Foekje Dillema

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Foekje Dillema
Foekje Dillema in 1949
Foekje Dillema in 1949
Volledige naam Foekje Dillema
Geboortedatum 18 september 1926
Geboorteplaats Burum
Overlijdensdatum 5 december 2007
Overlijdensplaats Kollum
Nationaliteit Vlag van Nederland Nederland
Sportieve informatie
Discipline sprint
Trainer/coach Hans Huizinga
Eerste titel Ned. kampioene 4 x 100 m voor clubteams 1949
Extra Ned. recordhoudster 200 m 1950, 4 x 200 m voor clubteams 1949-1950
Portaal  Portaalicoon   Atletiek

Foekje Dillema (Burum, 18 september 1926Kollum, 5 december 2007) was een Nederlandse atlete die imponeerde vanwege haar sprintsnelheid. In de korte periode dat ze actief was in de atletiek, doorbrak zij de hegemonie van Fanny Blankers-Koen op de 200 m. Omdat Dillema weigerde naar een door de IAAF verplicht gestelde geslachtstest te gaan,[1] schorste de KNAU haar voor het leven.[2] Na haar dood bleek uit DNA onderzoek dat Dillema een onbalans had in geslachtschromosomen. Dat is een intersekse conditie. Dillema had dus zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken.

Biografie[bewerken]

Van gymnastiek naar atletiek[bewerken]

Dillema’s talent werd ontdekt in een gymnastiekzaal. Ze was lid van V & K Kollum. 'Op een avond (...) deden we een spelletje waarbij je hard moest lopen, om paaltjes heen. De trainer zei: "Kind, je moet aan atletiek gaan doen".'[3] In het voorjaar van 1948 liep Dillema haar eerste wedstrijd in Buitenpost, buiten mededinging en op sokken. Ze won met voorsprong.[3] De successen van de Nederlandse afvaardiging naar de Olympische Spelen in Londen stimuleerden haar extra in haar motivatie. Die zomer werd zij lid van de atletiekvereniging Vitesse in Leeuwarden.[4]

Internationale wedstrijden[bewerken]

Dillema (Amsterdam, aug. 1949)

Dillema kreeg de kans in de zomer van 1949 en verzilverde deze in het Feyenoord-stadion tegen Italië. Haar 200 meterrace won Dillema op spectaculaire wijze. Na haar inhaalrace als slotloopster op de 4 x 100 m klommen de 20.000 toeschouwers op de banken. Een hopeloze achterstand zette ze om in winst. De Friezin werd vergeleken met een stoomwals, die de concurrentie platwalste.[3] Later die zomer maakte ze in Londen, met overwinningen op de 100 en 200 m zo'n grote indruk, dat ze werd gekozen tot "athlete of the match". Het was haar internationale doorbraak.[3]

Schorsing[bewerken]

Dillema (estafette in Groningen, 12 juli 1950)

Voor deelname aan de Europese Kampioenschappen in Brussel op 23 augustus 1950 verplichtte de IAAF een geslachtskeuring voor alle deelnemende atletes. De Nederlandse dames ondergingen op 8 juli een gynaecologisch onderzoek in het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag. Dillema echter weigerde dit onderzoek. De notulen van de bestuursvergadering van de KNAU (8 juli 1950) vermelden: 'F. Dillema heeft afgeschreven voor de keuring. Tonnis de Vries zal indien nodig contact met haar opnemen'.[2] Op 13 juli 1950 vertrok Dillema met het Nederlands team naar Frankrijk voor een internationale wedstrijd. Een telegram van het bestuur bereikte Dillema te laat.[5] Op het station van Rotterdam werd haar verteld dat ze voor het leven geschorst werd, omdat ze - in de woorden van Dillema - 'geen meid was'. Het Nederlandse record op de 200 m van 24,1 s, werd geschrapt. Volgens Dillema-biograaf Max Dohle was de weigering naar de keuring te gaan de directe aanleiding voor haar schorsing.

Excuus van de KNAU[bewerken]

Kort na haar overlijden erkende de KNAU Dillema's persoonlijke record op de 200 m.[6] In een persoonlijk gesprek met een tantezegger van Dillema heeft de Atletiekunie bij monde van directeur Rien van Haperen haar verontschuldigingen aangeboden voor de manier waarop Dillema na de schorsing aan haar lot is overgelaten.[7]

DNA-onderzoek na haar overlijden[bewerken]

De documentaire van Andere Tijden Sport van 20 juli 2008 presenteerde een onderzoek naar DNA uit nagelaten huidcellen uit Dillema's kleding.[8] Het DNA is onderzocht bij de afdeling Forensische Moleculaire Biologie van het Erasmus MC. In het DNA werd een mannelijk Y-chromosoom aangetoond. Bijzonder was verder dat de verhouding X:Y volgens moleculair bioloog Anton Grootegoed varieerde van 1:1[9] tot 4:1.[10] Zo’n onbalans is een intersekse conditie. Mogelijk had zij inwendig kleine, onvruchtbare testikels, die testosteron aanmaken, waardoor Dillema een zware stem kreeg, baardgroei en grotere spiermassa. Dillema was dus hyperandrogeen.[1]

Achtergrond[bewerken]

In een wetenschappelijke publicatie over dit onderzoek[11] stellen de auteurs vast dat er sprake was van disorder of sexual development. Volgens de auteurs was Dillema een genetisch mozaïek van 46,XX (genotype vrouw) en 46,XY (genotype man). Na de bevruchting met een Y-chromosoom zouden door onvolledige celdelingen - non-disjunctie - eerst een cel XXY zijn gevormd en bij latere celdeling mogelijk cellen met twee X-chromosomen en cellen met XY-chromosomen. Beide typen cellen komen dan naast elkaar voor in het gehele lichaam. De verdeling van de XX- en XY-cellen in de gonaden van een embryo bepaalt de vorming van vrouwelijke of mannelijke geslachtsklieren (ovaria of testes). Zijn er veel XX-cellen, dan ontwikkelen de geslachtsklieren zich tot eierstokken. Zijn er veel XY-cellen, dan ontstaan testikels.

Biografie[bewerken]

Dillema's biograaf Max Dohle heeft de vraag beantwoord, waarom Dillema is geschorst. Hij meent dat ze niet naar de keuring is gegaan vanwege haar verstoorde geslachtsontwikkeling. Dohle veronderstelde dat er een Y-chromosoom in het spel was, hetgeen het DNA-onderzoek later bevestigde. Zowel de Stichting Atletiekerfgoed als Max Dohle komen tot de conclusie, dat Dillema is geschorst omdat de Atletiekunie vermoedde dat ze zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken had. De Atletiekunie noemde haar een kween, een plattelandsterm voor tweeslachtigheid.[4] Die veronderstelling was juist, zo bleek uit het postuum onderzoek. Er was dus geen sprake van een complot tegen haar door het echtpaar Blankers. Na de schorsing is Dillema - volgens haar familie in het grootste geheim - "geholpen aan haar klieren" in het Academisch Ziekenhuis in Groningen. We mogen op grond van het onderzoek aannemen dat er testikels zijn uitgenomen (gonadectomie).

In 1950 stelde de IAAF voor het eerst een geslachtstest verplicht voor alle atleten in de vrouwencompetitie. Dillema was het eerste slachtoffer. Tussen 1950 en 2015 zijn tientallen sportvrouwen als Dillema geschorst. Het IOC startte in 1968 met verplichte keuringen. De richtlijnen zijn in 2011 herzien door de IAAF en het IOC (zie geslachtstest). De geslachtstesten werden door velen als mensonterend afgewezen. Aanleiding voor de aanpassingen was de mensonwaardige schorsing van de Zuid-Afrikaanse 800-meterloopster Caster Semenya. Vervolgens heeft, bij gebrek aan wetenschappelijk onderzoek, het Hof van Arbitrage voor Sport (CAS) in 2015 alle geslachtstesten opgeschort.[12] In juni 2017 presenteerde de IAAF een onderzoek waaruit blijkt dat vrouwen alleen op de middellange afstanden voordeel hebben van een hoge testosteronwaarde.[13] Dit onderzoek geeft aan dat een hyperandrogene loopster als Dillema op de 200 meter geen oneerlijk voordeel heeft.

Na haar overlijden[bewerken]

Dillema hervatte na de schorsing haar beroep als hulp in de huishouding en gaf op vrijwillige basis sportles in Burum. Ze weigerde daarna ooit nog om over de affaire te praten. Ze overleed op 5 december 2007.

Monument voor Foekje Dillema

Dillema werd op 8 december 2007 begraven in Burum.[14] Helaas zijn de gouden en bronzen medailles van Dillema gestolen.[15]

In 2014 werd een monument voor haar opgericht in Oranjewoud.[16] Het monument van Ids Willemsma en stelt twee hardloopbenen voor, uitgevoerd in cortenstaal.[17] Dit beeld is in 2018 verplaatst naar sportpark Nijlân.[18] In Burum is in 2014 een monument voor haar opgericht: een buitenkapelletje met daarin een lotusbloem in de knop, gemaakt door Jan Smeets.[19]

Persoonlijke records[bewerken]

Onderdeel Prestatie Datum Plaats
100 m 12,1 s 21 augustus 1949 Londen
200 m 24,1 s (ex-NR) 18 juni 1950 Amsterdam

Palmares[bewerken]

100 m[bewerken]

  • 1949: Zilver Olympische Dag te Amsterdam – 12,2 s
  • 1949: Goud Interl. Engeland-Frankrijk-Ned. – 12,1 s

200 m[bewerken]

  • 1948: 4e NK te Eindhoven
  • 1949: Goud Interl. Ned. -Italië – 24,8 s
  • 1949: Goud Interl. Engeland-Frankrijk-Ned. – 24,6 s
  • 1950: Goud Olympische Dag te Amsterdam – 24,1 s (NR)

4 x 100 m[bewerken]

  • 1949: Goud NK Estafette te Rotterdam – 51,1 s (met Vitesse)
  • 1949: Goud Interl. Ned.-Italië – 49,2 s

relay-race[bewerken]

  • 1949: Zilver NK Estafette te Rotterdam – 56,1 s (met Vitesse)