Norbert Elias

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Norbert Elias
Norbert Elias, onderscheiden door minister Deetman (1987)
Norbert Elias, onderscheiden door minister Deetman (1987)
Algemene informatie
Geboren Breslau, 22 juni 1897
Overleden Amsterdam, 1 augustus 1990
Land Vlag van Duitsland Duitsland
Beroep hoogleraar, filosoof, socioloog
Werk
Genre filosofie, sociologie, Medicijnen
Bekende werken Über den Prozeß der Zivilisation
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Norbert Elias (Breslau, 22 juni 1897 - Amsterdam, 1 augustus 1990) was een Joods-Duits-Brits socioloog.

Levensloop[bewerken]

Elias werd geboren als zoon van de textielhandelaar Hermann Elias in het destijds Duitse Breslau, het tegenwoordige Wrocław in Polen. Hij volgde het gymnasium en deed in 1915 eindexamen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog diende hij van 1915 tot 1919 als oorlogsvrijwilliger in het Duitse leger, aanvankelijk als telegrafist en na een psychische crisis in 1917 als ziekenverpleger te Breslau. Hier studeerde hij vanaf 1917 medicijnen, filosofie en psychologie. Toen het vermogen van zijn vader verdampte als gevolg van de naoorlogse hyperinflatie, ging Elias in 1922 bij een ijzerwarenfabriekje werken als hoofd Export. In 1924 promoveerde hij aan de Universiteit van Breslau tot doctor in de filosofie op het proefschrift "Idee und Individuum". Hij vestigde zich te Heidelberg en studeerde sociologie. Elias begon zijn postdoctorale studie daar samen met Albert Weber. Hier ontmoette hij ook Karl Mannheim, die toen nog een niet-betaalde docent was (Privatdozent). Mannheim en Elias werden collega’s. Toen Mannheim Max Scheler in 1930 aan de universiteit van Frankfurt opvolgde, nodigde hij Elias uit om hem te assisteren. De volgende jaren legde Mannheim zich vooral toe op de grote hoorcolleges voor universiteitsstudenten en bezoekers uit de Frankfurtse intelligentsia, terwijl Elias de kleinere seminaries voor zijn rekening nam en het schrijven van dissertaties en scripties van studenten superviseerde.

In 1933 moest hij Duitsland ontvluchten wegens de machtsovername door Hitler. Elias zocht eerst zijn toevlucht in Parijs, waar hij een fabriekje voor houten speelgoed opzette, en anderhalf jaar later in Londen, waar hij met financiële steun van een joodse vluchtelingenorganisatie werkte aan zijn magnum opus "Über den Prozeß der Zivilisation", een studie over de sociale herkomst van meer beschaafde gedragsvormen in de westerse beschaving. Toen Duitsland het Verenigd Koninkrijk dreigde binnen te vallen werd Elias wegens zijn Duitse nationaliteit preventief geïnterneerd, eerst in een kamp bij Liverpool en later op het eiland Man. Na zijn vrijlating, acht maanden later, vestigde hij zich in Cambridge. Hij werd docent aan een volkshogeschool en aan instellingen in Bedford en Leicester. Vanaf 1954 was hij universitair (hoofd)docent aan de Universiteit van Leicester. In 1962 ging hij daar met pensioen. Van 1961 tot 1964 was hij verbonden aan de Legon University in Accra (Ghana), als hoogleraar sociologie.

Vanaf 1964 was Elias op diverse plaatsen in Duitsland en in Amsterdam gasthoogleraar. Hij woonde een groot deel van deze periode in Amsterdam, waar hij op 93-jarige leeftijd overleed. De laatste jaren van zijn leven was hij vrijwel blind en dicteerde hij zijn manuscripten aan medewerkers.

Werk[bewerken]

Elias' Über den Prozeß der Zivilisation verscheen (afgezien van een beperkte 'Vorabdruck' van deel I in 1937) in 1939 bij een relatief onbekende Zwitserse uitgever. Menno ter Braak las het boek en wijdde er lovende beschouwingen aan. Die werden begin jaren vijftig gelezen door de sociologie-student Joop Goudsblom. Als hoogleraar haalde hij, met de historicus Maarten Brands, Elias later naar Nederland. In de jaren zeventig werd zijn hoofdwerk in het Frans (La civilisation des moeurs 1973) en het Engels ("The Civilizing Process" 1978) vertaald. Andere talen volgden. Zijn doorbraak in Duitsland kwam met de pocketeditie van 1976. De Nederlandse vertaling ("Het civilisatieproces") verscheen in 1982.

Elias wordt als een van de belangrijkste sociologen van de twintigste eeuw beschouwd. In 1977 ontving hij de Theodor Adorno-prijs van de stad Frankfurt, in 1989 de 'Premio Europeo Amalfi per la Sociologia e le Scienze Sociali' en in 1990 de 'Premio Nonino'.

La civilisation des moeurs (de Franse vertaling van Über den Prozeß der Zivilisation)[bewerken]

De twee delen van " Über den Prozeß der Zivilisation" werdern in het Frans apart uitgegeven als “La civilisation des moeurs” (1973) en “La dynamique de l’Occident” (1975). Het werk werd vergeleken met het boek van Philippe Ariès’ "Centuries of Childhood". De Franse herontdekking van het boek stimuleerde de hernieuwde interesse ervoor in Noordwest-Europa. Francois Furet noemde het boek “een ware betovering” en “zowel charmant als diepzinnig”. Hij zette hiermee de toon voor vele lovende recensies.

Tijdens zijn verblijf in Engeland zette hij zijn onderzoek voort in het Britse Museum. Min of meer bij toeval stuitte hij op etiquetteboeken. In zijn zoektocht naar de ontwikkeling van de daarin aanbevolen gedragingen kwam hij telkens woorden als “courtoisie”, “civilité” en “civilisation” tegen, en kwam hij tot de slotsom dat deze trefwoorden synoniemen waren voor wat in verschillende perioden gezien werd als beschaafd gedrag. Elias vroeg zich af of deze gedragsstandaarden doorheen de opeenvolgende edities van de manierenboeken veranderd waren. Het antwoord was verbijsterend: niet alleen waren de sociale standaarden drastisch veranderd sedert de middeleeuwen en de Renaissance, maar sommige gedragingen uit die tijd zouden in de tijd van Elias onacceptabel zijn geweest. De gevoeligheid van Europeanen met betrekking tot het menselijk lichaam en de fysieke kanten van het bestaan (eten, slapen, opvoeding, seks en geweld) was drastisch veranderd. De menselijke natuur had zich van haar middeleeuwse gewelddadige spontaniteit verwijderd in de richting van meer stabiele, gematigde en gecontroleerde gedrags- en gevoelspatronen. De structuur van de persoonlijkheid en van de maatschappij waren in de laatste duizend jaar “beschaafder” geworden. Het resultaat van zijn studie was het tweedelig opus in 1939.

Publicaties[bewerken]

  • Über den Prozeß der Zivilisation (1939). Uitgebreide 2e druk 1969.
  • The Established and the Outsiders, met John L. Scotson (1965). De gevestigden en de buitenstaanders (1976).
  • Was ist Soziologie? (1970). Wat is sociologie? (1971).
  • Problemen van betrokkenheid en distantie. Amsterdam: Meulenhoff, 1982 ( ISBN 90 290 2081 4). Engagement und Distanzierung (1983). Involvement and Detrachment ([1956, 1982] 1987).
  • An Essay on Time (1982). Een essay over tijd (1985).
  • Die höfische Gesellschaft (1969). The Court Society. Oxford: Basil Blackwell, 1983. De hofsamenleving (2001).
  • Los der Menschen (1987), gedichten, opgedragen aan Renate Rubinstein
  • Mozart. Zur Soziologie eines Genies (1991). Mozart. De sociologie van een genie(1991).
Over zijn leven, werk en internationale receptie
  • De sociologie van Norbert Elias. Weerklank en kritiek. De civilisatietheorie door J. Goudsblom (1987)
  • De geschiedenis van Norbert Elias, interview door A.J. Heerma van Vos en A. van Stolk, gevolgd door Notities bij mijn levensloop door Norbert Elias (1987).
  • Über Norbert Elias. Das Werden eines Menschenwissenschaftlers door Hermann Korte (1988), Suhrkamp Taschenbuch #1558
  • Blicke auf ein langes Leben - Norbert Elias und die Zivilisationstheorie door Hermann Korte, Picus Verlag Wien (1993)
  • Over Elias. Herinneringen en anekdotes (red. Han Israëls, Mieke Komen & Abram de Swaan), Amsterdam: Het Spinhuis 1993

Externe links[bewerken]

Referenties[bewerken]