Émilie du Châtelet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Émilie du Châtelet
Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg
Algemene informatie
Geboren Parijs, 17 december 1706
Overleden Lunéville, 10 september 1749
Werk
Periode Verlichting
Bekende werken Vertaling van Principia Mathematica
Franstalige schrijvers
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, marquise du Châtelet (Parijs, 17 december 1706Lunéville, 10 september 1749) was een Frans wiskundige, natuurkundige en schrijfster tijdens de Verlichting. Ze vertaalde Principia Mathematica van Isaac Newton in het Frans met haar eigen commentaar. Deze vertaling in het Frans is in het Franse taalgebied nog steeds toonaangevend. Ook kwam zij met de eerste correcte formulering Emv² voor de kinetische energie. Voltaire, een van haar minnaars, beweerde in een brief aan zijn vriend Koning Frederik II van Pruisen dat du Châtelet "een groot man was wiens enige gebrek was dat ze een vrouw was".[1][2]

Jeugd[bewerken]

Haar vader was Louis Nicolas le Tonnelier de Breteuil, de Eerste Secretaris en introducteur des Ambassadeurs van Koning Lodewijk XIV van Frankrijk. Door zijn positie aan het hof beschikte de familie over een groot prestige.

Onder haar vaders kennissen bevond zich Fontenelle, de vaste secretaris van de Franse Académie des Sciences. Émilies vader erkende haar begaafdheid en liet Fontenelle langskomen om met zijn tienjarige dochter over sterrenkunde te spreken.[1]

Huwelijk en liefdesrelaties[bewerken]

Op 20 juni 1725 huwde ze de Marquis Florent-Claude du Chastellet en werd daardoor de Marquise du Chastellet[3] Zoals veel huwelijken onder adel was dit huwelijk gearrangeerd. De echtgenoten hadden weinig gemeen, maar hielden zich aan de fatsoensnormen. Na drie kinderen ter wereld te hebben gebracht, vond Emilie dat zij haar huwelijkse plichten had vervuld. Ze kwam met haar echtgenoot overeen dat ze gescheiden levens konden leiden binnen een huishouden. De markies was een militair en gouverneur van Semur-en-Auxois in Bourgondië. In de hogere standen in Frankrijk kon zowel de man als de vrouw er een minnares dan wel minnaar op na houden.

Belangstelling voor Newton[bewerken]

Du Châtelet door Marianne Loir omstreeks 1748.

Op haar vierentwintigste kreeg Émilie du Châtelet een affaire met de Duc de Richelieu, die anderhalf jaar zou duren. De hertog stelde belang in literatuur en filosofie en Châtelet was een van de weinige vrouwen met wie hij op zijn eigen niveau kon converseren. Ze las elk belangrijk boek, bezocht regelmatig de schouwburg en genoot van intellectueel debat.

Châtelet zei dat ze nieuwsgierig was naar de werken van Isaac Newton en Richelieu moedigde haar aan om lessen in de hogere wiskunde te nemen. Moreau de Maupertuis, lid van de Academie des Sciences werd Châtelets leraar in meetkunde. Hij was wis-, sterren- en natuurkundige en een voorvechter van Newtons theorieën, die destijds in de Aacdemie onderwerp van felle discussie waren.

Émilie ontmoette Voltaire, haar vierde minnaar na haar huwelijk, toen hij was teruggekeerd uit zijn ballingschap in Londen.[1] Châtelet nodige hem uit om bij haar te komen wonen in Cirey-sur-Blaise in Haute-Marne, waar Voltaire jarenlang verbleef onder de ogen van de verdraagzame echtgenoot. Ze studeerde natuur- en wiskunde en publiceerde wetenschappelijke artikelen en vertalingen. Volgens Voltaires brieven aan vrienden en hun commentaren op elkaar werk, woonden ze samen met veel wederzijdse sympathie en respect.

Châtelets laatste affaire werd haar noodlottig. Ze was nu vroeg in de veertig en kreeg een relatie met de dichter Jean François de Saint-Lambert, van wie ze zwanger werd. In een brief aan een vriend(in) sprak ze haar angst uit, dat ze door haar gevorderde leeftijd deze zwangerschap niet zou overleven. Ze bracht haar kind ter wereld, maar stierf zes dagen later aan een embolie op 42-jarige leeftijd.[4]

Wetenschappelijk werk[bewerken]

Op de voorpagina van haar vertaling van Newton wordt du Châtelet afgebeeld als de Muze van Voltaire, die het licht van Newtons hemelse inzichten met een spiegel aan Voltaire op aarde doorgeeft.
  • In 1737 publiceerde Châtelet het artikel Dissertation sur la nature et la propagation du feu, over haar onderzoek naar vuur. Hierin beschreef ze wat tegenwoordig infrarode straling heet.
  • Haar boek Institutions de Physique (“Lessen in de natuurkunde”) verscheen in in 1740 en diende zich aan als een overzicht van nieuwe denkbeelden in wetenschap en wijsbegeerte voor haar dertienjarige zoon. Maar in dit boek trachtte Châtelet ingewikkelde theorieën te verzoenen, zoals die van Gottfried Leibniz met de experimentele waarnemingen van Willem Jacob 's Gravesande. Ze toonde aan dat de energie van een bewegend voorwerp niet evenredig is met zijn snelheid, zoals tot dan gedacht werd door onder meer Newton en Voltaire, maar evenredig is met het kwadraat van zijn snelheid, dus Emv². (In de klassieke mechanica is de juiste formule E_k=\tfrac12 m v^2, met Ek de kinetische energie van een voorwerp, m zijn massa en v zijn snelheid.)
  • In het jaar van haar overlijden voltooide ze haar meesterwerk: de Franse vertaling met eigen commentaar van de Principia Mathematica van Newton. Ze voegde haar afleiding van de wet van behoud van energie toe. Tot op heden is deze vertaling de standaard in het Franse taalgebied.

Modern oordeel[bewerken]

Moderne biografen en historici leggen een verband tussen het beginsel Emv², het eerst gezien door du Châtelet en de formule van Einstein E = mc² met c de lichtsnelheid meer dan 150 jaar later.[5][6][7]. Het principe van du Châtelet is een correcte uitdrukking voor de kinetische energie in de klassieke mechanica en op de factor 1/2 na de eerste term in een reeksontwikkeling van de massa-energierelatie van Einstein.

Publicaties[bewerken]

  • Institutions de Physique, Paris, 1740, in-8°
  • Analyse de la philosophie de Leibniz, 1740
  • Réponse à la lettre de Mairan sur la question des forces vives, Bruxelles, 1741, in-8°
  • Dissertation sur la nature et la propagation du feu, Paris, 1744, in-8°
  • Principes de Newton, vertaling uitgegeven door Clairaut, 1756, met lofrede door Voltaire.
  • Principes mathématiques de la philosophie naturelle, vertaling van Newton, Paris, 1766, vol. 1, vol. 2
  • Discours sur le bonheur, 1779
  • Doutes sur les religions révélées, opgedragen aan Voltaire (Paris, 1792, in-8°)
  • Opuscules philosophiques et littéraires, 1796
  • De l’Existence de Dieu, (gedrukt aan het eind van een brievenuitgaven uit 1806, Imprimerie N. Xhrouet). Onuitgegeven brieven aan Charles-Augustin de Ferriol d'Argental, Paris, 1782 ; Paris, 1806, in-12; Paris, 1818, in-8, éditées par Eugène Asse, Paris, 1878, in 12.

Vernoemd[bewerken]

  • een krater op Venus heet naar haar.

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

Externe links[bewerken]

Engelstalige links[bewerken]

Franstalige links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c Bodanis
  2. Hamel (1910) p 370
  3. De spelling Châtelet werd ingevoerd door Voltaire en is de gangbare geworden.
  4. Zinsser, Judith, La Dame d'Esprit: A Biography of Marquise Du Chatelet, Viking, New York, 2006, p. 278 ISBN 0670038008.
  5. McLellan, James E; Dorn, Harold, Science and Technology in World History: An Introduction, Johns Hopkins University Press, Baltimore, MD, 2006, p. 368 ISBN 0801883598.
  6. Zinsser (2006) p 177
  7. Ancestors of E=mc² Online essay from Public Broadcast Service, Arlington, VA