Taalpurisme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Taalpurisme (ook wel: taalzuivering) is het streven taalgebruik te hervormen naar een bepaalde "zuivere" standaard.

Taalpurisme is de neiging tegengesteld aan die van taalvariatie. Het is een streven naar het gebruik van vaste taalregels, een vaste uitspraak en een woordenschat die met inachtneming van die regels en uitspraak zijn opgebouwd. Het weerstreeft regionale verschillen, die een afwijkende uitspraak veroorzaken. Evengoed bestrijdt het het gebruik van barbarismen en leenwoorden, die zondigen tegen zowel de taalregels als de uitspraak. Soms wordt ook jargon bestreden, waar het de betekenis van woorden uitholt. Vooral politiek jargon is om die reden vaak het onderwerp van taalpurisme.

Er zijn niet erg veel mogelijkheden om taal te beïnvloeden. Op nationale schaal kunnen taalinstituten (zoals in het Nederlands taalgebied de Taalunie) een beschrijving van de taal vaststellen, zoals die door docenten onderwezen zou moeten worden, en sommige regeringen stellen vast hoe de taal gespeld moet worden, en soms in welk schrift die geschreven moet worden. Op persoonlijke schaal is de mogelijkheid om taal te beïnvloeden minder groot. In wezen blijft het beperkt tot het geven van een voorbeeld aan een zo groot mogelijk publiek, en eventueel het corrigeren van gesprekspartners wanneer zij een fout maken. Personen die erg ver gaan op het gebied van taalpurisme worden in Nederland vaak als ergerlijk ervaren wanneer ze sprekers voortdurend wijzen op fouten, ook wanneer die sprekers daar geen behoefte aan hebben. In andere landen ligt dat vaak heel anders. Bij sprekers van Afrikaans bijvoorbeeld is het eerder omgekeerd. Zij ergeren zich sterk aan alle Engelse leenwoorden die Nederlanders vaak klakkeloos en nodeloos in de mond nemen.

Onderverdeling van taalpurisme[bewerken]

Het bekendste referentiewerk in verband met taalpurisme is het boek Linguistic Purism van de Amerikaanse taalkundige George Thomas. In zijn boek onderscheidt hij de volgende vormen van taalzuivering:

Op basis van de aanpak[bewerken]

  • Archaïserend purisme: Deze vorm komt voor wanneer leden van een taalgemeenschap de literaire gouden eeuw in hun geschiedenis willen doen herleven.
  • Etnografisch purisme: Aan deze vorm ligt de idealisering van het platteland, de streektalen en volksverhalen ten grondslag.
  • Elitair purisme: hier wordt het taalgebruik van een bepaalde hogere sociale klasse geïdealiseerd.
  • Hervormend purisme: het belangrijkste aspect van deze vorm is het verlangen om met het verleden te breken. Een voorbeeld hiervan is de verwijdering van Arabische en Perzische leenwoorden uit het Turks tijdens de grote Turkse taalhervorming onder Mustafa Kemal Atatürk. Een ander voorbeeld zijn de puristische inspanningen in Afrikaanse talen zoals Hausa en Swahili, waarbij men wil breken met het koloniale verleden.
  • Speels purisme: deze vorm kwam voor in de vroege 20e eeuw en had als bedoeling taalzuivering belachelijk te maken. Ook louter amusement of literair estheticisme lagen aan deze vorm ten grondslag.
  • Xenofobisch purisme: bij deze vorm wordt de uitroeiing van alle vreemde elementen in de moedertaal beoogd.
  • Antipurisme: een zuiveringsreactie op elke (vermeende) manifestatie van purisme. Bij deze vorm wordt de verwijdering beoogd van door taalzuiveraars gevormde neologismen. Bijvoorbeeld het verbod van het gebruik van woorden zoals 'regenscherm' ten voordele van 'paraplu'. Ook woorden die vrij spontaan zijn ontstaan zoals 'webstek' en in circulatie gegaan zijn worden soms weggezuiverd ten bate van het Engelse 'website'. In het Nederlands wordt dit soms zelfs uitgebreid naar woorden die al van oudsher in de taal voorkwamen. zoals 'vlies' dat vervangen wordt door 'membraan' of 'bladzijde' dat verbeterd 'gecorrigeerd' wordt tot 'pagina'.

Gebaseerd op het doel[bewerken]

  • Unitaristisch purisme: Beoogt de voldoening aan het solidariteitscriterium van de standaardtaal.
  • Prestigepurisme: Ter bevrediging van het voornaamheidsgevoel.
  • Defensief purisme: Bij deze vorm wil men afrekenen met de bekommernissen in verband met het gevaar waaraan de eigen taal is blootgesteld.
  • Afbakenend purisme: Bij deze vorm wordt de afscheiding tussen twee taalgemeenschappen beoogd.

Andere vormen van taalpurisme (niet vermeld in het boek van George Thomas)[bewerken]

  • Regressief purisme: Beoogt de verwijdering van eeuwenoude leenwoorden. Een zeldzaam verschijnsel. De naam werd vermeld in het artikel Føroyskt – Faroese over de Faeröerse taal door de Faeröerse linguïst Jógvan í Lon Jacobsen.
  • Ultrapurisme: Een uiterste vorm van taalpurisme. Beoogt de verwijdering van alle leenwoorden, tot in eigennamen aan toe.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]