Grote parasolzwam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Grote parasolzwam
Grote parasolzwam
Taxonomische indeling
Rijk:Fungi (Schimmels)
Stam:Basidiomycota
Klasse:Agaricomycetes
Onderklasse:Agaricomycetidae
Orde:Agaricales
Familie:Agaricaceae
Geslacht:Macrolepiota
Soort
Macrolepiota procera
(Scop.) Singer (1948)
Synoniemen
  • Agaricus procerus Scop. (1772)
  • Lepiota procera (Scop.) Gray (1821)
  • Amanita procera (Scop.) Fr. (1836)
  • Mastocephalus procerus (Scop.) Pat. (1900)
  • Leucocoprinus procerus (Scop.) Pat. (1900)
  • Lepiotophyllum procerum (Scop.) Locq. (1942)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Grote parasolzwam op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De grote parasolzwam (Macrolepiota procera) is een schimmel met een lange steel en grote hoed en heeft gelijkenis met een parasol, vandaar ook de naam. Het is een veelvoorkomende soort die groeit op matig vochtige grasgebieden. Deze zwam wordt vaak gevonden in groepen of alleen en staat ook vaak in heksenkringen. De parasolzwam is wijdverbreid in landen met een gematigd klimaat.

Kenmerken[bewerken | brontekst bewerken]

Macroscopische kenmerken[bewerken | brontekst bewerken]

Jonge vruchtlichamen met een gesloten, bolvormige hoed hebben een drumstickachtige vorm. Na het verschijnen bereikt de hoed een breedte van 12–30 (–44) cm. In het midden blijft een stompe, getrapte bult over. Als de hoed in de breedte gaat groeien scheurt het velum open, waardoor middelgrote, los en concentrisch verdeelde schubben ontstaan. Door hun donkere kleur onderscheiden ze zich duidelijk van de overwegend witachtige hoedhuid. In het midden scheurt het velum nauwelijks, zodat het daar glad en donkerbruin blijft. De lamellen zijn aanvankelijk wit, later crèmekleurig. Ze zijn niet verbonden met de steel en kunnen eenvoudig van de hoed worden losgemaakt. Het sporenpoeder is wit tot bleek. De holle stengel wordt 15–40 cm lang en 1–2,5 cm dik. Aan de basis is hij bolvormig verdikt en daar tot 4 à 5 cm breed. Na uitrekking vertoont het oppervlak over de gehele lengte een bruine zigzagpatroon op een lichte achtergrond. De ring (annulus) heeft een brede rand en is bij oudere exemplaren beweegbaar langs de steel. De bovenkant is bleek, de onderkant is bruin vezelig. Het witte vlees van de paddenstoel verkleurt niet bij beschadiging. Het ruikt vaag naar paddenstoelen en smaakt een beetje nootachtig.

Microscopische kenmerken[bewerken | brontekst bewerken]

De basidia hebben vier sporen en een basale gesp. De sporen meten 12-18 × 9-11 (12) µm. Ze zijn ellipsvormig en zeer dikwandig. Ze hebben een kleine kiemporie en een hyaline dop. De cheilocystiden zijn tot 45 (55) x 20 µm groot. Ze zijn knotsvormig, utriform tot peervormig. Ze bestaan vaak uit twee of drie cellen. De bovenste laag van de hoed bestaat in het midden uit 3,5–10 (14) µm dikke, cilindrische hyfen. Ze zijn gesepteerd en vertonen een intracellulair pigment en op sommige plaatsen een verdikte wand.

Afbakening van soorten[bewerken | brontekst bewerken]

De kleinere en oneetbare spitsschubbige parasolzwam (Lepiota aspera) lijkt enigszins op de grote parasolzwam en groeit op vergelijkbare locaties. Hij heeft een duidelijke, onaangename gasachtge geur en een hangende, niet-beweegbare ring. De zeer zeldzame giftige knolparasolzwam (Chlorophyllum venenatum) heeft een niet-opgezadelde stengel en kleurt rood bij beschadiging. De groenspoorparasolzwam (Chlorophyllum molybdites), die inheems in Noord-Amerika, maar ook af en toe in Europa voorkomt, veroorzaakt net als de vorige ernstige gastro-intestinale klachten. De laatste soort wordt verondersteld verantwoordelijk te zijn voor de meeste paddenstoelenvergiftiging in de Verenigde Staten.

Het is bijzonder moeilijk onderscheid te maken tussen naaste familieleden. De tepelparasolzwam (M. mastoidea), die volgens sommige opvattingen hoorde onder M. procera var. Konradii, onderscheidt zich door fijnere vruchtlichamen, een ring zonder groef en een zwak gemarmerde steel. M. rhodosperma vormt meestal kleinere vruchtlichamen. Hij heeft alleen losjes liggende, gemakkelijk afneembare schubben, waarvan de randen vaak iets omhoog steken. De lamellen hebben soms een roze gloed. De stengel is meestal zwakker dan die van de grote parasolzwam. De groen gevlekte reuzenparasolzwam (M. olivascens) en zijn f. pseudoolivascens hebben een groenachtig verkleurende hoed. De Noordse reuzenparasolzwam (M. nordica) heeft kleinere hoedschubben. De lamellen zijn witachtig tot roze van kleur en hebben vaak een grijszwarte rand. De stengel is bijna kaal of slechts iets grover aan de basis dan bij de grote parasolzwam. De ring is dubbel of complex. M. prominens heeft een duidelijk voorovergebogen hoed met meestal kleinere, okerkleurige schubben. Bij deze soort is ook het midden van de hoed geschubd. De stengel heeft een fijner, minder opvallend zigzagpatroon. De ring is eenvoudig of niet erg complex.

Ecologie en fenologie[bewerken | brontekst bewerken]

De grote parasolzwam is te vinden in bijna alle mesofiele bosgemeenschappen, evenals op open grasland op leemachtige, verse bodems. Lichte beuken-, eiken- en eiken-haagbeukenbossen op voedselrijke ondergrond en bijbehorende sparrenbossen, evenals weilanden, parken, paden en bosranden hebben de voorkeur. De ecologische eisen lijken sterk op die van de bosanemoon. De schimmel komt slechts sporadisch voor op een zure of zanderige ondergrond en alleen als hij voedselrijk is. Op natte groeiplaatsen komt hij nauwelijks voor. De grote parasolzwam komt vooral voor in bossen van middelbare en oudere leeftijd. Hij kan worden gevonden van het vlakke tot subalpiene hoogteniveau. De grote parasolzwam leeft saprobiotisch. De vruchtlichamen verschijnen van juli tot november, soms eerder of later. Ze zijn al in mei in het Middellandse-Zeegebied te vinden. Ze komen alleenstaand of in groepen voor, soms in heksenringen.

Verspreiding[bewerken | brontekst bewerken]

Vanwege de vaak voorkomende onduidelijkheden in de soortafbakening in het geslacht van de parasolzwammen, kan de informatie onnauwkeurigheden bevatten. De grote parasolzwam komt voor van Australië tot in het boreale gebied. De soort is gevonden in Amerika, Europa, Afrika, Azië en Australië. In Amerika strekt het gebied zich uit van Canada tot Chili. In Afrika komt hij voor in Kenia en Madagaskar, maar ook in Noord-Afrika. In Azië is de soort wijdverbreid van Siberië en Oost-Rusland tot Japan en India. In Europa is hij, behalve in de arctische streken, overal te vinden. In Duitsland is de schimmel wijdverbreid en nergens zeldzaam.

Systematiek[bewerken | brontekst bewerken]

Externe systematiek[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn de afgelopen jaren talloze herschikkingen geweest in de kring van soorten rond de grote parasolzwam. Macrolepiota konradii (Huijsman 1943 ex P.D. Orton 1960) M.M. Moser 1967 werd vaak in dit complex geplaatst, waarbij ook de (feitelijke) stervormige reuzenparasolzwam M. rhodosperma betrokken werd. M. konradii wordt momenteel gezien als een synoniem voor M. mastoidea. Macrolepiota olivascens f. pseudo-olivascens (Bellù & Lanzoni 1987) Hauskn. & Pidlich-Aigner 2004 was vroeger een variëteit van de grote parasolzwam.

Interne systematiek[bewerken | brontekst bewerken]

De vormen en variëteiten die hieronder worden vermeld, behoren momenteel tot de grote parasolzwam.

  • Macrolepiota procera f. fuliginosa (Barla 1888) Vizzini & Contu 2011 - De schubben op de hoed zijn fijner en donker getint sepiabruin. De steel is nauwelijks gemarmerd en dicht bedekt met zeer fijne vlokken. Het oppervlak wordt bij beschadiging roodbruin.
  • Macrolepiota procera f. permixta (Barla 1888) Vizzini & Contu 2011 - Het oppervlak van de hoed wordt bij wrijven roodachtig van kleur. Het vlees van de steel krijgt een uitgesproken oranjerode kleur.
  • Macrolepiota procera var. mediterranea Bon 1993 - De hoedschubben zijn min of meer vergankelijk. De sporen zijn iets compacter. De variëteit is tot dusver alleen aangetoond in het Middellandse Zeegebied.

Betekenis[bewerken | brontekst bewerken]

Oorsprong van de naam[bewerken | brontekst bewerken]

De naam parasol is een verouderde term voor "zonnescherm" (ontleend aan de Franse parasol in de 18e eeuw, van het Italiaanse para il sole) en verwijst naar zijn karakteristieke vorm: een grote parapluachtige hoed op een lange, slanke steel.

Voedingswaarde[bewerken | brontekst bewerken]

Alle vormen van de grote parasolzwam worden beschouwd als goed eetbare paddenstoelen. Meestal worden alleen de hoeden gebruikt die op dezelfde manier als schnitzel kunnen worden bereid. De stelen zijn vaak taai en niet geschikt voor directe consumptie, maar kunnen wel tot champignonpoeder worden verwerkt. In zeer zeldzame gevallen zijn misselijkheid en braakneigingen gemeld na consumptie.

Eigenschappen[bewerken | brontekst bewerken]

De hoogte en breedte van de hoed kan wel 40 cm zijn. Voor een schimmel is dit zeer groot en daardoor bijzonder. De steel is relatief dun en wanneer deze op zijn hoogte is, begint de hoed te groeien. De steel heeft een karakteristieke zigzagstructuur die wat lijkt op een slangenhuid. De paddenstoel is dankzij zijn grootte vrijwel niet te verwarren met andere paddenstoelen. Desondanks is voorzichtigheid geboden omdat er ook giftige parasolzwammen bestaan.

Galerij[bewerken | brontekst bewerken]

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Macrolepiota procera van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.