Ibn Khaldun

Standbeeld van Ibn Khaldoen in Tunesië

Abdul (of Abd) al-Rahman Ibn Mohammad Ibn Khaldun of Chaldoen (Tunis, 1332 - Caïro, 1406) (sommige bronnen houden het op 1331–1405) was een Arabische geschiedfilosoof, islamtheoreticus, econoom, sociaal wetenschapper en historicus. Hij pionierde behalve op het gebied van de geschiedfilosofie ook op dat van de sociaal-politieke wetenschappen en wordt wel als de vader van beide beschouwd. Het was vooral de inleiding, al-Moekaddima, van zijn voornaamste werk, Kitab al-Ibar, die hem die reputatie bezorgde.

Biografie

Hij ontving zijn opleiding in Fez en Tunis en bestudeerde de Koran en de islamitische jurisprudentie van de shari'a volgens de school van de Malikieten. Daarnaast studeerde hij ook Arabische literatuur, filosofie, wiskunde en astronomie.

Hij werkte voor de Egyptische sultan Barquq, maar in 1375 stak hij over naar Granada om het politieke geharrewar in Noord-Afrika te ontlopen. Ook daar werd hij om politieke redenen het land uitgezet, waarna hij in Qalat, een dorpje in Algerije, terecht kwam waar hij zijn meesterwerk over de wereldgeschiedenis schreef.

In de al-Moekaddima (ook Muqaddimah, in het Grieks bekend als Prolegomena) van zijn voornaamste werk, Kitab al-Ibar (Arabisch voor: Boek der Voorbeelden) beschreef Khaldun de geschiedenis van de islam in Noord-Afrika. Dit werk wordt gezien als een zeer belangrijke en gezaghebbende bron van informatie over die periode en een historiografisch hoogtepunt. Hij betoogde verder dat de cyclus van opkomst en verval van wereldrijken en beschavingen behalve door politieke ook door geografische en klimatologische factoren beïnvloed wordt. Jammer genoeg werd zijn werk niet erkend en voortgezet en werd het gecensureerd. De Ottomanen hebben later wel interesse voor zijn werk gekregen vanwege de opkomst en verval van hun eigen rijk.

Khaldoen was zeer scherp in zijn oordeel over de gevolgen van de Arabische invallen in Noord-Afrika, met name de Banu Hilal bedoeïenen, die vanaf de 11e eeuw met grote kuddes vee uit het verdroogde Arabië kwamen, de bergen meden, maar de vruchtbare Noord-Afrikaanse landbouwgronden lieten kaalvreten, waarna zandstormen de vruchtbare bovenlaag wegbliezen. Khaldoen noemde hen 'een leger sprinkhanen die alles vernielen wat er op hun pad komt'.

Sociologie

Ibn Khaldun wordt ook grondlegger van de sociologie genoemd. Zijn werken worden als baanbrekend beschouwd. Hij zocht naar verbanden van oorzaak en gevolg, naar analogie tussen heden en verleden en hij nam de invloed van de omgeving en van de economische omstandigheden in aanmerking. Daarom wordt hij aanzien als een pionier in de sociologie.

Hij legde uit dat solidariteit, gemeenschapszin door hem `asibiyah genoemd, het sterkst is in tribale maatschappijen omdat deze gebaseerd zijn op bloed- en stamverwantschap en omdat, zonder solidariteit, overleving in een moeilijke omgeving onmogelijk is . Als deze solidariteit samen gaat met de andere sterkste gemeenschapsband, religie, dan tendeert de combinatie van beide, tot onoverwinnelijkheid.

Ook wordt hij als de grondlegger van de moderne geschiedschrijving gezien, omdat hij niet alleen geschiedenis schreef zoals Herodotus, maar regels en een basis formuleerde voor geschiedschrijving. Met Ibn Khaldun werd de geschiedenis een methodisch te bestuderen en te beschrijven onderwerp, waarmee hij de weg opende om geschiedschrijving tot wetenschap te doen uitgroeien.

Politieke visie

Ibn Khaldun hoopte en verwachtte dat de Turks-Mongoolse veroveraar Timur, die hij bij vredesonderhandelingen te Damascus in 1400 ontmoet had als afgevaardigde van Sultan al-Nasir (Caïro), en van wie hij zeer onder de indruk was, in staat zou zijn de moslims te verenigen (`asabiyah sociale eenheid) en zodoende een renaissance van de Islam zou bewerkstelligen. Deze hoop moest hij uiteindelijk laten varen.