Bargoens
Bargoens of dieventaal is een term voor de geheimtaal die in Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw werd gehanteerd door mensen aan de zelfkant van de samenleving, zoals daklozen en zogenoemde landlopers, rondtrekkende handelaren en (markt)kooplieden en kermisklanten, en onderwereldfiguren (penoze).
Bargoens is voortgekomen uit het Jiddisch en het Hebreeuws, maar bevat ook Nederlandse, Romani, Jenische en Hoog-Duitse invloeden. Tot het midden van de 20e eeuw werd het, vaak als tweede taal, gebruikt door groepen reizende woonwagenbewoners, Joden, Romani, Jenische en sommige Sinti, tevens in woonwijken van Amsterdam en in het Zuid-Limburgse.[1]
Veel Bargoense woorden maken inmiddels deel uit van de gewone spreektaal in met name Nederland, zij het veelal nog steeds beperkt tot bepaalde maatschappelijke klassen en subculturen.
Inhoud |
[bewerken] Voorbeelden
| apehaar | (slechte) tabak |
| appie kim | in orde |
| bajes | gevangenis (Jiddisch) |
| bekakt | verwaand, hooghartig, snobistisch |
| bollebof | baas |
| bisnis | het zakenleven |
| eisjedies | overspel, vreemdgaan |
| gabber | vriend (Jiddisch) |
| gozer | jongeman (Jiddisch) |
| hufter | klootzak |
| lef | durf (Jiddisch) |
| jatten | zn.: handen; ww.: stelen (Jiddisch) |
| penoze | onderling vertrouwelijke "collega's", oftewel: de onderwereld (Jiddisch) |
| opduvelen! | Iemand die dat zegt bedoelt: Maak dat je wegkomt! |
| saffie | sigaret, vroeger ook sigaar. (Perzisch) |
| smeris | politieagent (Jiddisch) |
| temeier | prostituee |
| kassiewijle | dood, defect |
| togus/tokus | achterwerk, anus (Jiddisch) |
Ook de bijnamen van het vroegere Nederlandse geld waren Bargoens:
| hondje | dubbeltje |
| heitje | kwartje |
| piek | gulden |
| knaak | rijksdaalder |
| joetje | tien gulden |
| geeltje | vijfentwintig gulden |
| meier | honderd gulden |
| (rooie) rug | duizend gulden |
Bargoens stamt af van het Jiddisch en Hebreeuws, maar in het Bargoens worden sommige woorden anders uitgesproken. Woonwagenbewoners pikten het Jiddisch op en begonnen het zelf ook te gebruiken zodat ze burgers voor de gek konden houden, bijvoorbeeld als ze ze iets verkochten. Onderling spraken ze Bargoens zodat burgers hen niet konden verstaan.
[bewerken] Etymologie
Het woord Bargoens is volgens Van Dale waarschijnlijk afkomstig van het Franse baragouin dat zoveel betekent als "onbegrijpelijke taal". De Fransen zouden het woord hebben gebaseerd op het voor hen onverstaanbare "Bara! Gwin!" dat men Bretonse soldaten in herbergen kon horen uitroepen. ("Bara! Gwin!" is Bretons voor "Brood! Wijn!")
Overigens vinden niet alleen Fransen dat onbegrijpelijk taalgebruik klinkt als "barabarabara": de Grieken uit de oudheid noemden vreemde volkeren barbaroi, een imitatie van de klanken die die volkeren volgens de Grieken voortbrachten; in het Nederlands kennen we het klanknabootsende woord brabbelen en een beproefde theatertruc om geroezemoes na te bootsen is de acteurs voortdurend het woord rabarber te laten herhalen.
[bewerken] Literatuur
- Enno Endt en Lieneke Frerichs, Bargoens Woordenboek - Kleine woordenschat van de volkstaal, Amsterdam 1972/2003 ISBN 9789028205857
- dr. J.G.M. Moormann en N. van der Sijs, ed. (2002). De geheimtalen, Amsterdam: L.J. Veen Uitgevers, pp. 863. ISBN 9020459457 (editor N. van der Sijs: samenvoeging edities 1932, 1934 oorspronkelijk verschenen Zutphen:Thiema en toegevoegd ontdekt deel uit 1950 van dr. Julianus Georg Marie Moormann, 1889-1974, Nederlands taalwetenschapper en Bargoenist)
Digitaal beschikbaar
[bewerken] Externe links
Referenties
|
