Arnhem

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Voor het schip van de Vereenigde Oostindische Compagnie, zie Arnhem (schip, 1654).
Arnhem
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Arnhem Wapen van de gemeente Arnhem
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Arnhem (gemeentegrenzen CBS 2016)
Situering
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Coördinaten 51° 59′ NB, 5° 55′ OL
Algemeen
Oppervlakte 101,54 km²
- land 97,99 km²
- water 3,55 km²
Inwoners (1 april 2016) 154.497? (1577 /km²)
Hoofdplaats Arnhem
Belangrijke verkeersaders A12 A50 A325 A348

N325 N224 N837

Station(s) Arnhem Centraal, Arnhem Velperpoort, Arnhem Presikhaaf, Arnhem Zuid
Politiek
Burgemeester (lijst) Herman Kaiser (CDA) [1]
Economie
Gemiddeld inkomen (2012) € 30.500 per huishouden
Gem. WOZ-waarde (2014) € 175.000
WW-uitkeringen (2014) 46 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 6800-6846
Netnummer(s) 026
CBS-code 0202
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Website www.arnhem.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Arnhem
Bevolkingspiramide (2008)
Foto's
Rijnkade, Arnhem at night.jpg
Nachtelijk zicht op Arnhem en de Nederrijn
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Arnhem

Arnhem (uitspraakː Geluidsfragment /ˈɑrnhɛm/ (info / uitleg) of Geluidsfragment /ˈɑrnɛm/ (info / uitleg), Arnhems: Ernem) is een stad en gemeente in Nederland. Het is de hoofdstad van de provincie Gelderland. De gemeente Arnhem heeft 154.497 inwoners per 1 april 2016 (bron: CBS). Naar inwonertal is Arnhem de derde gemeente en de tweede stad van Gelderland. De gemeente Arnhem omvat naast de gelijknamige stad het dorp Schaarsbergen, de buurtschappen De Praets en 't Vlot, en delen van de buurtschappen Terlet en Deelen.

Arnhem maakte deel uit van de voormalige Stadsregio Arnhem Nijmegen (plusregio), een conurbatie met ruim 736.700 inwoners.

Arnhem ligt aan de rivier de Nederrijn, de IJssel en de Sint-Jansbeek. De stad ligt aan beide zijden van de Rijn. Vooral het zuidelijke stadsdeel heeft zich na de Tweede Wereldoorlog grootschalig ontwikkeld.

De stad staat internationaal bekend om de Slag om Arnhem. In de Tweede Wereldoorlog speelde Arnhem een belangrijke hoofdrol vanwege de luchtlanding en veldslag van de geallieerde troepen in september 1944, als onderdeel van Operatie Market Garden. Bezienswaardigheden zijn het Museum Arnhem, het Nederlands Openluchtmuseum, Museum Bronbeek, Park Sonsbeek, dierentuin Koninklijke Burgers' Zoo, Nationaal Park De Hoge Veluwe en de John Frostbrug. De stad huisvest ook Nationaal Sportcentrum Papendal, dat de thuisbasis is van het NOC*NSF. Arnhem is zetel van de rechtbank Gelderland, het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden en de landelijke militaire kamer. Ook de luchtmobiele brigade is gelegerd in de provinciehoofdstad.

Etymologie en taal[bewerken]

De naam Arnhem zou afgeleid zijn van Arn of Aro - van het Germaanse arnu (arend) - en heem (thuis).[2]

De naam Arneym wordt voor het eerst genoemd in 893 in een goederenregister van de abdij Prüm. Eerder, rond 814, werd al een schriftelijke melding gemaakt van Meginhardeswich; dit is het huidige Meijnerswijk in Arnhem-Zuid. de stad werd in 847 geplunderd door de Vikingen.

In de Arnhemse tongval heet de stad Èrnem. Het Arnhemse dialect (Ernems) wijkt sterk af van andere Zuid-Gelderse dialecten door de Haagse invloeden: in de tweede helft van de 18e eeuw trokken rijke Hagenaars naar buitenhuizen in de bossen rondom Arnhem. Het Haagse accent werd door de lokale Arnhemse bevolking overgenomen omdat dit accent status verschafte. Het accent wordt heden ten dage nog voornamelijk in de volkswijken als 't Broek, de Geitenkamp en Klarendal (uitspraak klèrendoal) gesproken.

Arnhem heeft ook enkele bijnamen. Zo werd de stad in de tweede helft van de 19e eeuw het 'Haagje van het Oosten' genoemd; in Arnhem vestigden zich net als in Den Haag in die periode veel oud-Indiëgangers. Vooral in Indië rijk geworden handelaren, oud-officieren en suiker- en tabaksplanters bouwden huizen langs de Velper-, Utrechtse- en Amsterdamseweg. De middenstand en het culturele leven floreerden door hun komst. Arnhem werd daardoor een stad met elitaire uitstraling.[3]

Geschiedenis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Geschiedenis van Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Het oude stadhuis van Arnhem in 1840
Grote Markt in Arnhem in 1742

Hoewel de vroege sporen van nederzettingen getoond hebben dat de vroege Arnhemmers zijn afgedaald uit de hoger gelegen bossen, is Arnhem oorspronkelijk niet gebouwd op de oevers van de Rijn, maar op het hoger gelegen deel langs de Sint-Jansbeek. Arnhem ontstond op de plek waar de weg tussen Nijmegen en Utrecht/Zutphen zich splitste. Zeven sprengbeken voorzagen de stad van water en pas toen de loop van de Rijn in 1530 door de Arnhemmers verlegd werd kwam Arnhem aan de rivier te liggen.

De nederzetting kreeg op 13 juli 1233 stadsrechten van graaf Otto II van Gelre, de graaf van Zutphen. Arnhem had in de 13e eeuw 2000 tot 3000 inwoners, die binnen de vestingwallen van de huidige binnenstad woonden. Hoewel Arnhem al voor de stadsrechtsverlening een vorm van verdediging had, groeide deze in 1291 uit tot stadsmuur, die in 1505, 1519 en 1533 werd uitgebreid om ten slotte in de 19e eeuw te worden afgebroken. De stad Arnhem was daarmee de eerste vestingstad van het Koninkrijk die haar muren mocht slechten.

Al in 1543 was Arnhem de belangrijkste stad in Gelre door de vestiging van het gerecht en de rekenkamer. Meer officieel werd de stad in 1579 het eerst de Gelderse hoofdstad, toen ze zich als hoofdstad van het Kwartier van Veluwe in het Hertogdom Gelre bij de Unie van Utrecht voegde. In 1585 voegde Arnhem zich, als hoofdstad van het gewest Gelre, bij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Eind november 1813 vonden er in en nabij Arnhem zware gevechten plaats tussen de Franse bezettingsmacht en Pruisische troepen, ondersteund door Russische Kozakken. 1817 werd het de hoofdstad van de provincie Gelderland in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

Tijdens de tweede helft van de 19e eeuw groeide Arnhem sterk en was het de snelst groeiende stad van het land. Ook in de 20e eeuw is Arnhem sterk uitgebreid. De stad Arnhem is tijdens de Slag om Arnhem in de Tweede Wereldoorlog grotendeels door bombardementen van zowel de Duitse als de geallieerde zijde verwoest. Ook werd de stad geplunderd door de Duitse bezetters toen deze de stad in 1944 lieten ontruimen. Na de oorlog, en vooral na 1980, zijn veel oude stadswijken opgeknapt en werden het centrum en de buitenwijken gerenoveerd. Zoals rond 2006 het Musiskwartier. Grootschalig en ingrijpend was ook de verandering van het stationsgebied met de bouw van een geheel nieuw bus- en treinstation (1997-2016), een project dat herhaaldelijk vertraging opliep. Een ander grootschalig en nogal prestigieus en duur plan, het Rijnboogproject (aanleg van een jachthaven met sluis tussen Rijn en Kerkplein in), riep veel weerstand op bij de Arnhemmers en werd in 2010, mede door de gewijzigde verhoudingen in de gemeenteraad (fors verlies voor voorstander PvdA, winst voor tegenstander SP) definitief afgeblazen.

In het najaar van 1989 kwam het in de wijk Klarendal tot een 'volksopstand' tegen de drugsoverlast waar bij politiecharges talloze gewonden vielen. Nadien is in Klarendal veel vernieuwd en verbeterd met na 2006 onder andere het Modekwartier met talloze winkeltjes.

In 1999 bestond het Sonsbeekpark 100 jaar en werden omvangrijke renovaties uitgevoerd alsmede werd de 'Steile Tuin' aangelegd. Voorts kwam het Watermuseum (2003) tot stand. Sinds 1949 is er in het park eens in de circa zeven jaar de 'Internationale Beeldententoonstelling', een maanden durende kunstmanifestatie.

Geografie[bewerken]

Satellietfoto van Arnhem en wijde omgeving
Topografische kaart van de stad Arnhem, dec. 2014.
De Rijn splitst Arnhem in Arnhem-Zuid (links) en Arnhem-Noord (rechts)

Arnhem kent diverse grote parken, mede door de ligging aan de zuidrand van de Veluwe. De parken waren tot aan het eind van de 19e eeuw grotendeels als landgoederen in bezit van rijke families. Deze verkochten de landgoederen, toen ze onrendabel werden, vaak aan de gemeente. Het landgoed Zijpendaal grenzend aan het park Sonsbeek kwam pas in 1924 te koop en werd met hulp van ENKA-oprichter Dr. J.C. Hartogs aangekocht. Arnhem kent nu 15 parken.

In Arnhem stromen verschillende beken. Hoewel de stad in de loop van de eeuwen flink groeide zijn deze beken bewaard gebleven. Naast de St. Jansbeek, is er de Klarenbeek en de Molenbeek of Boekhorstbeek[bron?], de Klingelbeek of Slijpbeek en de Lichtenbeek. Naast deze natuurlijke wateren kent Arnhem ook een netwerk van sloten, voornamelijk gelegen in de wijk Presikhaaf in Arnhem-Noord en in Arnhem-Zuid.

Arnhem kent ook een aantal (recreatie-)plassen; de Rijkerswoerdse Plassen in Arnhem-Zuid, een plas in het Arnhemse deel van de Rosandepolder, de Immerlooplas in de wijk Malburgen, een plas ten oosten van Schuytgraaf en een plas in Meinerswijk.

Demografie[bewerken]

Op 1 januari 2016 telde Arnhem 153.817 inwoners, waarvan ongeveer 70% van Nederlandse afkomst is en 30% van allochtone afkomst.[4] Qua inwonertal (na Nijmegen en Apeldoorn) is het de derde gemeente en de tweede stad van Gelderland. Volgens een prognose van de gemeente Arnhem zal dat aantal tot 2030 stijgen tot ongeveer 160.000 inwoners. Met de aangrenzende plaatsen Velp, Elst, Westervoort en Oosterbeek ligt het inwoneraantal momenteel boven de 216.532.[5]

Bevolkingssamenstelling[6] Aantal in 2015
Nederlands 106.776
Westerse allochtonen 17.662
Turks 8.283
Marokkaans 3.421
Surinaams 3.204
Antilliaans 2.483
Overig niet-westerse 11.459
Totaal 153.817

Historische bevolkingsontwikkeling[bewerken]

Historische ontwikkeling van het aantal inwoners te Arnhem
Jaar Inwoners Jaar Inwoners
1795 10.080 1935 83.999
1830 14.509 1949 101.357
1840 16.758 1950 103.317
1849 19.111 1960 124.611
1859 25.869 1971 130.395
1879 40.978 2001 139.228
1899 56.812 2004 141.599
1909 64.019 2008 143.596
1920 71.599 2012 149.277
1928 76.619 2014 150.828
1930 87.594 2015 152.228
Bron 1: www.volkstellingen.nl (tot 1971)
Bron 2: Arnhem in Cijfers

Economie[bewerken]

OHRA-gebouw in Arnhem-zuid
Kantoorgebouw van waterleidingbedrijf Vitens op IJsseloord

Arnhem kent onder meer een meubelboulevard en vijf industrieterreinen: Kleefse Waard, Het Broek, IJsseloord I en II en Overmaat. Daarnaast is er het parkachtige bedrijventerrein Arnhems Buiten, het voormalige KEMA-terrein, dat ruimte biedt aan onder meer een kantoor van DNV en het hoofdkantoor van de beheerder van energienetten TenneT.

Arnhem is de achtste stad in Nederland met een World Trade Centre-vestiging. Dit WTC is gevestigd bij het centraal station in de blauwe Rijntoren. Naast de Rijntoren staat de groene Parktoren. Aan de voet van de beide torens staat het hoofdkantoor van verzekeraarscombinatie Coöperatie VGZ UA. Andere ondernemingen in de stad zijn onder meer netwerkbedrijf Alliander, DEKRA, OHRA, CITO, CBR, CCV, NOC*NSF, Teijin Aramid, General Electric en TÜV Rheinland. Een van de grootste werkgevers is ziekenhuis Rijnstate met meer dan 5000 werknemers. Omroep Gelderland is de regionale publieke omroep van de provincie Gelderland en bestaat uit Radio Gelderland en TV Gelderland. De meeste werknemers van bedrijven uit Arnhem, komen uit de Stadsregio Arnhem-Nijmegen en Noordrijn-Westfalen.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Arnhem en omgeving

     Gemeentegrenzen

     Wijkgrenzen

     Buurtgrenzen

     Autosnelweg

     Secundaire weg

     Spoorweg

 

██ Geselecteerde gemeente

██ Bebouwd gebied

██ Bos of park

██ Binnenwater, rivier of kanaal

Een trolleybus in Arnhem
Haven voor de pleziervaart
De Nieuwe Haven met industrieterrein Kleefse Waard en de Westervoortsedijk
Een overzicht van de bruggen in Arnhem over de Nederrijn: 1. Andrej Sacharovbrug 2. John Frostbrug 3. Nelson Mandelabrug 4. Spoorbrug

Door zijn centrale ligging in oostelijk Nederland is Arnhem een knooppunt voor verkeer via weg, water en later het spoor. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de trams niet meer terug en ging Arnhem vanaf 1949 over op trolleybussen. Tot medio jaren 60 hadden Groningen en Nijmegen ook trolleybussen, maar nu is Arnhem de enige Nederlandse stad die nog een trolleybusnet heeft. Dit is tevens een van de grootste trolleybusnetten in West-Europa. Vanuit Arnhem Centraal rijden trolleybussen door de hele stad en ook naar Oosterbeek en Velp.

Autoverkeer[bewerken]

Er lopen diverse provinciale en rijkswegen door en langs Arnhem: A12, A50, A15, A325, A348, N224, N225, N310, N325 en N784.

Rond de binnenstad ligt een Centrumring. Deze ringweg heeft een lengte van 3,3 kilometer en is hiermee een van de kortste (centrum)ringwegen in Nederland. De ring leidt ook langs diverse parkeerterreinen en -garages. De centrumring is deels éénrichtingsverkeer tegen de klok in. Opvallend is dat begin- en eindpunt niet samenvallen op één punt. De Sonsbeekweg is alleen vanaf de N784 (Apeldoornseweg) stad in bewegwijzerd. Bij het volledig volgen van de bewegwijzering komt men uiteindelijk op het Willemsplein uit en niet op de kruising Apeldoornseweg/Sonsbeekweg.

Water[bewerken]

De rivier de Rijn loopt vanuit Duitsland, door Arnhem, naar Rotterdam. Vanuit Arnhem loopt de rivier de IJssel ook richting het noorden, onder meer naar Zutphen. Aan de zuidoever van de Rijn ligt een haven voor de pleziervaart en in de haven liggen verschillende rondvaartboten die vanuit Arnhem de IJssel en de Neder-Rijn bevaren. Aan de Nieuwe Haven heeft zich het industrieterrein Kleefse Waard ontwikkeld, met onder meer een vestiging van AkzoNobel. Aan de rand van park Angerenstein in Arnhem-Noord ontspringt de Julianabeek.

Arnhem heeft vier bruggen over de Rijn: de John Frostbrug, Nelson Mandelabrug, Andrej Sacharovbrug en de spoorbrug Oosterbeek.

1rightarrow blue.svg Lijst van bruggen in Arnhem

Openbaar vervoer[bewerken]

Het Arnhems trolleybusnet is het enige in Nederland. Hoewel voor de overige stadslijnen en het regionale busverkeer CNG-bussen worden gebruikt, maken de belangrijkste stadsbuslijnen in Arnhem gebruik van de trolleybus. Het busstation ligt op het Stationsplein bij het centraal station in het centrum. Vanaf medio december 2009 hebben de bussen een nieuw uiterlijk gekregen en rijden ze onder de naam "Breng".[7]

Naast het busvervoer heeft Arnhem vier treinstations: Arnhem Centraal (sinds 1845), Arnhem Velperpoort (sinds 1953), Arnhem Presikhaaf (sinds 1969) en Arnhem Zuid (sinds 2005). Sinds december 2014 is Arnhem aangesloten op het Nachtnet van de NS. Het centraal station is een van de zes Nederlandse wereldstations.

1rightarrow blue.svg Openbaar vervoer in Arnhem

Internationaal busverkeer[bewerken]

Arnhem Centraal is een halteplaats voor een aantal internationale buslijnen van verschillende maatschappijen zoals Eurolines, Flixbus en Meinfernbus. De parkeerplaats van de Rijnhal is jarenlang een vaste opstapplaats voor vakantiebussen van reisorganisaties zoals Sundio Group en Solmar Tours.

Vliegbasis[bewerken]

Arnhem heeft ook een eigen vliegbasis: Vliegbasis Deelen, dat iets ten noorden van de stad ligt. Na de bevrijding werd het een vliegbasis van de Koninklijke Luchtmacht. De andere vliegbasis is Nationaal Zweefvliegcentrum Terlet, een vliegveld uitsluitend bedoeld voor zweefvliegtuigen.

Geschiedenis infrastructuur en vervoer[bewerken]

In 1896 reed de, zo dacht men jarenlang, eerste auto, een Benz Victoria, in Arnhem op Nederlandse bodem. De auto was voor de Haagse fotograaf Adolf Zimmermans. Zimmermans had bij fabrikant Benz en Co in Mannheim een Benz Victoria besteld. Benz en Co liet de auto op 18 mei 1896 per schip afleveren aan de Rijnkade in Arnhem. Op de Rijnkade onder de Nelson Mandelabrug (1977) staat de gedenksteen die in 1996 bij de festiviteiten Stichting 100 Jaar Automobiel ter ere van deze gebeurtenis werd geplaatst.

Tot in 1996 werd deze auto als de eerste auto beschouwd die in Nederland reed. Naar aanleiding van het 100-jarig bestaan van de auto in Nederland doken rond 1996 meerdere publicaties op. Daarin kwam ook een ingezonden artikel uit de krant "Het Nieuws van den Dag" van 16 oktober 1896 aan het licht, dat de Heer Jos. Bogaers-Swagemakers, uit Tilburg, reeds sedert het vorige jaar in het bezit is van een automobile, welke op een goeden weg 20 K.M. per uur aflegt en in dien tijd 2 K.G. benzine verbruikt. Eén vulling is voldoende voor 100 à 120 K.M.[8]

De verlegging van de Rijn onder Karel van Gelre in de 16e eeuw zorgde voor betere handel voor de stad. De eerste havenkraan werd gebouwd in 1449 aan de Oude Haven. In 1526 en 1569 werd deze vervangen. Doordat de Oude Haven vlak voor de verlegging gelegen is, hoefde deze niet te verhuizen toen de Rijn verlegd werd. In 1603 werd aan de oostkant van de stad de Nieuwe Haven aangelegd, inclusief een nieuwe kraan in 1610. In 1782 werd de oude kraan, die in een gemetseld gebouw stond, vervangen door een nieuw, houten model met een tredmolen. In 1824 werd de houten kraan vervangen door een ijzeren stoomhijskraan, die tot aan WOII dienst bleef doen.

Politiek en bestuur[bewerken]

Het Huis der Provincie, gezien vanaf de Rijnkade
Sabelspoort met het aangebouwde Provinciehuis
Stadhuis

Wijken van Arnhem[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Wijken van Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Arnhem wordt onderverdeeld in drie stadsdelen: Arnhem-Noord, Arnhem-Zuid en Arnhem-Centrum.

Gemeente Arnhem[bewerken]

De gemeente Arnhem bestaat uit de stad Arnhem zelf en de voorheen hiervan losstaande dorpen Elden en Schaarsbergen. Beide dorpen worden echter als volwaardige stadswijken gezien.

Gemeenteraad[bewerken]

Samenstelling van de Arnhemse gemeenteraad sinds 1994 (collegepartijen vetgedrukt):

Gemeenteraadszetels
Partij 1994 1998 2002 2006 2010 2014
D66 7 2 2 1 4 8
SP 2 4 3 6 7 8
PvdA 9 10 8 13 7 5
VVD 6 7 6 5 6 4
GroenLinks 4 5 4 4 5 4
CDA 7 6 5 4 3 3
Zuid Centraal1 - 3 5 3 3 2
ChristenUnie2 1 1 1 1 1 2
Arnhemse Ouderen Partij - - - - - 1
Partij voor de Dieren - - - - - 1
Verenigd Arnhem - - - - - 1
Trots op Nederland - - - - 1 -
Pro Arnhem3 - - 4 2 2 -
Stadspartij 2 1 1 - - -
CD 1 - - - - -
Totaal 39 39 39 39 39 39
  1. Sinds 24 juni 2016 Arnhem Centraal geheten
  2. De ChristenUnie deed in 1994 en 1998 mee als combinatie RPF/GPV
  3. In 2002 nam Pro Arnhem deel aan de verkiezingen onder de naam Leefbaar Arnhem.

College van B&W[bewerken]

Het college van burgemeester en wethouders bestaat sinds november 2015 uit D66, SP, CDA en ChristenUnie. Herman Kaiser (CDA) is sinds augustus 2013 burgemeester van Arnhem.[1]

Persoon Politieke partij Wethouder
Martijn Leisink D66 Financiën, jeugd en jeugdzorg
Gerrie Elfrink SP Cultuur, sport, wonen, evenementen en armoedebeleid
Ine van Burgsteden CDA Werk en inkomen, openbare ruimte, dienstverlening en toerisme
Ron König D66 Meinerswijk, economische zaken en onderwijs
Anja Haga ChristenUnie Zorg & Welzijn, vluchtelingen en wijkzaken
Alex Mink (tot 29-03-2016) SP mobiliteit en ruimtelijke ordening

Burgemeesters[bewerken]

1rightarrow blue.svg Lijst van burgemeesters van Arnhem

Bezienswaardigheden en cultuur[bewerken]

Jansbinnensingel

Parken[bewerken]

Behalve de vele te bezichtigen bouwwerken kent Arnhem veel parken en plantsoenen. Arnhem staat op een gedeelde zevende plaats van de groenste steden van Nederland[9], mede door de ligging aan de zuidrand van de Veluwe. Ongeveer een derde van alle openbare ruimte in Arnhem is "groen". Ook vindt men hier veel wandel- en fietsroutes. De diverse grote stadsparken waren tot aan het eind van de 19e eeuw grotendeels als landgoederen in bezit van rijke families. Deze verkochten de landgoederen, toen ze onrendabel werden, vaak aan de gemeente. Arnhem kent nu 15 parken.

1rightarrow blue.svg Zie Lijst van parken in Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Musea[bewerken]

Museum Bronbeek
Nederlands Watermuseum

Het grootste museum in Arnhem is het Nederlands Openluchtmuseum. Het museum geeft een beeld van het leven in Nederland gedurende de laatste eeuwen.

In 1996 werd op het terrein van het Nederlands Openluchtmuseum een tramlijn aangelegd. Dankzij deze ringlijn kunnen ook bezoekers die minder goed ter been zijn gemakkelijker de verder van de hoofdingang gelegen delen van het museum bezoeken. Een replica van een kwart van de in 1944 verwoeste Arnhemse tramremise werd gebouwd. Ook een Arnhemse tram uit 1929 werd gereconstrueerd. Deze kwam in 1998 in gebruik. De dienst wordt voorts uitgevoerd met materieel afkomstig van de Rotterdamse en Haagse tram. Het museum werkt aan de presentatie van de Canon van Nederland. Stap voor stap wordt de geschiedenis van het dagelijks leven met de grote gebeurtenissen uit het verleden verbonden.

Er zijn diverse musea in Arnhem, zoals:

Museum Omschrijving
Arnhems Oorlogsmuseum 40-45 museum gewijd aan de Tweede Wereldoorlog, met name in en rond Arnhem.
Informatiecentrum Slag om Arnhem museum gewijd aan de slag bij de John Frostbrug.
Airborne Museum (Oosterbeek) museum gewijd aan de slag om Arnhem.
Museum Bronbeek Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en museum over de koloniale geschiedenis en het Indische leger.
Centrum voor Beeldende Kunst museum voor beeldende kunsten.
Erfgoedcentrum Rozet expositie met de kunst- en cultuurhistorische collectie van de gemeente Arnhem.
Museum Arnhem museum voor moderne kunsten.
Nederlands Watermuseum museum dat zich richt op informatie over alles aspecten van (zoet) water, zoals waterhuishouding, drinkwater en waterzuivering.
Nederlands Wijnmuseum expositie van alle onderdelen van de wijnbouw.
Vitesse's Home of History museum met een historische collectie van voetbalclub Vitesse.
Museum vliegbasis Deelen museum met een historische collectie van vliegbasis Deelen.
Arnhemse Trolleybus Museum museum gewijd aan de trolleybussen.[10]
Museum Grenadiers en Jagers museum over de historie van het Garderegiment.
Het Huis van Jacob expositie over het markante leven van kluizenaar Jacob.
Museumwoningen Arnhem woningen die zijn teruggebracht in hun oorspronkelijke staat met een interieur uit diezelfde periode.[11]
Kadastermuseum museum dat laat zien hoe het Kadaster in vroeger tijden werkte.[12]

Muziek, theater en film[bewerken]

Musis Sacrum
Pathé Arnhem

Arnhem telt meerdere theaters, waarvan het Stadstheater Arnhem het belangrijkste is. Dit theater doet dienst als schouwburg en als concertzaal. Musis op het Velperplein is het vaste theater van Het Gelders Orkest. Theater aan de Rijn, KAB Posttheater, Huis van Puck, Theater Het hof, Cactus-theater, Generale Oost, Wolkentheater en Theater de Plaats zijn kleinere podia. Het Gelders Orkest, Philharmonie Gelre en het professionele dansgezelschap Introdans zijn allemaal gevestigd in Arnhem, maar treden ook buiten de stad en regio op. Luxor Live is het centrum voor popmuziek in Arnhem, net als Willemeen en de Jacobiberg. Ook zijn er veel concerten in het GelreDome met een capaciteit voor 40.000 bezoekers.

Filmhuizen in de stad zijn Focus filmtheater en Stadsbioscoop Rembrandt en de bioscopen Vue Eurocinema en Pathé Arnhem.

Uitgaansleven[bewerken]

Centraal gelegen ligt de Korenmarkt met voornamelijk grand-cafés, discotheken, clubs en grote terrassen. Aan de zuidkant van het centrum ligt de Rijnkade, bekend om de terrassen tijdens de zomermaanden. Ook op de Jansplein, Willemsplein en de Jonas Daniël Meijerplaats bevinden zich onder meer enkele restaurants en cafés. Bij het station op het Stationsplein zijn grand-cafés, terrassen, restaurants en een bioscoop te vinden, net als op het Velperplein.

Arnhemse meisjes[bewerken]

Een kenmerkend blikje met Arnhemse meisjes

Een lokale lekkernij, verbonden met de naam Arnhem, maar ook bekend buiten de stad, zijn de Arnhemse meisjes. Arnhemse meisjes zijn ovale hardgebakken koekjes van bladerdeeg die rijkelijk zijn bestrooid met suiker. De koekjes werden voor het eerst gebakken in 1829 door de Arnhemse bakker Hagdorn.

Beschermd stadsgezicht, monumenten en andere bezienswaardigheden[bewerken]

Verschillende delen van Arnhem zijn een beschermd stadsgezicht: Geitenkamp, Mussenberg, Patrimoniumbuurt-Vogelwijk, Sonsbeekkwartier-Noord, Sonsbeekpark e.o., Spijkerkwartier / Boulevardkwartier en Van Verschuerwijk. Verder zijn er in Arnhem honderden rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, en een aantal oorlogsmonumenten, zie:

Binnenstad

Arnhem-centrum-OpenTopo.jpg

Centrumkaart met bezienswaardigehden

Monument John Frostbrug
Rozet
Duivelshuis

Andere bezienswaardigheden zijn:

Dierentuin[bewerken]

Koninklijke Burgers' Zoo is een dierentuin in Arnhem-Noord. Met bijna 1,5 miljoen bezoekers in 2013 [13] is de Arnhemse Zoo de meest bezochte attractie in Gelderland. Landelijk is Burgers' Zoo de op vier na best bezochte attractie in Nederland.

Evenementen[bewerken]

Symphonica In Rosso
Qlimax
1rightarrow blue.svg Zie Evenementen in Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In Arnhem worden elk jaar verschillende evenementen verspreid over de stad gehouden. Een aantal vindt plaats in het centrum op de Grote Markt en op andere locaties. De stad kent met GelreDome een grote multifunctionele evenementenhal. Naast de thuiswedstrijden van de voetbalclub Vitesse, is GelreDome gastheer geweest van diverse nationale en internationale voetbalwedstrijden, artiesten en muziekfestivals.

Jaarlijks trekt World Statues in de maand augustus rond de 500.000 bezoekers naar het centrum van Arnhem. World Statues is het officieuze wereldkampioenschap levende standbeelden. Van 2001 tot en met 2010 werd, ook in augustus in het stadscentrum, het zomercarnaval Rio aan de Rijn gehouden. De Airborne Herdenking is ook een jaarlijks terugkomend evenement. Tijdens de jaarlijkse herdenking, met een internationaal karakter, bij het monument op het Airborneplein worden alle geallieerden herdacht, die gesneuveld zijn bij hun pogingen om de brug over de Rijn (de John Frost brug) te veroveren en te behouden in de periode 17 – 26 september 1944. Na de officiële herdenking op het Airborneplein, vindt The Bridge to Liberation plaats bij de John Frostbrug. Duizenden mensen worden meegenomen in het verhaal van de Slag om Arnhem met beeld en muziek van Het Gelders Orkest en bekende Nederlandse artiesten. In november wordt Sinterklaas verwelkomd en met Koningsdag wordt in Arnhem uitbundig gevierd, met verschillende festivals in de stad.

Voorzieningen[bewerken]

Winkelen[bewerken]

Veel mensen komen naar Arnhem om te winkelen, vooral in Arnhem-Centrum met de bekende Ketelstraat, Roggestraat, Vijzelstraat, Rijnstraat, Koningsstraat, Bakkersstraat en de Jansstraat. De hoofdstraat van het centrum van Arnhem biedt plaats aan vele landelijke winkelketens. Rondom dit gebied proberen diverse kwartieren zich te profileren, zoals het Eiland, het Stegenkwartier, het Rozetkwartier, het Korenkwartier, het Musis Kwartier, de 7 straatjes, het Hemelrijk, de Singels en het centraal stationsgebied. Op loopafstand van de binnenstad is het Modekwartier gevestigd. Hier bevinden zich vijftig winkels en zeventig bedrijfsruimten op het gebied van mode en design.[14]

Daarnaast heeft Arnhem een aantal overdekte winkelcentra, zoals het Winkelcentrum Kronenburg in Kronenburg (Arnhem-Zuid) en het Winkelcentrum Presikhaaf in de gelijknamige wijk (Arnhem-Noord). Het winkelcentrum Presikhaaf gold in 1971 op een tentoonstelling in Parijs als het modernste winkelcentrum van Europa. Sindsdien is het meerdere malen vernieuwd en werd het bovendien grotendeels overdekt.

In het zuiden van de stad bevindt zich een grote woonboulevard.

Justitie[bewerken]

Paleis van Justitie in Arnhem met daarvoor het Salomonsoordeel (1958) van Andre Schaller

In Arnhem-Noord staat het Paleis van Justitie. Arnhem heeft één gevangenis: de penitentiaire inrichting Arnhem-Zuid, bekend als de "bluebandbajes" vanwege het blauwe randje op het gebouw, in de wijk Malburgen-Immerloo. In Arnhem-Noord fungeerde de de koepel , officieel: penitentiaire inrichting De Berg tot 2013 als gevangenis.

Politie[bewerken]

In Arnhem-Noord bevindt zich het hoofdbureau van de nationale politieregio Oost-Nederland.

Ambulance en brandweer[bewerken]

Ambulance en brandweer uitrukfaciliteiten zijn, met verbindingen naar de Arnhemse hoofdwegen, gevestigd langs de Eusebiusbuitensingel, aan de voet van de John Frostbrug. De brandweertaken voor de regio Arnhem en ook Westervoort worden met name uitgevoerd vanuit de hoofdkazerne aan de Rietgrachtstraat. Een kleinere brandweer uitrukfaciliteit zit in de wijk Vredenburg aan de Groningensingel. De Meldkamer van de Ambulance en Brandweer zijn gevestigd in de Gezamenlijke MeldKamer van de Regio in het politiebureau aan de Beekstraat in Arnhem.

Ziekenhuis[bewerken]

Ziekenhuis Rijnstate

Vroeger bezat Arnhem drie ziekenhuizen:

  • Gemeenteziekenhuis (met Irene kinderziekenhuis)
  • St. Elisabeth Gasthuis en
  • Diaconessen ziekenhuis

In 1986 fuseerden het St. Elisabeths Gasthuis en het Gemeenteziekenhuis tot De Malberg. Na de fusie met het Diaconessenhuis in 1988 ontstond het Ziekenhuis Rijnstate, met 843 bedden en met 5.300 medewerkers.[15] In Arnhem-Zuid bevindt zich een polikliniek met laboratorium en diverse paramedische instellingen. Het dichtstbijzijnde andere ziekenhuis ligt net over de A12 in Velp.

Onderwijs[bewerken]

ArtEZ in Arnhem

De Hogeschool van Arnhem en Nijmegen is een van de grotere hogescholen van Nederland en verzorgt hbo-opleidingen. Internationaal afficheert de school zich onder de naam HAN University of Applied Sciences. ArtEZ is eveneens gevestigd in Arnhem. Artez is een hogeschool voor de kunsten waar men een opleiding kan volgen in de muziek, theater/dans, bouwkunst en beeldende kunst. De academie heeft een goede reputatie op het gebied van modevormgeving, interaction design en grafische vormgeving en biedt ook een postacademische vervolgopleiding. Artez heeft drie locaties in Arnhem. ArtEZ hogeschool voor de kunsten en het ArtEZ Conservatorium bevinden zich vlak bij het centraal station. ArtEZ Fashion Masters en DAI heeft een vestiging in de Kortestraat en de werkplaats Typografie in de Agnietenplaats.

Daarnaast zijn er in Arnhem een aantal middelbare scholen, waaronder het Lorentz Lyceum het Olympus College en het Stedelijk Gymnasium Arnhem. Daarnaast zijn er in de wijk Presikhaaf naast de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, de mbo-instellingen ROC Rijn IJssel en ROC A12 gevestigd. Particuliere Hoger hbo-instellingen in Arnhem zijn onder meer HBO Nederland en het Luzac College. Ook huisvest Arnhem een Internationale school. De school heeft geen eigen gebouw. De basisschool (primary) zit bij de Aletta Jacobsschool en de middelbare school (secondary) bij het Lorentz Lyceum. Eind 2016 moet er een nieuw pand gebouwd worden in de wijk Schuytgraaf. Op sportcomplex Valkenhuizen, aan de Beukenlaan, in Arnhem-noord en op Papendal zijn er locaties van het CIOS gevestigd. Het opleidingsinstituut dient als vooropleiding voor de Academie voor Lichamelijke Opvoeding.

Media[bewerken]

De Gelderlander in Arnhem

De Gelderlander is een regionale krant die verschijnt in het grootste gedeelte van Gelderland. De krant is eigendom van krantenconcern Wegener. De Gelderlander had tot de jaren vijftig een uitgesproken rooms-katholiek karakter. In die jaren kwam daar enige verandering in en ging de krant zich richten op een breder publiek. Door dat afschudden van die confessionele veren kon de krant de Arnhemse editie van Het Vrije Volk overnemen. Na samenvoeging met het Arnhems Dagblad ging de krant tijdelijk door het leven als De Nieuwe Krant (1971), daarna als Arnhemse Courant tot de opheffing in 2001. Arnhemse Courant ging eind 2001 op in de Gelderlander.

De redactie van Arnhem, Renkum, Veluwezoom en de Betuwe is gehuisvest in Royal, aan het Willemsplein. De hoofdredactie van De Gelderland zit in Nijmegen.

Sport[bewerken]

GelreDome tijdens een wedstrijd van Vitesse
Trainingscomplex Vitesse op Papendal

Onder de leiding van Arnhem Sport, biedt Arnhem een keur aan faciliteiten en verenigingen voor sportieve bewoners en bezoekers van de stad; zowel voor professionals als voor amateurs. Voor amateursporters zijn in Arnhem 2 sportcentra, 3 zwembaden, een duikschool, een openluchtzwembad, 12 sportparken, 6 sporthallen, verschillende gymlokalen, dansstudio's en speelzalen. In Arnhem zijn meer dan 100 sportverenigingen voor meer dan 70 verschillende sporten, waaronder ook minder bekende sporten als American football, rugby, honkbal en gehandicaptensporten.[16]

Arnhem huisvest de betaaldvoetbalclub SBV Vitesse, die uitkomt in de Nederlandse Eredivisie en het tweede elftal van de club in de Tweede Divisie. In 1892 is de Voetbalclub Vitesse opgericht en in 1984 werd de Stichting Betaald Voetbal Vitesse opgericht, om het amateurvoetbal en het betaald voetbal te splitsen. GelreDome is thuisbasis van de club. In dit stadion worden naast de nationale en internationale voetbalwedstrijden van Vitesse ook speciale evenementen georganiseerd, zoals de interlandwedstrijden van het Nederlands Elftal, het Europees kampioenschap voetbal 2000 en de EK voetbal onder 21 in 2007. Daarnaast vinden er jaarlijks verschillende concerten en evenementen plaats. In 1911, 1974 en 1975 was Arnhem gastheer van de NK Atletiek. Tijdens de Olympische Zomerspelen 1928 in Amsterdam was Monnikenhuize het stadion waar de voetbalwedstrijd Chili - Mexico werd gespeeld. Tot in de jaren zeventig werd de Rijnhal voornamelijk gebruikt als sportcentrum en was het decor van spring- (paardensport), zaalvoetbal, tennis en vechtsporten. In 1995 wint Nederland het EK volleybal voor vrouwen wat plaats vond in de Rijnhal. Op 1 juni 2015 ging de hal definitief dicht. Het grootwinkelbedrijf in sport- en vrijetijdsartikelen Decathlon is de nieuwe eigenaar van het gebouw.

Andere bekende sportverenigingen uit Arnhem zijn de American Footballclub Arnhem Falcons en de korfbalvereniging Oost-Arnhem. Arnhem Falcons komt uit in de Eredivisie en heeft haar thuisbasis op sportpark 't Cranevelt. Oost-Arnhem speelt topkorfbal, werd meerdere malen Nederlands kampioen en heeft haar thuisbasis op sportpark De Paasberg.

Verder zijn er nog enkele sportcentra. Aan de rand van Arnhem ligt het Nationaal Sportcentrum Papendal, een groot sportcentrum met faciliteiten voor verschillende sporten. Zo is er destijds de eerste kunststof atletiekbaan van Nederland aangelegd en is er een 18-holes golfbaan. Papendal wordt regelmatig door topsporters en atleten gebruikt als trainingsfaciliteit. Het kantoor van het NOC*NSF is op Papendal gevestigd. Nadat de Sovjet Unie afzag van het organiseren van de Olympische Spelen voor gehandicapten, werd Arnhem in 1980 de gastheer van de zesde Paralympische Spelen op Papendal. Ook werd er tussen 1975 en 2008 de Papendal Games georganiseerd, één van de grootste atletiekwedstrijden van Nederland. De wedstrijd is van oudsher al een van de laatste mogelijkheden voor Nederlandse atleten om zich te kwalificeren voor grote internationale toernooien.

Sinds 2014 start de wielerwedstrijd Arnhem-Veenendaal Classic jaarlijks in Arnhem. De wedstrijd maakte deel uit van de UCI Europe Tour, in de categorie 1.1. In 2016 start de Giro d'Italia in Gelderland. Er voeren 3 etappes van de Giro door Gelderland. De eerste is in Apeldoorn en Etappe 2 en 3 voeren van Arnhem naar Nijmegen en vice versa. Beide hebben een lengte van zo'n 190 kilometer.

Sportcentrum De Grote Koppel is een sportcentrum in Arnhem-Zuid. De Grote Koppel was van origine een recreatief en sportief zwembad, maar heeft zich uitgebreid met accommodaties voor squash, schermen, survival, skiën en klimmen. Voetbalstadion/evenementenhal, GelreDome de thuisbasis van Vitesse, ligt ook in Arnhem-Zuid.

In Monnikenhuizen in Arnhem-Noord ligt het Sportcentrum Valkenhuizen. Naast een recreatief en sportief zwembad, biedt het sportcomplex plaats aan een aantal algemene sporthallen, accommodaties voor squash en badminton, alsook een aantal sportvelden voor onder meer atletiek, American Football, handbal, honkbal, beachvolleybal en voetbal. Ook het Centraal Instituut Opleiding Sportleiders (CIOS) is gevestigd op Valkenhuizen.

Prijzen[bewerken]

Arnhem heeft de afgelopen jaren diverse prijzen gewonnen.

  • 2007: Beste binnenstad van Nederland 2007-2009
  • 2008: Groenste stad van Nederland
  • 2009: Beste evenementenstad van Nederland
  • 2009: Groenste stad van Europa
  • 2010: Beste openbare ruimte (Park Sonsbeek)
  • 2011: Nederlandse sportgemeente van het jaar
  • 2012: Mooiste stadspark van Nederland (Park Sonsbeek)
  • 2016: Internationale A+ Award in de categorie Bus- & Treinstations (Station Arnhem Centraal)

Bekende Arnhemmers[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook: Lijst van Arnhemmers

Stedenbanden[bewerken]

Arnhem heeft een stedenband met:[17]

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
 Ede   Apeldoorn   Rozendaal 
 Renkum  Brosen windrose nl.svg  Rheden 
 Overbetuwe   Lingewaard   Westervoort 

Trivia[bewerken]

  • Loesje is de naam van een fictief meisje dat posters met kritische en/of humoristische teksten schrijft en in de openbare ruimte plakt. Loesje is opgericht door zes mensen uit diverse actiegroeperingen op 24 november 1983 in Arnhem. De teksten van Loesje worden gekenmerkt door een positieve en humanistische benadering. Sinds december 2010 heeft Loesje ook een winkel in Arnhem, in de Hommelstraat.
  • Arnhemland in Australië is genoemd naar het VOC-schip Arnhem, dat op zijn beurt naar de stad is genoemd.
  • Het Ernemse volkslied van Jofele Japie en de Beunhazen uit 1983, wordt wel het officieuze volkslied van Arnhem genoemd.
  • De film Theirs is the glory van Brian Desmond Hurst werd voor een groot deel in Arnhem opgenomen. De film A Bridge Too Far gaat over de stad Arnhem. De film is niet in Arnhem opgenomen omdat er niets van de oorspronkelijke situatie rond de brug intact was. Voor de film zijn er veel Arnhemse gebouwen nagemaakt als filmdecor.
  • Het Rembrandt Theater was van 1955 tot 1983 het centrum van het internationale Filmfestival.[18]

Externe links[bewerken]

Beluister

(info)