Pleonasme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een pleonasme (afkomstig van het Griekse woord πλεονασμóς, pleonasmós, dat 'overvloed' betekent) is het expliciet vermelden (met een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord) en daardoor benadrukken van een eigenschap die reeds in een zelfstandig naamwoord of werkwoord besloten ligt.

Het verschil tussen een tautologie en een pleonasme is dat bij de eerste stijlfiguur het hele begrip met andere woorden wordt herhaald, terwijl bij de laatste alleen iets wordt herhaald dat al inherent is aan het begrip zelf. We weten bijvoorbeeld allemaal dat gras groen is, dus komt groen in het zinsdeel het groene gras overbodig op ons over, tenzij de taalgebruiker hiermee een of ander stilistisch effect beoogt. Pleonasmen komen dus eerder over als een stijlfout dan als een stijlfiguur, maar in het laatste geval is het gebruik meestal versteend of dient het om een gevoel te versterken.

Voorbeelden[bewerken]

Woordgroepen[bewerken]

  • witte sneeuw
  • medische arts
  • de gemaakte afspraak blijft gehandhaafd
  • groter groeien
  • achteruit deinzen
  • een mogelijke kans
  • zij kreeg toestemming om te mogen blijven
  • naar beneden vallen
  • omhoog stijgen
  • een ronde cirkel
  • een verbetering ten goede
  • de trap op naar boven
  • moord met voorbedachten rade: moord is altijd met voorbedachten rade. Het wordt ook wel omschreven als doodslag met voorbedachten rade. Dus eigenlijk staat hier doodslag met voorbedachten rade met voorbedachten rade.

Namen[bewerken]

  • De Faeröer-eilanden: øer is Deens voor eilanden (en fær is Oudnoors voor schapen), dus eigenlijk staat er schapeneilanden-eilanden.
  • Sahara-woestijn: sahar is Arabisch voor woestijn, dus eigenlijk staat er woestijn-woestijn.
  • Het meer van Loch Ness: loch is Schots voor meer, dus eigenlijk staat er het meer van het meer van Ness.
  • Koikarper: Koi is Japans voor karper, dus eigenlijk staat er karperkarper.
  • Naanbrood: Naan is Perzisch voor brood, dus eigenlijk staat er broodbrood.
  • Broodje bapao: pao betekent in het Chinees broodje, dus eigenlijk staat er broodje babroodje.
  • Moessonseizoen: moesson betekent in het Arabisch al seizoen, dus eigenlijk staat er seizoenseizoen.
  • Salsasaus: salsa betekent in het Spaans al saus, dus eigenlijk staat er saussaus.
  • VVV-Venlo: VVV staat voor Venlose Voetbal Vereniging, dus eigenlijk staat er Venlose Voetbal Vereniging Venlo

Bij afkortingen[bewerken]

Het herhalen van een woord uit de afkorting:[1]

  • de A (= Alkmaar) in AZ-Alkmaar
  • de C (= code) in BIC-code
  • de D (= display) in lcd-display
  • de G (= groep) in ING Groep
  • de G (= gas) in lpg-gas
  • de K (= keuring) in APK-keuring
  • de M (= memory) in RAM-geheugen en ROM-geheugen
  • de M (= moeder) in bom-moeder
  • de N (= Nijmegen) in N.E.C.-Nijmegen
  • de P (= paspoort) in CJP-pas
  • de S (= systeem) in GPS-systeem
  • de T (= tube) in tl-buis (tl = Frans tube luminescent, "lichtgevende buis")
  • de V (= virus) in hiv-virus
  • de V (= verklaring) in VAR-verklaring
  • de V (= Venlo) in VVV-Venlo (de voetbalclub, niet de VVV)

Merk op[bewerken]

Een pleonasme is niet per definitie fout:

  • Sommige zijn volledig ingeburgerd: in zeemeermin betekent 'meer' ook al zee;
  • Sneeuw kan (na een paar dagen) ook een andere kleur hebben dan wit. Om te benadrukken dat de sneeuw vers is, is de aanduiding witte sneeuw op zijn plaats. In dat geval spreekt men over een stijlfiguur en is het dan ook niet fout; men dient met schrappen omzichtig te werk te gaan: stijlfiguren nuanceren nu eenmaal.
  • Soms is een bepaalde woordcombinatie in de ene context wel, in de andere geen pleonasme. Dit komt onder meer doordat een woord soms een rekbare betekenis heeft (polysemie):
    Er komt vloeibaar water uit de kraan. Als er sprake is van water dat uit de kraan komt, wordt natuurlijk de vloeibare vorm bedoeld. Dit is dus een pleonasme. Water (H2O) kan echter ook een andere aggregatietoestand (vast of gasvormig) hebben:
    De aarde is de enige bekende planeet met vloeibaar water aan haar oppervlak. Bij de beschrijving van planeten en manen wordt met de term "water" ook ijs en waterdamp bedoeld. In deze context is "vloeibaar water" dus geen pleonasme.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. De meeste zijn wel aanvaard omwille van de duidelijkheid.