Élisée Reclus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Élisée Reclus

Jean-Jacques Élisée Reclus (Sainte-Foy-la-Grande, 15 maart 1830 - Torhout, 4 juli 1905) was een geograaf, activist en erudiet libertaire denker binnen het Franse anarchisme. Het gezin bestaat uit vader, een protestantse pastor, moeder, een lerares en twaalf kinderen. Al deze kinderen krijgen een goede baan. Broer Elie wordt een bekend antropoloog, journalist en is evenals zijn broer Élisée, met wie hij veel optrekt, een militant anarchist. Een andere broer wordt geograaf en weer een ander ingenieur.

Levensloop[bewerken]

Tot zijn dertiende wordt Élisée door zijn grootouders van moederskant opgevoed. Hij bezoekt verschillende scholen in Duitsland en België en leert Duits, Nederlands en Engels, naast Latijn. De vader van Élisée wil dat hij een protestantse prediker wordt, nadat hij samen met zijn broer Elie wordt opgeleid in de Protestantse Faculteit in Montauban. Beide broers willen dit niet, en daarom verhuizen zij, de afstand grotendeels te voet afleggend, in 1849 naar Berlijn.

Na wat omzwervingen schrijft hij zich in 1851 aan de universiteit van Berlijn in om colleges geografie bij Carl Ritter te volgen. Om aan de kost te komen geeft hij Franse les. Het ‘zwerven’ houdt daarna nooit meer op. Zo bezoekt hij in zijn leven naast vele Europese landen, waarover hij een aantal reisgidsen schrijft, een groot aantal landen in Noord- en Zuid-Amerika en Canada. Dit heeft zijn relevantie voor zijn geografische arbeid, maar ook voor zijn activiteiten in diverse arbeidersorganisaties. In 1870 neemt hij actief deel aan de Commune van Parijs. Na het neerslaan daarvan door de heersende macht wordt hij gevangengenomen en door een militair tribunaal tot tien jaar verbanning uit Frankrijk veroordeeld. Hij vestigt zich daarop in Zwitserland waar hij gaat schrijven aan zijn grote geografische werken.

In 1892 wordt hij gevraagd om aan de Vrije Universiteit van Brussel vergelijkende geografie te komen doceren. Hij kan daar niet onmiddellijk op ingaan daar hij met een andere opdracht is belast. Tussen het verzoek om aan de ULB te doceren en 1894 is er echter heel wat gebeurd, wat anarchistische aanslagen betreft. In 1892 legt Ravachol bommen in de woningen van rechters, in 1893 brengt Auguste Vaillant een bom tot ontploffing tijdens een kamerzitting in het Palais-Bourbon; in 1894 gooit Emile Henry een bom in café Terminus bij het station Saint-Lazare. In hetzelfde jaar schiet Léon Léhautier de gevolmachtigde minister van Servië neer. Al deze aanslagen worden gepleegd in naam van het anarchisme. Dan wijst iemand op het bestaan van de anarchistische geschriften van Reclus, waarna er een verband met de anarchistische aanslagen wordt gelegd. Vervolgens wordt zijn aanstelling geannuleerd. Tegen de beslissing van de raad van bestuur om Reclus niet te laten komen, klinkt heel wat protest van de studenten. Hun protest wordt geschraagd door Paul Janson, Emile Verhaeren en zelfs de rector van de universiteit Hector Denis. Ook August Vermeylen doet mee aan deze acties. Dat brengt in de Vrije Universiteit een scheuring tot weeg (al langer bestaan er conflicten tussen ‘behoudende’ en ‘progressieve’ krachten in die universiteit). De scheuring leidt tot de oprichting van de parallelle Université Nouvelle te Brussel alwaar Reclus vervolgens vanaf 1894 geografie gaat doceren.

Tussendoor is Élisée Reclus toch naar Brussel gekomen, maar geeft hij zijn colleges in de vrijmetselaarsloge 'Les Amis Philantropes". Ook binnen de loge heeft de komst van Reclus en de anarchistische ingesteldheid van de jongeren een scheuring tot gevolg.

Hij is drie keer in zijn leven getrouwd geweest. Tweemaal verliest hij zijn vrouw door overlijden. Hij heeft een dochter en meerdere kleinkinderen.

De anarchist[bewerken]

Élisée Reclus schrijft een grote hoeveelheid artikelen aangaande het anarchisme en houdt ontelbare voordrachten over dat onderwerp. Hij is lid van de anarchistische Internationale. Hij neemt deel aan congressen van arbeidersorganisaties waar hij de andere grote anarchisten uit zijn tijd leert kennen en met wie hij bevriend raakt. Onder hen bevinden zich Michail Bakoenin, Peter Kropotkin, Jean Grave, James Guillaume en Max Nettlau. Jacques Mesnil, de enige Belgische theoreticus van het anarchisme, en ook diens levensgezellin Clara Mesnil, geboren Clara Koettlitz corresponderen met hem. Van de hand van Jacques Mesnil bestaat er trouwens een prachtig In Memoriam dat gepubliceerd wordt in 1906 in Les Temps Nouveaux.

Hij ontvouwt zijn ideeën in vele brochures, zoals Le développement de la liberté dans le monde [1851], 1925, Évolution et révolution, 1880, La peine de mort, 1879.

De geograaf[bewerken]

Élisée Reclus observeert de natuur en legt zijn observaties vast in een groot aantal geografische werken. Daarvan zijn La Nouvelle Géographie Universelle, in 19 delen, en L’Homme et la Terre zonder twijfel de bekendste. Hij volgt de naturalistische ideeën die reeds waren ontwikkeld door Carl Ritter, de Duitse geograaf van de 19de eeuw.

Reclus’s werk kan men beschouwen als een eerste poging een sociale geografie te beoefenen. Bij hem gaat het erom de mens in het geografische proces op te nemen. Hij houdt zich ook met het onderwijs in de geografie bezig. Hij noemt zich met plezier ‘geograaf, maar anarchist’.

Esperanto[bewerken]

In het voorwoord van het boek dat hij beschouwt als een werk waarin hij het meest volledig zijn ideeën heeft ontvouwd (L’Homme et la Terre), besteedt hij aandacht aan de internationale talen die zich aan het ontwikkelen zijn. Hij wijst daar op het Esperanto als een van de meest vergaande. De overtuigde internationalist in hem juicht toe dat men deze taalmiddelen ontwikkelt, omdat ze kunnen bijdragen tot het vergemakkelijken van de uitwisselingen tussen mensen.

Het naturisme[bewerken]

Élisée Reclus meent dat naaktheid een van de middelen is om de socialisatie tussen individuen te bevorderen. Hij roemt de morele en fysiologische reinheid die eruit voortvloeit en hij zet het in het perspectief van een omvattende zienswijze omtrent de geschiedenis en de geografie van culturen. Sommigen beschouwen hem als de stichter van het naturisme.

Het vegetarisme[bewerken]

Al vroeg wijst Reclus het nuttigen van vlees af en wordt vegetariër: hij wordt overtuigd ‘légumist’ (van ‘légume’ - groente), zoals hij ervan houdt om zich te noemen. Hij deelt deze opvatting met zijn broer Élie.

Werken[bewerken]

  • Guide du voyageur à Londres et aux environs, Guides Joanne, Hachette, Paris, 1860
  • Voyage à la Sierra Nevada de Sainte Marthe. Paysages de la nature tropicale, Hachette, Paris, 1861
  • Les Villes d’hiver de la Méditerranée et les Alpes maritimes, Guides Joanne, Hachette, Paris, 1864
  • Introduction au Dictionnaire des Communes de France, en collaboration avec Élie Reclus, Hachette, Paris, 1864
  • La Terre. Description des phénomènes de la vie du globe, Hachette, Paris, 1868
  • Histoire d’un ruisseau, Hetzel, Paris, 1869
  • Nouvelle Géographie Universelle, tome I, Hachette, Paris, 19 volumes, 1876-1894
  • La Peine de mort, Genève, 1879
  • Histoire d’une montagne, Hetzel, Paris, 1880
  • Évolution et révolution, Genève, 1880
  • Unions libres, Chamerot, Paris,
  • Préface à Dieu et l’État, de Bakounine, Genève, 1882
  • Projet de construction d’un globe terrestre à l’échelle du cent millième, Bruxelles, 1895-1896
  • Renouveau d’une Cité, Bruxelles, 1896
  • L’Évolution, la révolution et l’idéal anarchique, Stock, Paris, 1897
  • Anarchie, Londen,
  • L’Enseignement de la géographie. Globes, disques globulaires et reliefs, Bruxelles, 1901
  • L’Afrique australe, met Onésime Reclus, Hachette, Paris, 1901
  • L’Empire du Milieu, met Onésime Reclus, Hachette, Paris, 1902
  • Préface à Pour la vie, d'Alexandra David-Néel, Bruxelles, 1902
  • Préface à Patriotisme-Colonisation de Jean Grave, Paris, 1903
  • Préface à Michel Bakounine de Max Nettlau, Messine, 1903
  • Le développement de la liberté dans le monde, [1851] 1925
  • L’Homme et la Terre, 1905-1908
  • Élie Reclus, 1905
  • Les volcans de la Terre, 1906-1909
  • Correspondance, 1911-192

Literatuur[bewerken]

  • Ishill J., (1927), Élisée and Élie Reclus, , Berkeley Heights, New Jersey, USA, The Oriole Press.
  • Nettlau M., [1928] (1977), Élisée Reclus, Anarchist und Gelehrter (1830-1905), Liechtenstein, Topos Verlag/Vaduz.
  • Cahiers Pensée et Action, (1956), Élisée Reclus, savant et anarchiste, Paris Bruxelles.
  • Reclus P., (1964), Les frères Élie et Élisée Reclus, ou du Protestantisme à l'Anarchisme, Paris, Les Amis d'Elisée Reclus.
  • Revue Hérodote nº2, (1976), Élisée Reclus, Géographe, Anarchiste.
  • Dunbar G.S., (1978), Élisée Reclus, Historian of Nature, Connecticut, Hamden, USA, Archon Books.
  • Revue Hérodote nº22, (1981), Élisée Reclus, un géographe libertaire.
  • Sarrazin H., (1985), Élisée Reclus ou la passion du monde, Paris, La Découverte.
  • Fleming M., (1988), The Geography of Freedom, the Odyssey of Élisée Reclus, Montreal, New York, Black Roses Books.
  • Cornuault J., (1995), Élisée Reclus, géographe et poète, fédérop, Église-Neuve d'Issac.
  • Gonot R., (1996), Élisée Reclus, Prophète de l'idéal anarchiste, Covedi.
  • Chardak H., (1997), Élisée Reclus. L'homme qui aimait la Terre, Stock.
  • Itinéraire nº14, (1998), Élisée Reclus, Chelles.
  • Cornuault J., (1999), Élisée Reclus, étonnant géographe, Périgueux, Fanlac.
  • Revue Hérodote nº117, (2005), Élysée Reclus.
  • Lamaison C., (2005), Élisée Reclus, l'Orthésien qui écrivait la Terre, Orthez Cité du Livre.
  • Cornuault J., (2005), Élisée Reclus et les Fleurs Sauvages, Bergerac, Librairie La Brèche.
  • Cornuault J., (1996 - 2006), Les Cahiers Élisée Reclus, Bergerac, Librairie La Brèche.

Externe link[bewerken]