Aardappelmeelfabriek
Een aardappelmeelfabriek of aardappelzetmeelfabriek verwerkt fabrieksaardappelen tot aardappelzetmeel. In Nederland gebeurde dit grootschalig vanaf halverwege de negentiende eeuw.
De meeste aardappelmeelfabrieken waren en zijn te vinden in de Nederlandse provincies Groningen en Drenthe, voornamelijk in de veenkoloniën waar de akkerbouw zich sterk op aardappelen gericht heeft. De meeste aardappelmeelfabrieken werden opgericht eind 19e eeuw en begin 20e eeuw, de laatste in 1916. Men kende zowel coöperatieve als particuliere bedrijven. Het belangrijkste particuliere bedrijf was de firma W.A. Scholten, dat meerdere fabrieken bezat, vanaf 1919 verenigde de coöperatieve fabrieken zich via de verkoopcoöperatie AVEBE.
Inhoud |
Eerste fabrieken [bewerken]
Begin 19e eeuw werd aardappelmeel op kleine schaal geproduceerd als nevenbedrijf van boeren. In 1819 werd te Gouda door Arij Schoneveld van der Cloet en David Willem Westerbaan de eerste aardappelmeelfabriek, Goudsche Glucosefabriek, opgericht. In 1853 had deze fabriek 12 arbeiders en een stoommachine van 8 pk en in 1915 bestond deze fabriek nog steeds. Andere aardappelmeelfabrieken volgden, De Oorsprong in Oosterbeek in 1833, met een capaciteit tot 240 ton/jaar en in de jaren 40 van de 19e eeuw Hulstkamp & Molijn te Rotterdam. Deze eerste fabrieken verwerkten aardappelen tot zetmeel om het vervolgens tot glucosestroop te verwerken, ook wel aardappelstroop genoemd.
Veenkoloniën [bewerken]
De eerste commerciële aardappelmeelfabriek in de veenkoloniën werd opgericht in 1840 te Muntendam door J.A. Boon uit Amsterdam.[1] Dit bedrijf sloot reeds in 1853. De tweede fabriek Eureka werd opgericht in 1842 door Willem Albert Scholten uit Loenen te Foxhol. De derde fabriek door de Belgische fabrikant Gustav Dutalis Hibernia (1858), te Muntendam. Motké werd door Scholten opgericht, te Zuidbroek in 1859. Pas in 1866 begon het tijdperk waarin vele van dergelijke fabrieken werden gesticht. In 1894 werd de eerste fabriek in Drenthe gesticht, en wel door Jacob Hoogerbrugge te Kloosterveen bij Smilde.
Toen Jan Evert Scholten in 1897 het Eureka-kartel oprichtte, was dat voor de boeren aanleiding om over te gaan tot het stichten van coöperatieve aardappelmeelfabrieken. In Groningen werd de eerste in Borgercompagnie opgericht, toepasselijk De Eersteling geheten (1898). Daarna kwamen er meer. In 1911 verwerkten de coöperatieve fabrieken al meer aardappelen dan hun particuliere tegenhangers, namelijk 296 kton tegenover 176 kton (3,7 tegenoven 2,2 miljoen hl). In 1919 gingen de coöperatieve aardappelmeelfabrieken samenwerken in Avebe.[2]
In 1915 telde men 37 aardappelmeelfabrieken die op twee na (Gouda en Leeuwarden) alle in de veenkoloniale gebieden lagen.[3][4]
In de jaren 20 van de 20e eeuw kwam de aardappelmeelindustrie in moeilijkheden door de sterkere concurrentie van het -moeilijker te raffineren- graanzetmeel (tarwe, maïs) en van tropische zetmeelsoorten (tapioca, sago) te samen met de slechtere economische omstandigheden aanvang jaren 20.[5][6] Sindsdien nam het aantal aardappelmeelfabrieken af, deels door concentratie van de activiteiten in grotere fabrieken.
De laatste grootschalige sanering vond plaats tussen 1979 en 1982. Acht fabrieken werden gesloten. De natuur- en omgevingbelastende eiwit-rijke afvalwaterlozingen op de kanalen, die vele tientallen jaren geduurd hadden, werden niet langer toegestaan.[7] Nadat eerst de mogelijkheid was gecreëerd om het afvalwater deels via een afvalwaterleiding, ook wel smeerpijp genoemd, naar de Dollard af te voeren, werd er uiteindelijk gekozen voor concentratie van de productie en investering in afvalwaterzuiveringsinstallaties op een beperkt aantal locaties.[8][9]
Zetmeelderivaten [bewerken]
Vooral na de Tweede Wereldoorlog zocht de aardappelmeelindustrie haar toevlucht in de productie van zetmeelderivaten. Vóór 1950 hadden derivaten, zoals dextrines, zetmeelacetaat en zetmeelnitraat, slechts een beperkt belang. Vanaf 1956 werden ze in grotere hoeveelheden geproduceerd en er kwamen ook meer soorten derivaten. Anno 2012 wordt 70% van het zetmeel tot 600 verschillende derivaten verwerkt. Deze vinden tal van industriële toepassingen. Voorbeelden zijn papier, textiel, levensmiddelen, waterzuivering, bouwbedrijf, olie- en gaswinning, en lijm.
Lijst van Aardappelmeelfabrieken [10] [bewerken]
| naam | plaats | coördinaten | start | sluiting | opmerkingen | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| "Musselkanaal en Omstreken" (W.T.M.) | Ter Apelkanaal | 52° 55' 10" N 7° 2' 45" E | 1904 | - | Coöperatie. In 1964 na fusie met "Westerwolde" en "Ter Apel en Omstreken" omgedoopt tot "Coöperatieve Vereniging Aardappelmeelfabriek Westerwolde, Ter Apel, Musselkanaal" (W.T.M.). Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE | |
| "Oostermoer" | Gasselternijveen (Drenthe) | 52° 59' 21" N 6° 52' 12" E | 1903 | - | Coöperatie. Vanaf 1919 AVB/AVEBE (Aardappelzetmeel Verkoop Bureau). Dit bedrijf was in 1977 de eerste schone fabriek van AVEBE en de eerste aardappelmeelfabriek ter wereld die geen verontreinigd afvalwater meer loosde. | |
| W.A. Scholten "Tonden" | Foxhol | 53° 10' 18" N 6° 42' 41" E | 1841 | - | Oorspronkelijk "Eureka". Tot 1978 Scholten Foxhol (KSH), daarna AVEBE. Na 1999 uitsluitend productie van zetmeelderivaten | |
| "Onder Ons" (OKO) | De Krim (Overijssel) | 52° 39' 2" N 6° 37' 42" E | 1906 | 1993 | Oorspronkelijk "Internos". Vanaf 1912 "Onder Ons". Coöperatie vanaf 1911. 1967/1974-1978 W.A. Scholten (KSH),later AVEBE | |
| D.W.M. (Duintjer, Wilkens & Meihuizen) | Veendam | 53° 5' 43" N 6° 52' 37" E | 1870 | 2009 | Vanaf 1963 AVEBE. Na 1982 uitsluitend productie van zetmeelderivaten | |
| "Ter Apel en Omstreken" (W.T.M.) | Ter Apel | 52° 52' 4" N 7° 5' 20" E | 1916 | 1981 | Coöperatie. In 1964 na fusie met "Westerwolde" en "Musselkanaal en Omstreken" omgedoopt tot "W.T.M.". Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE | |
| "Hollandia" | Nieuw Buinen (Drenthe) | 52° 56' 32" N 6° 54' 10" E | 1898 | 1981 | Coöperatie. Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE | |
| "Alteveer" | Alteveer (Stadskanaal) | 53° 3' 15" N 6° 59' 38" E | 1909 | 1981 | Coöperatie. Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE | |
| "Oranje" | Oranje (Drenthe) | 52° 54' 30" N 6° 26' 48" E | 1913 | 1980 | Coöperatie. Vanaf 1919 AVB/AVEBE. Deze fabriek stond bekend als technisch zeer vooruitstrevend. Het complex is tegenwoordig in gebruik als overdekte speeltuin | |
| "Excelsior" | Veenoord (Drenthe) | 52° 43' 4" N 6° 50' 37" E | 1909 | 1980 | Coöperatie. Vanaf 1972 AVEBE | |
| Pekela en Omstreken | Nieuwe Pekela | 53° 4' 18" N 6° 55' 49" E | 1900 | 1980 | Coöperatie. Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE | |
| "De Twee Provinciën" | Stadskanaal | 52° 59' 54" N 6° 56' 43" E | 1914 | 1979 | Coöperatie. In 1968 gefuseerd met "De Toekomst" tot T.T.P. (Toekomst/Twee Provinciën). Dit fusiebedrijf was verantwoordelijk voor 12.5% van de totale Nederlandse aardappelmeelproductie. Vanaf 1971 productie opgenomen in AVEBE. Gesloten in 1979 vanwege naderende milieuverplichtingen. De gebouwen zijn in 1984 gesloopt. | |
| O.J. Meijer | Zuidwending (Veendam) | 53° 5' 44" N 6° 57' 6" E | 1894 | 1975 | In 1960 fusie met W.A. Scholten | |
| J.Hoogerbrugge | Hoogersmilde (Drenthe) | 52° 57' 14" N 6° 26' 39" E | 1894 | 1975 | Vanaf 1918 W.A. Scholten "Smilde en Omstreken" | |
| "De Toekomst" | Nieuwe Compagnie | 53° 7' 46" N 6° 45' 27" E | 1900 | 1969 | Coöperatie. Dit bedrijf fuseerde in 1968 met "De Twee Provinciën" in Stadskanaal tot T.T.P. (Toekomst/Twee Provinciën). "De Toekomst" werd in 1969 gesloten en de verwerkingscapaciteit in Stadskanaal opgevoerd. De grote hal is sinds de jaren '80 in gebruik als overdekte rommelmarkt. Verder is in een ander deel van het complex een tweetal gespecialiseerde automobielgerelateerde bedrijven gevestigd | |
| "De Woudbloem" | Woudbloem Scharmer | 53° 12' 56" N 6° 44' 31" E | 1904 | 1967 | Coöperatie. De leden-aandeelhouders van "De Woudbloem" spraken zich in 1971 uit voor een juridische fusie met AVEBE | |
| W.A. Scholten "Motké" | Zuidbroek | 53° 9' 41" N 6° 50' 21" E | 1859 | 1965 | "Motké" was een van Scholten's eerste fabrieken. Tussen 1932-1940 was hier het hoofdkantoor van het Scholten-concern gevestigd. Het monumentale, onder industriële architectuur gebouwde fabriekspand werd na jaren van leegstand in 1980 gesloopt. | |
| "Westerwolde" | Veelerveen | 53° 2' 45" N 7° 8' 8" E | 1913 | 1964 | Coöperatie, vanaf 1956 AVEBE. Tussen 1962-1964 ontmanteld ten behoeve van de fusie van de fabrieken "Ter Apel e.o." en "Musselkanaal e.o.". Na de fusie ontstond zo de "Coöperatieve Vereniging Aardappelmeelfabriek Westerwolde, Ter Apel, Musselkanaal" (W.T.M.) | |
| "De Centrale" | Coevorden (Drenthe) | 52° 39' 23" N 6° 44' 21" E | 1908 | 1964 | Coöperatie. Gesloten in 1964 na fusie met "Excelsior" | |
| Van Linge & Co | Veendam | 53° 6' 44" N 6° 53' 23" E | 1869 | 1962 | Van 1926-1962 dextrineproductie. Tussen 1956-1963 samenwerking met D.W.M. Vanaf 1963 laboratorium AVEBE | |
| "Wildervank en Omstreken" | Eexterveenschekanaal (Drenthe) | 53° 3' 13" N 6° 50' 20" E | 1903 | 1954 | Coöperatie. De leden-aandeelhouders van "Wildervank en Omstreken" spraken zich in 1971 uit voor een juridische fusie met AVEBE | |
| "De Baanbreker" | Lutten (Overijssel) | 52° 36' 32" N 6° 33' 18" E | 1900 | 1953 | Coöperatie. Thans in gebruik bij Wildkamp kunststoffen | |
| "De Eendracht" | Kielwindeweer | 53° 8' 33" N 6° 45' 21" E | 1898 | 1943 | Coöperatie. Opgeheven in 1943 | |
| Goudsche Glucosefabriek | Gouda (Noord-Holland) | 52° 0' 38" N 4° 42' 15" E | 1819 | 1941 | De productierechten van deze fabriek werden in 1941 overgenomen door D.W.M. | |
| Everts, Hora, Adema & Co | Bareveld | 53° 3' 10" N 6° 50' 52" E | 1871 | 1941 | Vanaf 1914: "Coöperatieve Aardappelmeelfabriek Bareveld". Na 1935 AVEBE. Fabriek grotendeels afgebrand in 1963. | |
| Everts, Adema & Co | Huizum (Friesland) | 53° 11' 21" N 5° 49' 1" E | 1844 | 1936 | Na 1885: "N.V. Leeuwarder Aardappelmeel- en siroopfabriek" | |
| Meihuizen-Boon & Co "Excelsior" | Veendam | 53° 7' 26" N 6° 52' 43" E | 1862 | 1935 | Vanaf 1930 W.A. Scholten. Opgeheven in 1935 | |
| "De Eersteling" | Borgercompanie | 53° 6' 30" N 6° 49' 29" E | 1898 | 1935 | Coöperatie. Opgeheven in 1935 | |
| Smit, Vos, Zeven & Co | Ommelanderwijk | 1878 | 1933 | Vanaf 1885 Van Linge & Co. Opgeheven in 1933 | ||
| W.A. Scholten "Stadskanaal" | Stadskanaal (Pekelderweg) | 1866 | 1931 | Opgeheven in 1931. | ||
| K & J Wilkens N.V. | Ommelanderwijk | 1878 | 1929 | Tussen 1878-1880 "Wilkens & Panman". Op 24 juli 1929 werd dit bedrijf verwoest door een geweldige stofexplosie die tot diep in Drenthe de ruiten liet trillen. Er waren 8 doden en 18 zwaargewonden te betreuren. De fabriek werd niet herbouwd. | ||
| H. Wolda & Co | Veendam | 53° 7' 9" N 6° 53' 25" E | 1867 | 1927 | Coöperatie vanaf 1912. Na 1921: "Veendam en Omstreken". In september 1927 geheel afgebrand | |
| K & J Wilkens | Zuidwending | 1870 | 1926 | Na 1877 W.A. Scholten. Het Scholten-concern verkocht de fabriek in 1926 en de gebouwen werden gesloopt | ||
| "De Drie Provinciën" | Oostwold (Leek) | 53° 11' 55" N 6° 26' 51" E | 1914 | 1925 | Omgebouwd tot strokartonfabriek Erica II | |
| Gebr. Geling "l'Esperance" | Tripscompagnie | 1898 | 1923 | Opgeheven in 1923 | ||
| Gebr. Drenth & Co | Oude Pekela | 1888 | 1920 | Coöperatie vanaf 1914. Opgeheven in 1920 | ||
| G. Dutalis & Co "Hibernia" | Muntendam | 53° 7' 58" N 6° 53' 36" E | 1857 | 1918 | Vanaf 1884 W.A. Scholten | |
| Veenhoven, Schuringa & Co | Wildervank | 53° 5' 3" N 6° 51' 59" E | 1873 | 1915 | Vanaf 1896 Erven Topper & Co. In 1915 geheel afgebrand. | |
| "Wilhelmina" | Foxhol | 53° 10' 24" N 6° 42' 20" E | 1893 | 1912 | [11] Vanaf 1909 "N.V. Groninger Aardappelmeelfabriek". Na de sluiting werden de gebouwen gesloopt | |
| Graaf Pietro van Lamsweerde | Foxholsterbosch | 53° 10' 25" N 6° 42' 6" E | 1901 | 1909 | Opgeheven in 1909. De gebouwen werden in 1910 gesloopt | |
| "De Nijverheid" | Stadskanaal | 1878 | 1907 | Opgeheven in 1907. In 1915 geheel afgebrand | ||
| H.C. ten Horn & Co | Oude Pekela | 1892 | 1898 | In september 1898 geheel afgebrand | ||
| W.A. Scholten | Veendam | 1866 | 1897 | Oorspronkelijk een moutwijnbranderij. In 1866 door W.A. Scholten gekocht en omgebouwd tot aardappelmeelfabriek. Opgeheven in 1897 | ||
| Engelsman & Co | Veendam | 1874 | 1886 | Opgeheven in 1886 | ||
| Gabriëls, Geelen & Co. | Roermond | 1877 | 1886 | |||
| Hoveling & Botjes | Veendam | 1864 | 1884 | Opgeheven in 1884 | ||
| Romkes, Bakker & Van Calcar | Sappemeer | 1872 | 1883 | Opgeheven in 1883 | ||
| J.K. Boon | Hoogezand | 1876 | 1880 | Opgeheven in 1880 | ||
| Hulstkamp & Molijn | Rotterdam (Zuid-Holland) | 1844? | voor 1870 | Opgeheven tussen 1860 en 1870 | ||
| J.A. Boon | Muntendam | 53° 8' 3" N 6° 52' 24" E | 1840 | 1853 | Opgeheven in 1853 na het overlijden van Boon | |
| J. Backer, "De Oorsprong" | Oosterbeek (Gelderland) | 51° 58' 54" N 5° 49' 30" E | 1833 | 1852 | Opgeheven in 1852 |
Na het faillissement van Koninklijke Scholten-Honig in 1978 gingen de meeste aardappelmeelfabrieken van het Scholten-concern over naar het coöperatieve Avebe, dat daarmee alle nog overgebleven aardappelmeelfabrieken in Nederland (Foxhol, Ter Apelkanaal en Gasselternijveen) in handen had.
Zie ook [bewerken]
Bronnen, noten en/of referenties
|
