn huis ver uitzien over het bos. Oude bomen werden daarbij zo veel mogelijk behouden.

Lodewijk Napoleon in Haarlem[bewerken]

Hope woonde maar kort in zijn buitenhuis in Haarlem. In 1794 vertrok de prinsgezinde Hope naar Engeland, op de vlucht voor de Franse troepen. In 1795 trokken die Nederland binnen en werd de Bataafse Republiek gesticht. De Franse keizer Napoleon maakte van Nederland het koninkrijk Holland met zijn broer Lodewijk Napoleon aan het hoofd. In 1808 kocht die Paviljoen Welgelegen waardoor het pand bij veel mensen nog steeds bekend is als 'het paleis van Lodewijk Napoleon'. In 1810 werd Lodewijk Napoleon, wiens politiek regelmatig tegen de Franse belangen indruiste, gedwongen tot troonsafstand en werd Nederland bij Frankrijk ingelijfd. Eind 1813 vertrokken de verslagen Fransen uit Nederland.

Na de Franse Tijd[bewerken]

Na de Franse tijd kwam het huis in 1814 in het bezit van de Staat der Nederlanden. De eerste zeven jaar werd het pand bewoond door Wilhelmina van Pruisen. Na haar overlijden in 1820 werd het Paviljoen in 1828 door Koning Willem I tot museum bestemd. In 1930 kwam het pand in handen van het Provinciaal Bestuur van Noord-Holland, dat er het provinciehuis vestigde. Op de plaats van het voormalige koetshuis verrees een nieuwe aanbouw, verder ging het provinciebestuur redelijk respectvol met het huis om. De meest ingrijpende verandering onderging de voormalige muziekzaal, nu vergaderzaal van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland.

Herinrichting Haarlemmerhout in de 19e eeuw[bewerken]

De huidige ruimtelijke opbouw van de Haarlemmerhout dateert uit 1830 en is ontworpen door J.D.Zocher. Het stadsbos wordt ontworpen in Engelse landschapsstijl. Sinds 1830 omvat de Haarlemmerhout een aantal deelgebieden: het stadsbos de Grote Hout, het stadspark de Kleine Hout, het landgoed en natuurgebied Eindenhout. Onder natuurgebied Eindehout valt ook het Provinciehuis Paviljoen Welgelegen en het Frederikspark, het eerste villapark van Haarlem dat ook gebouwd is naar ontwerp van J.D. Zocher. De zichtlijn als bedacht door Hope is door Zocher grotendeels in stand gelaten. Ook oude bomen zijn weer zoveel als mogelijk gespaard, in de Haarlemmerhout zijn honderden monumentale bomen te vinden.

Hildebrandmonument[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Hildebrandmonument voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Afbeelding uit Camera Obscura rond 1850: Hildebrand, vriend Boerhaave en neef Nurks in de Haarlemmerhout

Aan de zuidkant van de Haarlemmerhout, omgeven door rhododendrons, is sinds 1962 een fontein met de beeldengroep het Hildebrandmonument te vinden. Deze beeldengroep stelt de figuren uit de Camera Obscura voor, naar het boek van Hildebrand (pseudoniem van de schrijver Nicolaas Beets). Ook Beets zelf is in de beeldengroep te vinden. De Camera obscura is een bundel met verhalen en verscheen voor het eerst in 1839. Aan de herdrukken voegde Beets steeds nieuwe verhalen toe. De uiteindelijke versie, die nog steeds in omloop is, dateert van 1854. Eén van de bekendste verhalen is Een onaangenaam mensch in de Haarlemmerhout – dat verhaalt over een door Hildebrand doorgebrachte dag in de Haarlemmerhout samen met zijn onsympathieke neef Nurks. Na jaren van verval door vandalisme is op 13 september 2014, op de 200e geboortedag van Beets, de beeldengroep in ere hersteld, met replica's van duurzaam materiaal.[1]

Dreefzicht[bewerken]

De voormalige buitensociëteit van het genootschap 'Trou moet Blijcken', nu La Place-restaurant Dreefzicht, stond oorspronkelijk op een terp aan het eind van de Dreef omgeven door gazons met grote bomen. Het is gebouwd in 1840 naar ontwerp van Zocher junior. Met het doortrekken van de Dreef via de Fonteinlaan is Dreefzicht nu niet meer centraal in de Haarlemmerhout. In de toekomstplannen van de gemeente Haarlem wordt daarom geopperd de Fonteinlaan te verdiepen of te ondertunnelen.

De Haarlemmerhout nu[bewerken]

Vanaf 1830 is de architectuur van de Haarlemmerhout niet ingrijpend gewijzigd. Nog steeds is het stadsbos een representant van de Engelse landschapsstijl. Wat wel is veranderd, is dat het bos al een eeuw lang doorsneden wordt door een provinciale weg: de N205 ofwel de Fonteinlaan, zoals het gedeelte van de Dreef in de Hout is genaamd. Hierdoor is het bos verdeeld in twee delen: Oost en West. Het bovenstaand tunnelplan zou de eenheid moeten terugbrengen. Het oostelijke deel doet dienst als wandelpark, het westelijke deel is meer ongerept gebleven. In het oostelijke deel bevinden zich Paviljoen Welgelegen, een theehuis, een hertenkamp, een kinderboerderij en een muziekkoepel Het Koepeltje, een ontwerp van de architect Wiek Röling uit de jaren zestig van de twintigste eeuw. Ook het Hildebrandmonument staat aan de zuidkant van dit deel van het bos.

Festivals en andere activiteiten[bewerken]

Elk jaar vindt Bevrijdingspop in Haarlem in de Haarlemmerhout plaats. In de muziekkapel vinden gedurende de zomermaanden regelmatig kleinschalige jazz- of klassieke concerten plaats. Verder zijn er gedurende de zomermaanden elke zaterdag verschillende markten aan de rand van Haarlemmerhout zoals een boeken-, antiek- en curiosamarkt. Tevens is het een hangplek voor een grote groep jongeren.

Links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. de Volkskrant, 2 juni 2012