Pleonasme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een pleonasme (afkomstig van het Griekse woord πλεονασμóς, pleonasmós, dat 'overvloed' betekent) is het in de zin door middel van een woord of woordgroep expliciet vermelden van een eigenschap die reeds in het hoofdwoord/de hoofdwoorden besloten ligt.

Een pleonasme is vaak een bijvoeglijke bepaling. In veel gevallen betreft het een combinatie van een bijvoeglijk naamwoord en een zelfstandig naamwoord, waarbij het bijvoeglijk naamwoord pleonastisch is gebruikt.

Voorbeelden[bewerken]

Aangezien algemeen bekend is dat gras groen is, komt groen in het zinsdeel het groene gras overbodig ofwel pleonastisch over, tenzij de taalgebruiker hiermee een of ander stilistisch effect beoogt. Pleonasmen komen dus eerder over als een stijlfout dan als een stijlfiguur, maar in het laatste geval is het gebruik meestal versteend of dient het om een gevoel te versterken.

Woordgroepen[bewerken]

  • witte sneeuw
  • medische arts
  • de gemaakte afspraak blijft gehandhaafd
  • groter groeien
  • achteruit deinzen
  • een mogelijke kans
  • zij kreeg toestemming om te mogen blijven
  • naar beneden vallen
  • omhoog stijgen
  • een ronde cirkel
  • een verbetering ten goede
  • een ruiter te paard
  • de trap op naar boven
  • moord met voorbedachten rade: moord is altijd met voorbedachten rade. Het wordt ook wel omschreven als doodslag met voorbedachten rade

Namen[bewerken]

Bij afkortingen[bewerken]

Het herhalen van een woord uit de afkorting:[noten 1]

  • de A (= Alkmaar) in AZ-Alkmaar
  • de C (= code) in BIC-code
  • de D (= display) in lcd-display
  • de G (= groep) in ING Groep
  • de G (= gas) in lpg-gas
  • de K (= keuring) in apk-keuring
  • de M (= memory) in RAM-geheugen en ROM-geheugen
  • de M (= moeder) in bommoeder
  • de N (= Nijmegen) in N.E.C.-Nijmegen
  • de N (= Nummer) in BSN-nummer
  • de P (= paspoort) in CJP-pas
  • de S (= systeem) in GPS-systeem
  • de T (= tube) in tl-buis (tl = Frans tube luminescent, "lichtgevende buis")
  • de V (= virus) in hiv-virus
  • de V (= verklaring) in VAR-verklaring
  • de V (= Venlo) in VVV-Venlo (de voetbalclub, niet de VVV)

Stijlfiguur of stijlfout?[bewerken]

Een pleonasme is niet per definitie fout. Sommige zijn volledig ingeburgerd: zo betekent "meer" in zeemeermin ook al zee. In dit soort gevallen is eerder sprake van versteend gebruik of een stijlfiguur dan van een stijlfout.

Het komt ook voor dat een bepaalde woordcombinatie in de ene context wel pleonastisch is en in de andere context niet. Dit komt onder meer doordat een woord een rekbare betekenis kan hebben (polysemie). Een voorbeeld is de zin "Er komt vloeibaar water uit de kraan." Als er sprake is van water dat uit de kraan komt, wordt natuurlijk de vloeibare vorm bedoeld. Dit is dus een pleonasme. Water (H2O) kan echter ook een andere aggregatietoestand (vast of gasvormig) hebben. Bij de beschrijving van planeten en manen wordt met de term "water" ook ijs en waterdamp bedoeld. In de zin . "De aarde is de enige bekende planeet met vloeibaar water aan haar oppervlak" is vloeibaar water daarom niet als stijlfout of zelfs maar als pleonasme aan te merken. Sneeuw kan verder (na een paar dagen) ook een andere kleur hebben dan wit. Om te benadrukken dat de sneeuw vers is, is de aanduiding witte sneeuw daarom op zijn plaats.

Tautologieën en pleonasmen[bewerken]

Het verschil tussen een tautologie en een pleonasme is niet haarscherp afgebakend en wordt door verschillende woordenboeken (zoals Koenen en Van Dale) soms anders geduid. Een belangrijk onderscheidend kenmerk is dat bij een tautologie het hele begrip in andere bewoordingen binnen dezelfde zin wordt herhaald, terwijl er bij een pleonasme alleen iets wordt herhaald dat al inherent is aan het hoofdbegrip zelf. Verder is er de vuistregel dat een pleonasme enkel verbeterd kan worden door het overbodige woord te schrappen, terwijl bij een tautologie ofwel het ene ofwel het andere element kan worden weggelaten.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen

Noten

  1. De meeste zijn wel aanvaard omwille van de duidelijkheid.