Johan Polak

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Johan Polak in 1987

Johan Bertus Wouter Polak (12 november 192825 mei 1992) was een Nederlandse uitgever, essayist, bibliofiel, vertaler en mecenas.

Familie[bewerken]

Polak, klasgenoot van Anne Frank, studeerde oude talen en woonde toen op kamers bij Leendert van den Muijzenberg aan de Bloemgracht; later woonde hij met Dolph Kohnstamm op kamers. Hij stamde uit een ontwikkeld en welgesteld Joods gezin. Hij was een oomzegger van de Groningse filosoof en rechtsgeleerde Leo Polak en de schrijver Siegfried van Praag. Zijn vader, een gemeenteambtenaar, overleed toen Johan elf jaar was. Zijn moeder, Sara Schwarz, was een van de drie erfgenamen van de in 1889 gestichte essence-fabriek Polak & Schwarz. Dat bedrijf liep goed in de jaren dertig, en is in de oorlog met geluk en met een verstandige, niet-Duitsgezinde bewindvoerder, C.C. Brummer, intact gebleven - niet door de Duitsers ingepalmd. Polak & Schwarz werd verkocht door de familie en in 1958 omgedoopt tot 'International Flavors & Fragrances Inc.' (IFF), inmiddels de grootste fabrikant van geur- en smaakstoffen ter wereld. Zodoende was Johan Polak in de jaren vijftig en zestig een zeer welgesteld man. Zijn geld besteedde Polak niet alleen aan mooie boeken en andere esthetische zaken, maar ook ondersteunde hij steeds aankomende schrijvers en andere kunstenaars. Dat gold ook voor zijn tante Henriette Polak, de stichter van het Museum Henriette Polak in Zutphen.

Uitgever[bewerken]

Gedurende de jaren vijftig gaf Polak onder meer les in klassieke talen aan het Spinoza Lyceum in Amsterdam maar ook begaf hij zich in de wereld van de uitgeverij van boeken en literaire tijdschriften. Zo assisteerde hij P.N. van Eyck bij de uitgave van de verzamelde werken van J.H. Leopold (1951-1952), zette hij de reeks 'Het Nieuwe Voorhout' op (1957) en stichtte het tijdschrift Cartons voor Letterkunde (1959-1962).

Op 7 april 1953 richtte hij samen met zijn leeftijdgenoten Wim J. Simons en Frits Knuf de niet-commerciële uitgeverij De Beuk op.

In 1962 begon hij samen met Rob van Gennep de uitgeverij Polak & Van Gennep, later Athenaeum - Polak & Van Gennep, kortweg Athenaeum. In 1968 gingen de firmanten in vriendschap uit elkaar. Polak ging verder met de oude naam, Van Genneps onderneming begon onder zijn eigen naam. Athenaeum was destijds de eerste Nederlandse uitgever die klassieke teksten opnieuw uitgaf. Ben Hosman was een medewerker van Polak; hij werd in 1983 directeur en nam ten slotte de uitgeverij over. Eind jaren tachtig verloor zij haar zelfstandigheid. Tegenwoordig is Athenaeum - Polak & Van Gennep een imprint van Querido.

Homo-emancipatie[bewerken]

Polak was naast uitgever ook stichter van enkele boekhandels, waaronder Athenaeum Boekhandel aan het Spui in Amsterdam. Verder heeft hij aan de homo-emancipatie bijgedragen door in de jaren zestig openlijk voor zijn homoseksuele geaardheid uit te komen, en als bestuurslid van het COC. Hij was een van de drijvende krachten achter het vernieuwende tijdschrift over homoseksualiteit Dialoog (1965-1967). Als mecenas gaf hij opdrachten aan diverse kunstenaars, onder wie Carel Willink, en stond hij vele beginnende kunstenaars financieel bij.

Vanaf 1983 was hij beschermheer van het Genootschap voor Tegennatuurlijke Letteren, een club van schrijvers en wetenschappers die zich met homogeschiedenis en -letterkunde bezighouden, met leden als Fokas Holthuis, Nop Maas, Theo van der Meer, Cees van der Pluijm, Harry G.M. Prick, David Simaleavich, Paul Snijders en Ab van der Steur.

Essays[bewerken]

In 1988 werd hem een eredoctoraat verleend door de Universiteit van Amsterdam. In de jaren tachtig begon hij ook cultuurhistorische essays te publiceren, veelal over klassieke en andere belangrijke schrijvers, van Herodotus via Plato, Vergilius, Quintilianus, Baudelaire, Wilde, Couperus, Leopold, Kaváfis tot George Steiner. Thema's die bij Polak steeds terugkeren zijn bloei en verval, decadentisme, antisemitisme en homofobie, de bedreiging van de beschaving en het doemdenken.

Overlijden en erfenis[bewerken]

Polak overleed plotseling, 63 jaar oud. Zijn omvangrijke letterkundig archief berust bij het Gemeentearchief Amsterdam werd toegankelijk voor zijn biograaf.

Veilingen van nalatenschap[bewerken]

De schilderijen van Polak kwamen op de veiling van Christie's op 10 december 1992 en omvatte de lotnummers 169-209. De opvallendste schilderijen waren drie zelfportretten van Dick Ket en een van Jan Mankes. Er werd ook een origineel portret van de door Polak geliefde dichter Pieter Cornelis Boutens aangeboden van de hand van Annie Roland Holst-de Meester

Polaks privébibliotheek was zijn grote liefde. Na zijn overlijden is zijn boekenverzameling in mei 1993 geveild bij het Utrechtse veilinghuis Beijers. De ondertitel van de bijbehorende catalogus is veelzeggend: 'The most extensive, comprehensive, and exquisite Dutch private library in splendid condition'; de literaire handschriften, waaronder bijvoorbeeld van Louis Couperus, werden niet in de veiling ingebracht en bevinden zich nog in het omvangrijke archief van Johan Polak.

De opbrengst van beide veilingen bedroeg enkele miljoenen guldens.

Stichting Johan Polak[bewerken]

Polaks omvangrijke nalatenschap wordt beheerd door de Stichting Johan Polak, die bedoeld is om zich in de voetsporen van zijn naamgever financieel in te zetten voor jonge schrijvers. Voorzitter van de Stichting Johan Polak is de Utrechtse hoogleraar Moderne Nederlandse letterkunde Wiljan van den Akker. De ideële activiteit van de stichting bestaat hoofdzakelijk uit een bijdrage in de huur van een appartement boven Athenaeum Boekhandel in Amsterdam waar gedurende een kwartaal een 'writer in residence' kan wonen, de 'Amsterdamse Schrijversresidentie', een initiatief van de Stichting Fonds voor de Letteren (sinds 2006). De eerste schrijver die er verbleef was de Vlaming David Van Reybrouck (*1971), de tweede de Poolse schrijfster Olga Tokarczuk (*1962), en de derde de Vlaamse Saskia De Coster (*1976).

Biografie[bewerken]

Koen Hilberdink schrijft een biografie over Polak. Een eerste hoofdstuk, over het begin van diens uitgeverschap, verscheen op 23 oktober 2012 ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van uitgeverij Athenaeum - Polak & Van Gennep. Het boek "J.B.W.P. Het leven van Johan Polak" is 30 mei 2017 verschenen bij uitgeverij Van Oorschot te Amsterdam.

Bibliografie[bewerken]

  • W.E.J. Kuiper, Couperus en de Oudheid. Een opstel van W.E.J. Kuiper, en enkele brieven van Couperus. [Uitgegeven met aantekeningen door Johan B.W. Polak], Amsterdam, Moussault, 1961 en Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1969²
  • De oorlog met Iugurtha. Ingeleid en vertaald door Herman Delano (vertaling van Gaius Sallustius Crispus' Bellum Iugurthinum) Amsterdam, Meulenhoff, 1963 en 1993². De eerste druk van de vertaling verscheen onder pseudoniem.
  • Zeven kleine studies. Zutphen, A.P. ten Bosch, 1984
  • Oscar Wilde in Nederland. Een flard verlaat fin de siècle. Maastricht, Gerards & Schreurs, 1988
  • Bloei der decadence. Essays. Amsterdam, Balans, 1991 (scherm- en printversie)
  • Het oude heden. Essays. Amsterdam, Balans, 1992
  • Het apewijf. Met Frans Goddijn. Korte beschouwingen en essays. Amsterdam, Balans, 1992
  • Het voorbeeldige boek. Keuze uit de essaybundels Bloei der decadence en Het oude heden met een nawoord van Piet Gerbrandy. Amsterdam, Balans, 2006

Literatuur[bewerken]

  • Kees Fens, Bibliofiel, - dat mag op zijn graf staan. In memoriam Johan B. W. Polak. Nijmegen, 1992 [Later ook opgenomen in: Kees Fens, Uitgeknipt (1993)]
  • Nexus 1993 nr. 7. 'De wereld van Johan Polak'. Redactie Rob Riemen, met bijdragen van Antoine Bodar en anderen
  • De Parelduiker jaargang 3 nummer 4/5 (december 1998; dubbelnummer van dit tijdschrift gewijd aan Polak)
  • Koen Hilberdink, Boekenmanie. De geboorte van Johan Polak als uitgever. Amsterdam, 2012

Externe link[bewerken]