Hooiwagen-drieluik (Prado)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Hooiwagen
The Hay Wain by Hieronymus Bosch.jpg
Museum Museo del Prado
Locatie Madrid
Kunstenaar Jheronimus Bosch en/of atelier
Jaar 1515
Type Olieverf op paneel
Afmetingen 135 × 190 cm
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Het Hooiwagen-drieluik, ook De Hooiwagen genoemd, is een drieluik van de Zuid-Nederlandse schilder Jheronimus Bosch in het Museo del Prado in Madrid. Van het drieluik bevindt zich een vrijwel exacte kopie in het Escorial.

Voorstelling[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Hooiwagen-drieluik

Escorial-versie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Hooiwagen-drieluik (Escorial)

In het Escorial bevindt zich een vrijwel identieke kopie van De Hooiwagen. Deze versie verschilt slechts op een paar punten van de Prado-versie; zo draagt de staande zigeunervrouw op de Prado-versie een baby in haar borstdoek, die op de Escorial-versie ontbreekt, en bevindt zich op de Escorial-versie rechtsonder een kruik op tafel, terwijl op de Prado-versie hiervoor in de plaats een rozenkrans aan de stoelleuning hangt.

Kopie van De Hooiwagen in het Escorial.

Toeschrijving en datering[bewerken]

Vroeger werd aangenomen dat van de beide versies de Escorial-versie het origineel was en het exemplaar in het Prado een kopie; zo omschreef de kunsthistoricus Max Friedländer het laatste als ‘a replica of equal merit’ (een kopie van dezelfde kwaliteit).[1] Het was echter dezelfde Friedländer die, na beide werken een aantal keer gezien te hebben, er rekening mee hield dat het exemplaar in het Prado het origineel zou kunnen zijn.

De Tolnay bedacht een tussenoplossing voor dit probleem. 'De vleugels', schreef hij, 'schijnen bij de Prado-versie beter van kwaliteit dan het middenpaneel, waarvan de signatuur een nabootsing lijkt van die van Bosch. De Landloper op de buitenvleugels staat op het Prado-paneel kwalitatief hoger dan op de Escoriaal-versie. Men zou zich kunnen afvragen of het middenpaneel van het Prado geen replica is van het verloren gegane origineel'.[2]

Het exemplaar in het Prado is dendrochronologisch omstreeks 1516 of later gedateerd. Voor een authentiek werk van Bosch is dit zeer laat, misschien wel te laat. Het zou dus toch een kopie kunnen zijn. Verschillen in de ondertekening en de onderste verflagen spreken dit echter tegen en duiden op een originele (eerste) compositie. Volgens Bosch-kenner Bernard Vermet gaat het hier niet om een prototype, zoals altijd gedacht werd. Het landschap rechtvaardigt een late datering. Het is veel moderner dan bijvoorbeeld dat van de Tuin der Lusten en het Driekoningen-drieluik. Verder zijn er technische en compositorische verschillen aan te wijzen tussen de zijluiken en het middenpaneel, die de inbreng van assistenten verraden. Vanwege de late datering houdt men er rekening mee dat het hele werk een atelierproduct zou kunnen zijn.[3]

Herkomst[bewerken]

Het drieluik is een reconstructie. Het middenpaneel bevond zich oorspronkelijk in het Palacio Real de Aranjuez en is mogelijk identiek aan het exemplaar dat in 1636 in een inventaris van het Koninklijk Paleis van Madrid genoemd wordt. Het rechterpaneel bevond zich vroeger in het Escorial en het linkerpaneel in het Prado. Deze drie onderdelen werden ter gelegenheid van de Exposition de la toison d'or et de l'art néerlandais sous les Ducs de Bourgogne, in 1907 in Brugge geheouden, weer samengevoegd, waarna de onderdelen naar het Prado werden overgebracht.[1]

Zie ook[bewerken]

Externe links

Literatuur

  • Fourcaud, L. de (januari-juni 1912) ‘Hieronymus van Aken, dit Jérôme Bosch (vers 1460 † 1516). III-V’, La Revue de l'Art Ancien et Moderne, 31e jaargang, pp. 270 (als naar Jheronimus Bosch, Chariot de foin).
  • Friedländer, Max J. (1969) Early Netherlandisch Painting. Volume V. Geertgen tot Sint Jans and Jerome Bosch, Leyden: A.W. Slijthof, Brussels: La Connaissance.
  • Koldeweij, A.M., P. Vandenbroeck en B. Vermet (2001) Jheronimus Bosch. Alle schilderijen en tekeningen, Rotterdam: Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam: NAi Uitgevers [enz.]. ISBN 90-5662-219-6
  • Tolnay, Charles de (1986) Hieronymus Bosch. Het volledige werk, Alphen aan den Rijn: Atrium. ISBN 90-6113-164-2

Tentoonstelling

  • Exposition de la toison d’or et de l’art néerlandais sous les Ducs de Bourgogne, 30 juni-7 oktober 1907, Stedelijke Musea, Brugge, cat.nr. 257 (als naar Jheronimus Bosch).

Noten

  1. a b Friedländer (1969): p. 88.
  2. De Tolnay (1986): p. 355.
  3. Koldeweij, Vandenbroeck en Vermet (2001): p. 88, 90, 93.