Haarlemmerhout

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Haarlemmerhout
Haarlemmerhout rond 1910
Theehuis
Hildebrandmonument
Klassiek concert muziekkapel Haarlemmerhout

De Haarlemmerhout is een stadsbos aan de zuidkant van Haarlem. Het maakte vroeger deel uit van een groter bos (Holtland), dat zich uitstrekte tot het Haagsche Bos.

Buitenplaats[bewerken]

De Haarlemmerhout bestaat als bos al vanaf het begin van onze jaartelling. Het werd populair in de Gouden Eeuw toen rijke handelaren uit Haarlem en Amsterdam rust zochten in de natuur. Hun oog viel al snel op Haarlem dat in die tijd vanaf Amsterdam nog een hele reis was. In de natuur van Haarlem stichtte men buitenplaatsen waar de rijke handelaren in de zomer vertoefden. De nabijheid van bos en water (het Spaarne) waren de belangrijkste trekpleisters voor de rijken. Het bos waarin de buitenplaatsen gevestigd werden, zou later Haarlemmerhout gaan heten.

Paviljoen Welgelegen[bewerken]

Aan de noordkant van de Haarlemmerhout vinden we Paviljoen Welgelegen, dat vroeger Hofstede Welgelegen werd genoemd. Het pand werd in 1769 gekocht door de Amsterdamse bankier Henry Hope. Hope liet de bestaande hofstede slopen en liet er tussen 1786 en 1789 een villa bouwen: Paviljoen Welgelegen. Het huis is gebouwd in de stijl van het neoclassicisme, een stijl die niet vaak voorkomt in Nederland. Er is onduidelijkheid over de architect van het gebouw, er zijn twee gegadigden: architect J.B. Dubois en Leendert Viervant. Hope had het huis bedoeld als cultureel buitenverblijf waarin hij zijn kunstverzameling ten toon wilde spreiden. Een groot deel van zijn kunstverzameling bestond uit werken van Italiaanse schilders en beeldhouwers.

De loden beelden van Righetti in de binnentuin van het huidige Welgelegen zijn daar nog getuigen van. De Haarlemmerhout bestempelde Hope tot zijn openbare voortuin. Hoewel de Haarlemmerhout geen eigendom was van Hope had hij blijkbaar veel macht en daarmee invloed op het bestuur van Haarlem. Met de gemeente Haarlem kwam Hope in ieder geval overeen dat de Haarlemmerhout opnieuw beplant zou worden. Bij de herbeplanting werd rekening gehouden met het zicht op en uitzicht vanuit het Paviljoen. Vanuit het huis werd een zichtlijn gevormd door boomgroepen zo te groeperen dat een diepte-effect ontstond. Hope kon daardoor vanuit zijn huis ver uitzien over het bos. Oude bomen werden daarbij zo veel mogelijk behouden.

Napoleon in Haarlem[bewerken]

Hope woonde maar kort in zijn buitenhuis in Haarlem. In 1794 vertrok de prinsgezinde Hope naar Engeland, op de vlucht voor de Fransen troepen. In 1795 trok het Franse leger Nederland binnen, de Bataafse Republiek wordt gesticht. De Franse keizer Napoleon maakte van Nederland een koninkrijk met zijn broer Lodewijk aan het hoofd. In 1808 kocht Lodewijk Napoleon Paviljoen Welgelegen waardoor het pand bij veel mensen nog steeds bekend is als het paleis van Napoleon. In 1810 werd Lodewijk Napoleon, wiens politiek regelmatig tegen de Franse belangen indruist, gedwongen tot troonsafstand en werd Nederland bij Frankrijk ingelijfd. Eind 1813 vertrokken de verslagen Fransen uit Nederland.

Na de Franse Tijd[bewerken]

Na de Franse bezetting kwam het huis in 1814 in het bezit van de Staat der Nederlanden. De eerste zeven jaar werd het pand bewoond door Wilhelmina van Pruisen. Na het overlijden van prinses Wilhelmina in 1820 wordt het Paviljoen in 1828 door Koning Willem I tot museum bestemd. In 1930 kwam het pand in handen van het Provinciaal Bestuur van Noord-Holland. Op de plaats van het voormalige koetshuis verrees een nieuwe aanbouw, verder ging het provinciaal bestuur redelijk respectvol met het huis om. De meest ingrijpende verandering onderging de voormalige muziekzaal, nu vergaderzaal van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland.

Herinrichting Haarlemmerhout in de 19e eeuw[bewerken]

De huidige ruimtelijke opbouw van de Haarlemmerhout dateert uit 1830 en is ontworpen door J.D.Zocher. Het stadsbos wordt ontworpen in Engelse landschapsstijl. Sinds 1830 omvat de Haarlemmerhout een aantal deelgebieden: het stadsbos de Grote Hout, het stadspark de Kleine Hout, het landgoed en natuurgebied Eindenhout. Onder natuurgebied Eindehout valt ook het Provinciehuis Paviljoen Welgelegen en het Frederikspark, het eerste villapark van Haarlem dat ook gebouwd is naar ontwerp van J.D. Zocher. De zichtlijn als bedacht door Hope is door Zocher grotendeels in stand gelaten. Ook oude bomen zijn weer zoveel als mogelijk gespaard, in de Haarlemmerhout zijn honderden monumentale bomen te vinden.

Camera Obscura[bewerken]

Afbeelding uit Camera Obscura rond 1850: Hildebrand, vriend Boerhaave en neef Nurks in de Haarlemmerhout

Aan de zuidkant van de Haarlemmerhout, omgeven door rhododendrons, was sinds 1962 een fontein met beeldengroep te vinden. Deze beeldengroep stelt de figuren uit de Camera Obscura voor, naar het boek van Hildebrand (pseudoniem van de schrijver Nicolaas Beets). Ook Beets zelf is in de beeldengroep te vinden. De Camera obscura is een bundel met verhalen en verscheen voor het eerst in 1839. Aan de herdrukken voegde Beets steeds nieuwe verhalen toe. De uiteindelijke versie, die nog steeds in omloop is, dateert van 1854. Eén van de bekendste verhalen is Een onaangenaam mensch in de Haarlemmerhout – dat verhaalt over een door Beets doorgebrachte dag in de Haarlemmerhout samen met zijn onsympathieke neef Nurks.

Het Hildebrandmonument van Jan Bronner werd besteld in 1914, ter gelegenheid van de 100ste geboortedag van Nicolaas Beets. Bronner heeft er ruim 30 jaar aan gewerkt en rondde het beeld in 1947 af. Omdat er lang is overlegd over de plaats van het beeld, werd het pas in 1962 onthuld. De originele beeldengroep is gemaakt van Frans Pierre d'Euville kalksteen, maar dit materiaal bleek slecht bestand tegen het klimaat in Haarlem. Door de afgelegen plek waren de beelden ook regelmatig slachtoffer van vandalisme. In 1986 is de gehavende beeldengroep vervangen door een replica van duurzamer materiaal. De originele beeldengroep is gerestaureerd en is sinds 1990 opgesteld in de tuin van Kasteel Nijenhuis bij Heino in Overijssel. Van de fontein die bij de beeldengroep hoort, staat het origineel nog wel in de Haarlemmerhout, maar door vandalisme is er van het monument vrijwel niets meer over. In de Haarlemse gemeenteraad bestaat nog geen overeenstemming over de vraag wat er nu moet gebeuren.[1]

De Haarlemmerhout nu[bewerken]

Vanaf 1830 is de architectuur van de Haarlemmerhout niet ingrijpend gewijzigd. Nog steeds is het stadsbos een representant van de Engelse landschapsstijl. Wat wel is veranderd, is dat het bos inmiddels doorsneden wordt door een provinciale weg de N205 ofwel de Fonteinlaan, zoals het gedeelte van de Dreef in de Hout is genaamd. Hierdoor is het bos verdeeld in twee delen: Oost en West. Het oostelijke deel doet dienst als wandelpark, het westelijke deel is meer ongerept gebleven. In het oostelijke deel vinden we Paviljoen Welgelegen, een theehuis, een hertenkamp, een kinderboerderij en muziekkapel Het Koepeltje (een ontwerp van de architect Wiek Röling. Ook de resten van het Hildebrandmonument zijn in dit deel van het bos te vinden.

Bevrijdingspop en Houtfestival en andere activiteiten in de Haarlemmerhout[bewerken]

Elk jaar vindt Bevrijdingspop in Haarlem in de Haarlemmerhout plaats. In de muziekkapel vinden gedurende de zomermaanden regelmatig kleinschalige jazz- of klassieke concerten plaats. Verder zijn er gedurende de zomermaanden elke zaterdag verschillende markten aan de rand van Haarlemmerhout zoals een boeken-, antiek- en curiosamarkt. Tevens is het een hangplek voor een grote groep jongeren.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. de Volkskrant, 2 juni 2012