Anna Karenina

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Anna Karenina (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Anna Karenina.
Anna Karenina
Titelblad eerste uitgave
Titelblad eerste uitgave
Auteur(s) Leo Tolstoj
Land Vlag van Rusland Rusland
Oorspronkelijke taal Russisch
Genre roman
Oorspronkelijk uitgegeven 1877
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Anna Karenina (Russisch: Анна Каренина, uitspraak (IPA): [ˈanːə kɐˈrʲenʲɪnə]; 1877) is de tweede grote roman van Tolstoj, tien jaar verschenen na zijn grote epos Oorlog en Vrede. De hoofdpersoon, Anna Karenina, wordt hopeloos verliefd op de jonge graaf Vronski. In het boek komen drie dramatische gebeurtenissen op een spoorwegstation voor.

De roman verscheen als een serie in het tijdschrift Ruskii Vestnik ("Russische Boodschapper"), totdat Tolstoj ruzie kreeg met uitgever Mikhail Katkov aangaande gebeurtenissen in het laatste deel. Om die reden verscheen het werk pas voor het eerst compleet in boekvorm.

Anna Karenina geldt als een hoogtepunt in de realistische fictie en Tolstoj beschouwde het als zijn eerste echte roman. Algemeen wordt aangenomen dat het karakter van Anna gebaseerd is op Maria Hartung (1832-1919), de oudste dochter van Russisch dichter Aleksandr Poesjkin. Tolstoj ontmoette haar ooit bij een diner, waarna hij Poesjkins proza begon te lezen. Hij had ook ooit een korte wensdroom over een "naakte, sublieme, aristocratische elleboog", wat de eerste aanzet bleek te zijn tot het karakter Anna.

Na de eerste publicatie kreeg Tolstoj alle Russische critici over zich heen, die het boek afdeden als een "romantisch niemendalletje over het rijke leven". Fjodor Dostojevski daarentegen prees het boek als "perfect als een kunstwerk". En deze mening werd gedeeld door Vladimir Nabokov, die met name bewondering had voor "de perfect gevormde magie van Tolstojs stijl" en voor de bewegende trein als leidmotief, die in de eerste hoofdstukken subtiel wordt geïntroduceerd (de modeltrein waar de kinderen mee spelen), in volgende hoofdstukken onafwendbaar opgebouwd wordt (de nachtmerrie van Anna) en aldus het majestueuze sluitstuk van het boek inluidt.

Samenvatting[bewerken]

Leeswaarschuwing: Onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal.

De roman bestaat uit acht delen. In deel een wordt het karakter Prins Stepan Arkadjevitsj Oblonski ("Stiva", Степан Аркадьевич Облонский) geïntroduceerd, een ambtenaar die zijn vrouw Darja Aleksandrovna ("Dolly", Дарья Aлeксaндрoвна Oблoнскaя) ontrouw is geweest. Stiva's verhouding kenmerkt een verliefde persoonlijkheid die hij maar niet in bedwang kan houden. Daarom laat hij zijn getrouwde zuster, Anna Karenina, uit Sint-Petersburg overkomen om Dolly over te halen niet bij hem weg te gaan.

Bij aankomst in Moskou komt een spoorwegarbeider onder de trein terecht en laat het leven - een voorbode van Anna's eigen lot. Ondertussen komt ook Stiva's jeugdvriend Konstantin Dmitrijevitsj Levin (Константин Дмитриевич Лёвин, uitspraak: Ljowin) in Moskou aan om Dolly's jongere zuster Katerina Aleksandrovna Sjtsjerbatskaja ("Kitty", Екатерина Александровна Щербацкая) ten huwelijk te vragen. Deze jonge maar serieuze landeigenaar van aristocratische afkomst woont op een landgoed dat hij beheert. Kitty wijst hem echter af, daar ze een aanzoek verwacht van de legerofficier Graaf Aleksej Kirillovitsj Vronski (Алексей Кириллович Вронский). Hoewel hij Kitty heel aardig vindt, heeft Vronski echter totaal geen aandrang om ooit te trouwen - totdat hij tijdens een bal Anna ontmoet en verliefd op haar wordt.

Anna, geschokt door haar eigen reactie op Vronski, keert onverwijld terug naar Sint-Petersburg. Vronski reist haar achterna op dezelfde trein. Levin geeft alle hoop op een huwelijk op en keert terug naar zijn landgoed en Anna keert terug naar haar echtgenoot Aleksej Aleksandrovitsj Karenin (Алексей Александрович Каренин), een hooggeplaatste overheidsdienaar, en haar zoon Serjozja in Petersburg.

In deel twee geeft Karenin Anna de wind van voren omdat ze te veel tijd doorbrengt met Vronski. Uiteindelijk gaat ze toch in op Vronski's avances en wordt ze zwanger van hem. Als Vronski daarop van een renpaard valt, toont Anna buitengewone zorgen over zijn lot; zozeer zelfs dat het iedereen duidelijk is dat er iets aan de hand is en dus bekent ze haar schuld aan haar man. Als Kitty hoort dat Vronski verliefd is op Anna, reist ze af naar een kuuroord in Duitsland om van de schok te bekomen.

Deel drie gaat in op Levins leven op zijn landelijke boerenbedrijf, een omgeving die nauw samenhangt met zijn spirituele gedachten en overpeinzingen. Dolly ontmoet Levin in hetzelfde boek en probeert zijn gevoelens voor Kitty nieuw leven in te blazen. Dolly lijkt daarin niet te slagen, maar een toevallige glimp van Kitty doet Levin beseffen dat hij nog steeds van haar houdt. Ondertussen drijft Karenin in Petersburg Anna tot wanhoop omdat hij een scheiding weigert en dreigt haar voor altijd te scheiden van haar zoon Serjozja als ze ervandoor gaat of zich misdraagt.

Op het moment dat deel vier begint heeft Karenin er echter genoeg van en begint hij een echtscheidingsprocedure. Anna's broer Stiva betoogt dat het een slecht idee is en haalt Karenin over eerst met Dolly te spreken. Wederom lijkt Dolly eerst geen succes te boeken, maar Karenin bedenkt zich als hij hoort dat Anna dreigt te sterven bij de bevalling van haar kind. Aan haar sterfbed vergeeft hij Vronski, die uit spijtbetuiging probeert zelfmoord te plegen. Maar Anna overleeft het en schenkt het leven aan een dochter die ze Anna ("Annie") noemt. Stiva ziet zich nu in de positie geplaatst dat hij, ter haar behoeve, bij Karenin op een scheiding aandringt. Vronski maakt eerst aanstalten om naar Tasjkent te vluchten, maar nadat hij Anna spreekt bedenkt hij zich en samen vertrekken ze naar Europa, zonder een scheiding. De koppelpoging die Stiva onderneemt bij Levin is veel simpeler: hij organiseert een ontmoeting tussen Levin en Kitty die resulteert in een goedmaken gevolgd door een verloving.

In deel 5 trouwen Levin en Kitty. Een paar maanden later hoort Levin dat zijn broer Nikolaj op sterven ligt. Het echtpaar reist naar hem af en Kitty verzorgt hem tot hij sterft; ondertussen ontdekt ze ook dat ze zwanger is. In Europa doen Vronski en Anna hun best om vrienden te vinden die hen zullen accepteren en activiteiten te vinden die hen zullen vermaken, maar uiteindelijk keren ze terug naar Rusland. Karenin wordt ondertussen getroost - en beïnvloed - door de gehaaide gravin Lydia Ivanovna, die een aanhangster is van de religieuze en mystieke ideeën die bij de hoge klassen populair zijn en die Karenin overhaalt om Serjozja bij Anna vandaan te houden. Anna slaagt er ondanks alles in om Serjozja onverwachts te bezoeken op zijn verjaardag, tot woede van Karenin, die zijn zoon verteld had dat zijn moeder overleden was. Kort daarop vertrekt zij met Vronski naar het platteland.

In deel zes brengt Dolly een bezoek aan Anna. Op verzoek van Vronski dringt ze er bij Anna op aan verder te gaan met de scheiding van Karenin. Wederom lijkt Dolly nergens te komen; maar als Vronski dagenlang weg is voor de provinciale verkiezingen doet een combinatie van verveling en achterdocht Anna beseffen dat ze met Vronski moet trouwen. Ze schrijft dus aan Karenin en vertrekt met Vronski naar Moskou.

Anna Karenina, een rol van Alla Tarasova (1937)

In deel zeven zijn de Levins ten behoeve van Kitty in Moskou als zij bevalt van een zoon. Stiva bezoekt Karenin om zijn steun te verkrijgen voor een nieuwe baan en daarbij verzoekt hij Karenin om in een scheiding toe te stemmen. Maar Karenin laat zich nu inspreken door een "helderziende" - waar hij via Lydia Ivanova aan gekomen is - die hem kennelijk aanraadt om nee te zeggen. Anna en Vronski raken steeds verbitterder tegenover elkaar. Ze maken plannen om naar het platteland terug te keren, maar in een jaloerse bui vertrekt Anna eerder en werpt zich, als parallel aan deel 1, voor de trein om zelfmoord te plegen. Er zijn overigens verhalen bekend dat Tolstoj Anna Karenina schreef na het lezen van een bericht in de krant over een dergelijke zelfmoord.

In deel acht gaat het verhaal verder na Anna's dood. Stiva verkrijgt de baan die hij wilde en Karenin wordt Annies voogd. Vronski vertrekt met een bataljon vrijwilligers naar Servië om te ondersteunen bij de Servische opstand tegen de Turken (zie ook geschiedenis van Servië) - zonder de verwachting terug te komen. Dankzij de vreugden en angsten van het vaderschap en na een lang gesprek met een oude boer, bekeert Levin zich ten lange lesten en stelt zijn geloof niet langer in vraag.

Thematisch overzicht[bewerken]

Leeswaarschuwing: Onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal.

Het verhaal speelt zich af in de hoogste kringen van de Russische maatschappij. De gemiddelde lezer beschouwt het verhaal als niets meer dan een tragische romance, een soort van novelle uit de boeketreeks. Tolstoj was echter zowel een moralist als een scherp criticus van de excessen van zijn aristocratische gelijken; Anna Karenina wordt daarom vaak beschouwd als parabel van de moeite die het kost om tegenover jezelf eerlijk te zijn als de rest van de maatschappij oneerlijkheid verwacht.

Anna is een juweel van de hogere klassen van Sint-Petersburg totdat ze haar man verlaat en iets begint met de knappe en charmante officier Graaf Vronski. Door verliefd te worden begeven ze zich buiten de grenzen van hetgeen toelaatbaar is aan triviale, buitenechtelijke avontuurtjes. Maar als Vronski's liefde bekoelt, kan Anna zich er niet toe brengen terug te keren naar een man die ze veracht, zelfs als hij haar verbiedt haar zoon te zien totdat ze wel terugkeert. Ze kan niet leven met de afwijzing van Vronski, noch met het vooruitzicht terug te keren naar een leven dat ze haat en dus pleegt ze zelfmoord.

Een bekende interpretatie van Anna's tragedie is dus dat ze noch geheel eerlijk kan zijn noch geheel oneerlijk en zo in een Hamlet-achtige innerlijke spagaat terecht komt die haar tot zelfmoord drijft.

Maar tegelijkertijd bevat de roman het parallel lopende en contrasterende liefdesverhaal van Konstantin Levin. Levin is een rijke landeigenaar uit de provincie die zich in aristocratische kringen zou kunnen begeven, maar die liever werkt op zijn landgoed op het platteland. Levin probeert zonder succes om bij de "jetset" te horen als hij Kitty Sjtsjerbatskaja het hof maakt in Sint-Petersburg; maar hij verovert haar hart pas als hij het zichzelf toestaat zichzelf te zijn.

De vreugdevolle, eerlijke en solide relatie tussen Kitty en Levin staat constant in scherp contrast met die tussen Anna en Vronski, die wordt getekend door zijn onzekere basis en dus in het teken staat van constante onrust, achterklap en wantrouwen. Het ligt dus voor de hand dat tegen de tijd dat Anna zich voor de trein werpt, Tolstoj niet de bedoeling had dat de lezer sympathie voor haar en haar behandeling zou voelen maar eerder zou onderkennen dat het haar eigen weerbarstigheid was die haar ervan weerhield om haar eigen geluk en waarheid toe te laten en die zo dus tot haar roemloze ondergang leidde.

Andere thema's[bewerken]

Anna Karenina loopt over van de thematiek en allegorieën die laten zien hoe erg Tolstoj neerkeek op zijn aristocratische gelijken en die een litanie van menselijke zwakheden vormen.

Tolstoj maakt korte metten met religieuze hypocrisie en dubbelzinnigheid middels verschillende karakters, met name Karenin (Anna's echtgenoot) en de moraalridder Gravin Lydia Ivanovna. Hij toont ook het contrast tussen de rust en welzijn van het platteland en de decadentie van de stedelijke samenleving. Maar het meest prominente thema waar Tolstoj op ingaat is de verhouding tussen liefde en eerlijkheid, zowel in de beide variaties als in de verschillende gradaties waarin ze naast elkaar bestaan en het geluk dat wel of niet ontstaat.

Op veel verschillende manieren was Anna Karenina de meest persoonlijke roman die Tolstoj tot op dat moment geschreven had. Met het karakter Levin beeldt Tolstoj zichzelf uit - Tolstojs voornaam is in het Russisch overigens "Lev". Hij legde ook andere details van zijn eigen leven in het karakter, zoals het erop aandringen van Levin dat Kitty zijn dagboeken doorlas alvorens met hem te trouwen; Tolstoj deed dit ook met zijn eigen vrouw. Geleerden gaan er dan ook vaak vanuit dat Levins gedachtegang die van Tolstoj zelf is.

Anna Karenina en Tolstojs "Bekentenis"[bewerken]

Veel van de thematiek van Anna Karenina komt terug in Tolstojs Bekentenis (soms ook vertaald als Mijn biecht), zijn eerste-persoons uitweiding over de aard van het leven en het geloof, dat hij twee jaar na de publicatie van Anna Karenina schreef.

Hij beschreef zijn onvrede met de hypocrisie van zijn eigen klasse in het echte leven:

Elke keer dat ik probeerde mijn innerlijke verlangens te tonen - een wens om moreel goed te doen - werd ik begroet met minachting en sarcasme en zodra ik toegaf aan lage verlangens werd ik geprezen en aangemoedigd.

Tolstoj geeft ook een beschrijving van de acceptatie van buitenechtelijke "samenkomsten" binnen de aristocratie van Rusland:

Een lieve, oude tante van me, het puurste aller wezens, waar ik bij inwoonde, zei altijd dat ze niets meer wenste dan dat ik een verhouding zou hebben met een getrouwde vrouw. "Rien ne forme un jeune homme comme une liaison avec une femme comme il faut (niets vormt een jonge man als een verhouding met een vrouw van stand)."

Een ander thema in Anna Karenina is de aristocratische gewoonte om Frans te spreken in tegenstelling tot Russisch als een ander voorbeeld van de oneerlijkheid van de maatschappij.

Er is zelfs een passage die geïnterpreteerd kan worden als een teken van Anna's eventuele redding in Tolstojs ogen:

Want wat zijn wij uiteindelijk, die ervan overtuigd zijn dat zelfmoord plicht is en toch onszelf er niet toe kunnen brengen, anders dan de zwakste, de meest inconsistente en, eerlijk gezegd, de domste aller mensen, die een dergelijke riedel maken van onze banaliteiten?

De Bekentenis bevat veel andere, autobiografische inzichten in de thematiek van Anna Karenina.

Verfilmingen[bewerken]

De roman is verschillende keren verfilmd. Er zijn onder meer de volgende verfilmingen:

Trivia[bewerken]

  • Volgens de zoon van Tolstoj zou de naam "Karenin" afgeleid zijn van het (ongebruikelijke) oud-Griekse woord karēnon (κάρηνον), dat "hoofd" betekent en voornamelijk in Homerus voorkomt. Zo zou zijn naam symbool staan voor het strikt rationele optreden van dit personage.
  • De roman werd in 2004 een bestseller in de VS op aanraden van televisiepersoonlijkheid Oprah Winfrey. (ISBN 0-14-303500-2)
  • Ayn Rand had een absolute hekel aan Anna Karenina. Ze vond het niet het slechtste boek ooit geschreven maar wel het "meest kwaadaardige", omdat ze dacht dat het thema de "kwaadaardigheid van liefde" was.
  • De openingszin van Anna Karenina is wereldberoemd: Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему (Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze).
  • Volgens een radiospotje van een bekend theemerk in 2011 was het lezen van dit boek en het drinken van hun thee de ultieme manier om in slaap te vallen.

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties