Guillotine

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Historische replica's (schaal 1 op 6) van de twee meest gebruikte Franse guillotines. Model 1792 links, en model 1872 rechts

De guillotine is een instrument waarmee door middel van een valbijl mensen op bijzonder snelle en - zo werd verondersteld - pijnloze manier werden onthoofd. Het toestel ontstond tijdens de Franse Revolutie en werd behalve in Frankrijk gebruikt in België, Duitsland, Zweden en sommige Zwitserse kantons.

Voorlopers[bewerken]

Toestellen om mechanisch te onthoofden bestonden al voor de guillotine. De eerste op schrift gestelde onthoofding met de Halifax Gibbet vond plaats in 1286 in Halifax in Engeland waar een dergelijk toestel in gebruik bleef tot de 17e eeuw. Italië kende in de 16e eeuw de Mannaia. Ook in Schotland werd een gibbet, met een recht of halfrond mes, gebruikt.

Ontstaan[bewerken]

Joseph Ignace Guillotin

De guillotine is vernoemd naar de Franse arts en politicus Joseph-Ignace Guillotin (1738-1814). Als lid van de Franse Nationale Vergadering hield hij op 10 oktober 1789 een toespraak voor de hervorming van de doodstraf. Guillotin stelde voor alle terdoodveroordeelden op dezelfde wijze terecht te stellen (tot dan toe hing de wijze van terechtstelling af van de stand van de veroordeelde of van de aard van het misdrijf), door hen door een machine te laten onthoofden. Zijn verzekering dat zulke mechanische onthoofding vrijwel pijnloos zou geschieden, veroorzaakte nogal wat commentaar. Er ontstond een spotliedje waarin de machine "guillotine" werd genoemd, als het kindje van dr. Guillotin. Toch heeft Guillotin zelf geen dergelijke machine ontworpen. Zijn voorstel had ook geen onmiddellijk gevolg.

Het was pas in oktober 1790 dat de Nationale Vergadering op voorstel van Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau de bepaling goedkeurde dat "iedere terdoodveroordeelde wordt onthoofd". Mechanisch onthoofden werd niet opgelegd. Maar de Parijse beul Charles-Henri Sanson liet toen weten dat er problemen konden komen als er veel onthoofdingen met het zwaard moesten plaatsvinden. Daardoor kwam de door Guillotin voorgestelde machine opnieuw ter sprake. De Nationale Vergadering won daarvoor het advies in van de vermaarde chirurg Antoine Louis, die meende dat een dergelijk toestel gemakkelijk te maken was.

Met de hulp van de pianomaker Tobias Schmidt (die later tevergeefs een patent daarvoor probeerde aan te vragen) bouwde Louis een dergelijke machine; hij baseerde zich op oudere voorbeelden, maar bracht enkele verbeteringen aan. Zo moest de "patiënt" horizontaal plaatsnemen onder de valbijl, zodat loodrecht op de nek werd ingehakt. Ook werd de valbijl door gewichten verzwaard. Ten slotte kreeg de bijl een karakteristieke schuine vorm. Dat laatste zou gebeurd zijn op suggestie van koning Lodewijk XVI,[bron?] die zelf in mechanieken geïnteresseerd was en die later zelf een slachtoffer van de guillotine zou worden.

Nadat er bij wijze van proef schapen en lijken van mensen mee waren onthoofd, werd het apparaat op 29 april 1792 voor het eerst gebruikt voor een terechtstelling, en wel van de misdadiger Nicolas Jacques Pelletier. Hoewel het naar de bouwer soms louison of louisette werd genoemd, raakte het toch bekend als guillotine. Officieel werd de guillotine in Frankrijk aangeduid als bois de justice (hout van gerechtigheid), een term die eerder al gebruikt werd voor het schavot van een executie. In het gerechtelijke jargon werd ze la veuve (de weduwe) genoemd.

Toepassing[bewerken]

In totaal zijn er naar schatting tijdens de Franse Revolutie tienduizenden mensen onder de guillotine gestorven; mogelijk in Parijs alleen al ongeveer 40.000.

De guillotine was ontworpen om de executie zo humaan en pijnloos mogelijk te laten verlopen. De veroordeelde werd op zijn buik op een bank gelegd, en vastgebonden met een riem. De nek van de veroordeelde bevond tussen twee houten blokken met een spleet erin waardoorheen het mes kon vallen. Vanaf vier meter hoogte werd het mes losgelaten, dat door de spleet in de houten blokken en de nek van de veroordeelde naar beneden viel. Het hoofd van de veroordeelde viel in een mand die klaarstond.

Het onthoofden zelf duurde slechts een fractie van een seconde. Beweringen van artsen dat de guillotine helemaal geen snelle, pijnloze dood bewerkstelligde omdat het wel 30 seconden kon duren voordat de hersenen het bewustzijn verloren, werden vanaf het begin genegeerd.[1]

De guillotine is later ook door andere landen gebruikt: onder andere in nazi-Duitsland met als bekend slachtoffer de Nederlander Marinus van der Lubbe. De laatste executie met de guillotine vond plaats in Marseille op 10 september 1977, toen de moordenaar Hamida Djandoubi werd onthoofd.

België[bewerken]

Het laatste Belgische wapenfeit van de guillotine in verband met misdaden van gemeen recht vond plaats op 8 mei 1856 op de Grote Markt van Antwerpen, waar de Brusselse roofmoordenaar Francis Kol terechtgesteld werd[2][3]

In België worden drie guillotines tentoongesteld, namelijk in het Gravensteen te Gent, in het Gruuthusemuseum te Brugge en in de Citadel te Dinant. Publieke executies waren zeldzaam in België.

Nederland[bewerken]

Rond 1800 werd de guillotine door de Fransen ook in Nederland geïntroduceerd. Andere vormen van de doodstraf, behalve wurging, werden verboden. Op 15 juni 1812 werd de guillotine daadwerkelijk voor de eerste maal in Nederland gebruikt. De gifmengster Hester Nepping en twee medeplichtigen werden onder grote belangstelling machinaal onthoofd op een schavot voor de Waag op de Nieuwmarkt te Amsterdam. Op 1 mei 1813 is in Den Haag nogmaals van de guillotine gebruikgemaakt om de negentienjarige Andriana Bouwman te executeren. Zij werd ter dood veroordeeld wegens brandstichting op een boerderij waar zij in dienst was.

Noten
  1. Overigens heeft de moderne medische wetenschap hierover een andere opvatting: iedereen bij wie totaal geen doorbloeding van de hersenen meer optreedt (wat bij onthoofding het geval is) verliest na enkele seconden het bewustzijn. Deze stelling wordt bevestigd door het feit dat bij een wurging op de halsslagaders bewustzijnsverlies vrijwel onmiddellijk optreedt. Bij herstel van de bloedsomloop binnen enkele seconden keert het bewustzijn terug en ervaart het slachtoffer een kortstondige 'black-out'. Deze (gevaarlijke) techniek is bekend in oosterse vechtsporten zoals judo.
  2. Gazet van Mechelen, 8 mei 1956
  3. M. ALCIDE. De laatst te Antwerpen geguillotineerde woonde 5 jaar aan de Brug te Zemst, of het levensverhaal van de roofmoordenaar Francis Kol.