Zonsverduistering

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Corona (Frankrijk 1999)

Een zonsverduistering (of zonne-eclips) is een voor mensen direct waarneembaar astronomisch fenomeen, waarbij overdag het licht van de zon de planeet aarde niet bereikt, omdat de maan in de weg van het licht zit. In feite is het echter niet de zon, maar een gedeelte van de aarde dat verduisterd wordt. De zon wordt door de maan bedekt en lijkt daardoor vanaf aarde verduisterd te zijn.

Inhoud

1 Typen
2 Werking van de zonsverduisteringen
3 Laatste totale Europese zonsverduistering
4 Toekomstige totale zonsverduistering
5 Geschiedenis van waarnemingen
6 Waarnemingen
7 Foto's
8 Zie ook
9 Externe links

[bewerk] Typen

Er zijn vier typen zonsverduisteringen:

Een zonsverduistering door Saturnus, gezien vanuit de sonde van het Cassini-Huygensprogramma

Simulatie van schaduw op aarde tijdens de zonsverduistering op 11 augustus 1999

"gehele" of "totale zonsverduistering": de zon is in zijn geheel aan het zicht onttrokken door de maan. Een totale zonsverduistering kan maximaal iets meer dan zeven minuten duren zoals in juni 1955, juni 1973 en dan pas weer in juni 2150.
"gedeeltelijke zonsverduistering": de zon is gedeeltelijk aan het zicht onttrokken door de maan — de maan lijkt een hap uit de zon te nemen.
"ringvormige" of "annulaire zonsverduistering": de zon is gedeeltelijk aan het zicht onttrokken door de maan — de zon vormt een lichtgevende rand om de maan. Een ringvormige zonsverduistering kan maximaal iets meer dan twaalf minuten duren zoals in december 1937, december 1955 en december 1973.
"hybride zonsverduistering": een zonsverduistering, die afhankelijk van de plaats op aarde totaal dan wel ringvormig wordt waargenomen. In november 2013 is zo'n ringvormige-totale verduistering niet zoals gebruikelijk eerst ringvormig, dan vervolgens totaal en dan weer ringvormig zoals in april 2005 in het oostelijke gedeelte van de Grote Oceaan, maar begint ringvormig, wordt vervolgens totaal en... blíjft dan tot en mét het einde totaal! Dit komt zelden voor. De vorige keer gebeurde dit in 1854, de volgende keer in 2072.

Het is ook mogelijk dat maar een gedeelte van de kern-schaduwkegel van de maan (ook de kern-schaduw heeft soms een diameter van ruim honderd kilometer, zodat deze doorsneden kan worden) waarin de verduistering totaal of ringvormig is bij een van de polen "over de aarde scheert". Dit gebeurt bijvoorbeeld in mei 1928, november 1967 (totale verduisteringen) en ook in maart 1950 en april 2014 (ringvormige verduisteringen). In 1957 en ook in 2043 zijn beide verduisteringen in hetzelfde jaar van deze zeldzame soort! In ieder van deze beide jaren was/is er één tótale "rakende" verduistering, en één ríngvormige "rakende" verduistering! Ook de ringvormige verduistering van 31 mei 2003 is zo'n "rakende" eclips, maar bij deze verduistering raakt meer dan helft van de kernschaduwkegel van de maan de aarde en daarom noemt men dit een "centrale" eclips. Dit in tegenstelling tot alle andere zonsverduisteringen die in deze alinea worden genoemd, dat zijn allemaal stuk voor stuk "niet centrale" verduisteringen omdat steeds mínder dan de helft van de kernschaduwkegel van de maan "over de aarde scheert".

Het komt regelmatig voor dat een gedeeltelijke zonsverduistering die dus nergens op aarde totaal of ringvormig is, gevolgd wordt door nog een gedeeltelijke eclips na 29 1/2 dag, de tijd die tussen Nieuwe Maan en de daaropvolgende Nieuwe Maan zit. Zeer zelden zoals in mei en juni 1928 gebeurt het dat een totale of ringvormige zonsverduistering gevolgd of juist voorafgegaan wordt door een gedeeltelijke eclips. Zonder uitzondering is die gedeeltelijke eclips dan áltijd in zo'n geval de allerlaatste of juist de allereerste eclips van een saros-serie, en wordt de letter P van gedeeltelijke, in het Engels: partial eclips (zie twee alinea's hoger) vergezeld door de letter "b" of een "e", om dit aan te geven, naargelang het de eerste of juist de laatste eclips is van een saros-serie. De totale of de ringvormige zonsverduisering van zo'n paar van twee eclipsen binnen 30 dagen is dan haast áltijd een "rakende" verduistering (zie één alinea hoger). De eerstvolgende keer gebeurt zoiets in juli en augustus 2195.

Meestal zijn er twee zonsverduisteringen per kalenderjaar, soms zijn er drie of vier in een en hetzelfde jaar. Vijf zonsverduisteringen in een jaar is ook mogelijk, maar dit komt zelden voor. In 1935 gebeurde dit voor het laatst en de eerstvolgende keer dat dit voorkomt zal pas in 2206 zijn. Van de vijf eclipsen zijn er dan altijd vier gedeeltelijk en één totaal, of ringvormig, of ringvormig-totaal (hybride). Merkwaardig is dat vanaf dúízenden jaren geleden (vanaf rond 4300 voor Christus) t/m 1935 steeds de ene niet-gedeeltelijke verduistering aan het einde van het jaar is, wanneer er vijf zonsverduisteringen in een jaar zijn; en vanaf 2206 is daarentegen de niet-gedeeltelijke eclips steeds juist de eerste in een kalenderjaar en dit dan op zijn beurt ook weer duizenden jaren lang (tot rond 8300 na Christus) in jaren met vijf zon-eclipsen! N.B. De periode van 4000 voor Christus tot 8000 na Christus wordt ook wel de VSOP87-periode genoemd. In dit tijdvak kan men o.a. zons- en maansverduisteringen nauwkeurig berekenen. Voor en ook na dit tijdvak zijn de meest mogelijke nauwkeurigste berekeningen ietwat onzeker.

Het aantal zons- en maansverduisteringen tezamen in één kalenderjaar kan maximaal zeven zijn. Dit kan zijn: vijf zonsverduisteringen + twee maansverduisteringen (1935 en 2206), vier zon- en drie maaneclipsen (1982, álle drie de maansverduisteringen waren totaal in dat jaar! ), of juist andersom, of twee zon-eclipsen en vijf maaneclipsen. In het laatste geval zijn vier van de vijf maansverduisteringen zogeheten bijschaduwverduisteringen, de vijfde is dan een gedeeltelijke maaneclips waarbij de maan voor een gedeelte in de kernschaduw van de aarde komt tijdens het maximum van die verduistering, zie verder bij maansverduistering. Zeer zelden komt het voor dat niet vier maar drie maansverduisteringen in zo'n jaar bijschaduweclipsen zijn, en dat dan dus ook er niet één maar twee gedeeltelijke maaneclipsen zijn in zo'n hetzelfde jaar waarbij de maan gedurende zo'n half uur lang "een klein deukje heeft".

Totale zonsverduistering. Z=zon, M=maan, A=aarde.

Eclipse

[bewerk] Werking van de zonsverduisteringen

Zonsverduisteringen vinden plaats als de aarde, maan en zon precies op een lijn staan. Een zonsverduistering kan slechts op een deel van de aarde worden waargenomen. De schaduw van de maan vormt een cirkel in het brandpunt en een ellips daarbuiten op het aardoppervlak. Een gehele verduistering is te zien waar de slagschaduw, dit wordt ook wel kernschaduw of umbra genoemd, van de maan het aardoppervlak raakt is er sprake van een totaliteitszone. Een gedeeltelijke verduistering is te zien waar de halfschaduw dat ook wel penumbra genoemd wordt, de maan raakt het aardoppervlak gedeeltelijk. Bij deze laatste is er slechts een hap zichtbaar uit de zon. Niet bij elke zonsverduistering raakt de kernschaduw van de maan de aarde; in dat geval is er nergens op aarde een totale verduistering te zien, maar enkel een gedeeltelijke.

Een ringvormige zonsverduistering is in feite een bijzondere variant op een gedeeltelijke zonsverduistering. De baan van de maan om de aarde is niet precies cirkelvormig, waardoor de maan soms dichtbij, soms ver van de aarde afstaat. In het laatste geval kan het voorkomen dat de maan slechts het middelste gedeelte van de zon afdekt. Er is dan een ringvormige zonsverduistering te zien. Een bijzonder soort zonsverduistering doet zich voor wanneer een zonsverduistering in bepaalde gebieden totaal is en in andere gebieden als ringvormig wordt waargenomen. Er is dan sprake van een ringvormig/totale of hybride zonsverduistering.

Alleen totale zonsverduisteringen zijn met het blote oog waarneembaar. Voor gedeeltelijke of ringvormige zonsverduisteringen is een zonnefilter, bijvoorbeeld een zogenaamd eclipsbrilletje nodig.

Voor astronomen biedt een totale zonsverduistering een unieke kans om de corona (de lichtkrans om de zon, zie de foto rechts) te bestuderen. Deze bevat b.v. vaak zichtbare zonnevlammen.

Zonsverduisteringen kunnen met grote nauwkeurigheid voorspeld worden met behulp van de Saros cyclus.

[bewerk] Laatste totale Europese zonsverduistering

De laatste gedeeltelijke zonsverduistering op het Europese continent viel op 29 maart 2006, maar op het Griekse eiland Kastelorizo was deze totaal. Verder was deze zonsverduistering ook totaal in onder andere Libië en Turkije.

In Nederland was de veel besproken verduistering van 1999 niet totaal, in het uiterste zuiden van België (te Virton) echter wel. Pas in het jaar 2135 zal er in Nederland weer een totale zonsverduistering te zien zijn; in België gebeurt dit al in 2090.

[bewerk] Toekomstige totale zonsverduistering

De eerstvolgende zal plaatsvinden op 1 augustus 2008 en zal te zien zijn in Canada, Groenland, Siberië, Mongolië en China. In Nederland zal dit ook te zien zijn echter als een gedeeltelijke zonsverduistering. Om half twaalf zal 15% van de zon weg zijn.

De daarop volgende is op 22 juli 2009. In India, Nepal en weer China zal dan een verduistering komen. Deze zal relatief lang duren (6:39).

[bewerk] Geschiedenis van waarnemingen

Kunstwerk van een zonsverduistering in 1571 door Antoine Caron

In de afgelopen eeuwen werd verondersteld dat zonsverduisteringen invloed zouden hebben op het weer. De duur van een zonsverduistering zou verband houden met de duur van het regenseizoen. Ook het tijdstip van de verduistering zou van belang zijn: een zonsverduistering in het voorjaar zou gunstig zijn voor de oogsten. Tegenwoordig weet men dat dit onjuist is.

In de Noordse en Germaanse mythologie dacht men dat tijdens een zonsverduistering de Zonnegodin Sól of Sunna bijna werd opgegeten door de wolf Sköll die haar wilde verslinden. Sól zou uiteindelijk verzwolgen worden, maar haar plaats zou dan worden ingenomen door haar dochter.

Bij een eclips in 2136 v.Chr. dacht men in China dat de zon aangevallen werd door een grote onzichtbare draak. Door veel kabaal te maken (op trommels slaan, pijlen in de lucht schieten enz.) kon men de draak verjagen en het daglicht herstellen. Toen de eclips plaatsvond, was de keizer volledig onvoorbereid. Alhoewel de zon toch terug te voorschijn kwam, was de keizer zeer vertoornd en beval de onthoofding van zijn astronomen. Ook op het Indonesische eiland Java is het tijdens een eclips gebruikelijk om flink lawaai te maken. Toen de maan in 1674 voor de zon schoof, begon iedereen intens te bidden en een hels lawaai te maken.

[bewerk] Waarnemingen

Tijdens een zonsverduistering zijn bijzondere waarnemingen te doen. Normaal hebben de lichtvlekken die door de kleine openingen tussen de bladeren van een boom op de bodem vallen een ronde vorm. Dit zijn afbeeldingen van de zon; de kleine openingen tussen de bladeren werken als een lens en zij vormen een afbeelding (op zijn kop) van de zon. Tijdens een gedeeltelijke zonsverduistering hebben deze vlekken de vorm van een maantje, zoals te zien is op bijgaande foto.

Een andere waarneming is de lichtval. Als de zonsverduistering nog niet volledig is, krijgt het licht toch een vreemd karakter. Het licht van de zon komt nog steeds uit één punt, en de schaduwen zijn dan ook nog net zo scherp als bij volle zon. Omdat er echter veel minder licht op aarde valt, is het contrast tussen licht en schaduw aanzienlijk minder. Dit geeft een vreemd effect. Verder is het kouder dan op een ander moment.