Caudipteryx

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Caudipteryx
Status: Uitgestorven, als fossiel bekend
Caudipteryx zoui
Caudipteryx zoui
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Reptilia (Reptielen)
Superorde: Dinosauria (Dinosauriërs)
Orde: Saurischia
Onderorde: Theropoda
Infraorde: Oviraptorosauria
Familie: Caudipterygidae
Geslacht
Caudipteryx
Ji et al., 1998
Typesoort
Caudipteryx zoui
Soorten
  • C. zoui
  • C. dongi
Afbeeldingen Caudipteryx op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Herpetologie

Caudipteryx is een geslacht van theropode dinosauriërs behorend tot de Maniraptora dat tijdens het vroege Krijt leefde in het gebied van het huidige China.

Naamgeving en soorten[bewerken]

NGMC 97-9-A

Het geslacht werd in 1998 benoemd door Ji Qiang. De geslachtsnaam is afgeleid van het Latijn voor "staart", cauda en het Klassiek Grieks voor veer, pteryx. De typesoort was C. zoui; de soortaanduiding eert vice-premier Zou Jiahua, die de opgravingen sterk ondersteund had. In 2000 werd een tweede soort benoemd: C. dongi; de soortaanduiding eert paleontoloog Dong Zhiming.

Er zijn zes skeletten bekend. Het holotype van C. zoui, NGMC 97-4-A, bestaat uit een vrijwel volledig skelet op een plaat, met een lengte van 89 centimeter. Het is gevonden in de Yixianformatie (Jehol-groep, Barremien-Aptien, 125 miljoen jaar oud). Het skelet toont de omzettingsresten van veren. Een tweede, minder compleet, skelet, NGMC 97-9-A, is ook aan de soort toegewezen.

Het holotype van C. dongi is IVPP V 12344, een redelijk compleet skelet, waarvan echter de schedel en nek ontbreken, met een lengte van 896 millimeter dat gevonden is in 1998. Het is de vraag of C. dongi wel een valide soort is; vaak wordt aangenomen dat hij identiek is aan C. zoui. Het onderscheid werd gemaakt op grond van een kleiner borstbeen en een langer eerste middenhandsbeen bij C. dongi maar dit kan een geval geweest zijn van individuele variatie.

Afgietsel van BPM 0001

Twee andere skeletten, BPM 0001 en IVPP V 12340 zijn in 2000 door Zhou toegewezen aan een nog onbenoemde derde soort, een Caudipteryx sp.. Ook hierbij is het onzeker of het werkelijk een aparte soort betreft.

Beschrijving[bewerken]

Reconstructie van het skelet

Doordat alle bekende skeletten erg platgedrukt zijn, is het vaak lastig de skeletdelen te identificeren of hun vorm vast te stellen. Caudipteryx was een vrij kleine soort, 85 - 90 centimeter lang, met lange benen en een heuphoogte van een halve meter. Zijn staart was kort en droeg aan beide kanten van het uiteinde een waaier van veren. De kop was ook gedrongen, met grote ronde oogkassen. Alleen de voorste bovenkaken, de praemaxillae, dragen tanden en die zijn erg gereduceerd en afgevlakt; sommige exemplaren hebben een paar grotere tanden tussen de kleinere. De tandkronen zijn ingesnoerd aan de basis, net als bij basale vogels. De tandeloze onderkaken zijn vooraan naar beneden gebogen en droegen vermoedelijk een schuin naar boven uitstekende snijrand van hoorn. De nek is lichtgebouwd. Het aantal halswervels is onduidelijk: sommigen schatten het op tien, anderen op elf of twaalf. Er zijn negen of tien ruggenwervels en vijf onvergroeide bekkenwervels. De staart telt 22 wervels; die zijn, hoewel naar het eind toe snel in grootte afnemend, onvergroeid en hebben geen uitsteeksels om de staart te verstijven. Het schouderblad ligt vrij horizontaal. Het schoudergewricht wijst naar achteren en beneden. Het vorkbeen is breed. Het borstbeen bestaat uit twee onvergroeide helften en draagt geen kiel. De armen zijn slank gebouwd en relatief kort. De derde vinger is gereduceerd en erg slank. Het schaambeen steekt schuin naar voren en is tamelijk lang. De dijbeenderen zijn kort maar stevig gebouwd. De onderbenen zijn lang. Het kuitbeen reikt tot de enkel en er zijn geen vergroeiingen tussen het sprongbeen, het hielbeen en het scheenbeen. De middenvoetsbeenderen, erg lang, zijn niet vergroeid en het middelste reikt tot aan de enkel. Er is geen sikkelklauw aan de tweede teen en die is ook niet vergroot. De grote teen was meestal naar achteren gedraaid.

Het lichaam was bedekt met kleine pluimachtige veren. De handen dragen minstens veertien slagpennen die naar binnen toe in grootte toenemen: bij het holotype van C. zoui van 30 tot 95 millimeter, bij dat van C. dongi tot 182 millimeter. De staart draagt aan iedere zijde zes veren. Ze zijn verbonden aan zes staartwervels. Alle lange veren zijn symmetrisch en tonen dus geen aanpassing aan het vliegen. Ze hebben een schacht en baarden maar geen barbulae. Als een van de bekendste gevederde dinosauriërs is hij door illustratoren vaak afgebeeld in de meest bonte kleuren; behalve signaalkleuren op de vleugels en staartveren zijn opvallende kleuren echter niet waarschijnlijk. Sommige exemplaren tonen ook huidafdrukken; die laten zien dat de vingers tweemaal zo breed zijn als hun botten. Alle specimina tonen gastrolieten ofwel maagstenen met een doorsnee van een paar millimeter.

Taxonomie[bewerken]

Het laatstgevonden zesde skelet

De bekendmaking van de vondst van Caudipteryx, gecombineerd met die van de ook al bevederde dinosauriërs Sinornithosaurus en Protarchaeopteryx, ging met veel media-aandacht gepaard waarbij vooral een sterk verband gelegd werd tussen deze vormen en vogels.

Ji plaatste Caudipteryx in 1998 basaal in de Avialae, de stamlijn die direct naar de vogels leidt, op grond van een kladistische analyse. Deze was echter strikt beperkt tot de Eumaniraptora; ruimere analyses hadden meestal als uitkomst dat Caudipteryx een basale positie heeft in de Oviraptorosauria, iets hoger dan de basaalste bekende soorten Protarchaeopteryx en Incisivosaurus, of soms in de Paraves. Tegenwoordig wordt de soort bijna altijd als een oviraptorosauriër aangeduid.

Tegenstanders van de hypothese dat vogels dinosauriërs zijn beweerden na de vondst eerst dat Caudipteryx zoveel op vogels leek omdat het zelf een vogel was, behorend tot de Sauriurae. Later herzagen ze hun opvatting en aanvaarden dat de soort een oviraptorosauriër is maar stelden dat oviraptorosauriërs zelf geen dinosauriërs zijn. Een sterke variant van deze hypothese is dat alle oviraptorosauriërs vogels zijn. De basale positie van Caudipteryx in de groep maken hem een belangrijke bron van informatie voor deze kwestie. Gregory S. Paul heeft gesuggereerd dat de soort, ook indien geen vogel, wel eens van een vliegende voorouder zou kunnen afstammen.

Levenswijze[bewerken]

Een groottevergelijking

Ondanks zijn vleugels kon Caudipteryx niet vliegen, daar waren ze veel te klein voor. Volgens Zhou bewijzen de korte armen in combinatie met de gastrolieten dat het dier geen roofsauriër was. Met zijn lange benen moet het echter een goede loper geweest zijn; wegrennen was een aannemelijke verdediging tegen predatoren. Ondanks de naar achteren gedraaide grote teen neemt men geen goed vermogen tot klimmen aan. Wellicht was Caudipteryx een planteneter en waren zijn tanden zo klein en gering in aantal omdat ze hun functie verloren hadden: meer afgeleide oviraptorosauriërs zouden ze helemaal verliezen.

Literatuur
  • Ji, Q., Currie, P.J., Norell, M.A., Ji, S. (1998). Two feathered dinosaurs from northeastern China. Nature 393 (6687): 753-761 .
  • Zhou, Z., Wang, X. (2000). A new species of Caudipteryx from the Yixian Formation of Liaoning, northeast China. Vertebrata Palasiatica 38 (2): 113-130 . DOI:10.1038/31635.
  • Zhou, Z., Wang, X., Zhang, F., Xu, X. (2000). Important features of Caudipteryx - Evidence from two nearly complete new specimens. Vertebrata Palasiatica 38 (4): 241-254 .
  • Dyke, G.J., Norell, M.A. (2005). Caudipteryx as a non-avialan theropod rather than a flightless bird. Acta Palaeontologica Polonica 50 (1): 101-116 .