Catalaans (taal)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Catalaans (Català)
Gesproken in:	Andorra, Frankrijk (Pyrénées-Orientales), Spanje (Balearen, Catalonië, Valencia), Sardinië (Alghero)
Sprekers:	9.100.000 - 10.000.000
Rang:	onbekend
Taalfamilie	Indo-Europees Italisch Romaans Italo-Westelijk Romaans-Iberisch Oost-Iberisch Catalaans
Dialecten:	zie hieronder
Alfabet:	Latijns
Officiële status
Officieel in:	in Spanje: Catalonië, Valencia, Balearen in Italië: Alghero in Andorra
Taalorganisatie:	Institut d'Estudis Catalans Acadèmia Valenciana de la Llengua
Taalcodes
ISO 639-1: ca, SIL: cat
Taalportaal

Het Catalaanse taalgebied

Het Catalaans is een Romaanse taal die in meerdere variëteiten en dialecten wordt gesproken in de Spaanse autonome gemeenschap Catalonië, in het land Andorra, in het Zuid-Franse Roussillon (of Pyrénées-Orientales), in het oosten van Aragón (Franja de Ponent), in de autonome gemeenschap Valencia, in een klein gedeelte van Murcia (El Carxe), op de Balearen en in de stad Alghero op het Italiaanse eiland Sardinië. Bijgevolg spreken zo'n tien miljoen personen Catalaans.

De taal vertoont overeenkomsten met het Castiliaans (Spaans), maar ook met het Occitaans, dat in Zuid-Frankrijk gesproken wordt. Het is de officiële taal van Andorra. Volgens artikel 2 van de Spaanse grondwet (zestalig) is het Castiliaans (Spaans) de officiële taal maar zijn de andere Spaanse talen zoals Catalaans, Galicisch en Baskisch ook officieel, "in die autonome gemeenschap waar ze gesproken worden".

Inhoud

1 Geschiedenis
2 Catalaans vandaag
3 Verwante talen
4 Variëteiten en dialecten
5 Enkele elementen van spelling en grammatica
6 Zie ook
7 Externe links

[bewerken] Geschiedenis

Net als bij de andere Romaanse talen is de oorsprong te zoeken in het Latijn zoals dat werd gesproken door het gewone volk en de Romeinse soldaten. In vergelijking met de andere talen op het Iberische schiereiland, heeft het Catalaans veel minder invloed van het Arabisch ondergaan, doordat de Moorse bezetting veel korter geduurd heeft. Daardoor is het veel dichter bij het Latijn gebleven dan het Frans of het Castiliaans. De taal kende een literair hoogtepunt tussen de 13de en de 15de eeuw. De filosoof en filoloog Ramon Llull (1235-1316) was de eerste Europese auteur die een Romaanse taal, met name het Catalaans, boven het Latijn verkoos voor zijn publicaties. Na de Ontdekking van Amerika in 1492, nam de politieke macht van het Huis van Castilië enorm toe en zien we een toenemende verspaansing van het culturele leven. In Spanje werd de taal in 1714 met de opkomst van de de dynastie van het Huis Bourbon verboden. In 1659 werd de Catalaanssprekende provincie Roussillon door Frankrijk geannexeerd. Na de Franse Revolutie moest iedereen daar, vanuit de gedachte van de égalité (gelijkheid), Frans spreken en werden andere talen uit het staatsonderwijs en het openbare leven geweerd.

In de 19de eeuw kende het Catalaans een eerste herleving. Spanje verloor één voor één zijn koloniën, de industriële revolutie bracht welvaart en macht naar Catalonië en de opkomende burgerij koos voor Catalaans. Het duurde echter tot 1931 voor de taal een officieel statuut kreeg. Voor korte duur echter. Door de Spaanse burgeroorlog kwam dictator Franco, in 1939, aan de macht en hij verbood niet alleen het Catalaans, maar liet ook alle, Catalaanstalige, boeken van na 1850 vernietigen.
Na de dood van Franco werd de taal, als onderdeel van het democratiseringsproces, in 1975, weer toegelaten. De autonome regering van Catalonië, (Generaltat de Catalunya), voert sindsdien een actief beleid ter promotie van het Catalaans.

[bewerken] Catalaans vandaag

Straatnaambord in Perpignan

Catalaans is opnieuw een zichtbare taal geworden. Kranten (Avui, El Punt), chansonniers, met als bekendste Lluís Llach, een bloeiende popscène "Rock Català" met Els Pets, Els Gossos, Lax'n'Busto, Sau enzovoort. Om in dienst te kunnen treden van de Catalaanse overheid is het noodzakelijk de Catalaanse taal in woord en geschrift te beheersen. Het lager en middelbaar onderwijs zijn volledig in het Catalaans en het Castiliaans wordt nog slechts als tweede taal onderwezen. Aan de universiteiten in Catalonië wordt in het Catalaans, en, in steeds mindere mate, in het Castiliaans en, soms, het Engels gedoceerd. De rechtspraak is nog in het Castiliaans, maar als het nieuwe Estatut (of lokale grondwet) goedgekeurd wordt, zouden de rechters tweetalig moeten worden.

Volgens gegevens uit 2001 van de statistische afdeling van de gemeente Barcelona begrijpt 95% van de bevolking in Barcelona het Catalaans, kan 74,6% het spreken, kan 75% het lezen en kan 47,1% het schrijven.^[1]

In Perpignan (Perpinyà) in Frankrijk, is de heropleving wat voorzichtiger, maar zijn inmiddels de straatnaamborden tweetalig. In de officieel tweetalige Comunidad Valenciana (Valencia, Castellón de la Plana en Alicante), staat de taal meer onder druk van unitaristische partijen. In februari 2006 heeft Catalonië een eigen domeinnaam gekregen: .cat.

[bewerken] Verwante talen

Het Catalaans behoudt de Latijnse 'f' die in het Castiliaans stom geworden is en met een 'h' geschreven wordt zoals in "fer"- hacer (doen), "ferro"-hierro (ijzer) en "farina"-harina (meel). Met het Italiaans en het Portugees heeft het de vorm van het bezittelijk voornaamwoord gemeen altijd met een lidwoord: el meu (o meu, il mio). De Latijnse beklemtoonde 'o' blijft o, en wordt niet gediftongeerd zoals in het Frans (el bosc - le bois) of het Castiliaans (la porta - la puerta). Verder kent het veel minder woorden die eindigen op -o, vergeleken met het Castiliaans of het Italiaans: mà (mano, de hand), Francesc (Francisco, Francesco, Frank), bany (spreek uit in één lettergreep "banj") (baño, bagno, bad), pa (pan, pane, brood) en in de deelwoorden: amat (amado, amato, bemind). De woordenschat komt het meest overeen met die van het Italiaans en het Roemeens. Iemand die Castiliaans spreekt, zal het Catalaans als een volledig andere taal ervaren, overeenkomend met het onderscheid tussen het Duits en het Nederlands.

[bewerken] Variëteiten en dialecten

Kaart van de Catalaanse variëteiten en dialecten

Er wordt onderscheid gemaakt tussen enkele variëteiten of hoofddialecten, die weer gegroepeerd worden in Oost- en West-Catalaans:

Oost-Catalaans:
- Centraal-Catalaans in het dichtbevolkte oosten van Catalonië. De meestgesproken vorm van het Catalaans.
- Noord-Catalaans in het Zuid-Franse Pyrénées-Orientales of Roussillon en in het aangrenzende noordoosten van de regio Catalonië.
- Balearisch op de Balearen.
- Algherees in Alghero op Sardinië.
West-Catalaans:
- Noordwest-Catalaans in het westen van Catalonië, in het aangrenzende Franja de Ponent in Aragón en in Andorra.
- Ebrenc-Catalaans in het zuiden van de regio Catelonië en het noorden van de regio Valencia. Dit is een overgangszone tussen het Noordwest-Catalaans en het Valenciaans.
- Valenciaans in ruwweg het oosten en zuiden van de regio Valencia, en in de aangrenzende streek El Carxe in de autonome regio Murcia.

Vooral het Valenciaans en in mindere mate ook het Balearisch worden, om politieke redenen, door de betreffende gemeenschappen, als een aparte taal gezien. Er zijn twee standaarden; eentje van het Institut d'Estudis Catalans, met als basis het Centraal-Catalaans, en eentje van de Acadèmia Valenciana de la Llengua, die het Valenciaans als uitgangspunt neemt. Het Standaardcatalaans van de Institut d'Estudis Catalans wordt het meest gebruikt.

Voorbeelden van enkele verschillen:
In de provincie Lleida wordt bijvoorbeeld de slot-t uitgesproken, op de Balearen en in de Baix Empordà gebruikt men de lidwoorden "es" "sa" en "ses". In Barcelona worden de doffe 'a' en de doffe 'e' gelijk uitgesproken, en klinkt min of meer zoals een korte 'a' in het Nederlands, Barcelona klinkt daar min of meer als Barrssalona, waar de tweede en de derde a het midden houden tussen een 'a' en een doffe 'e'.

[bewerken] Enkele elementen van spelling en grammatica

Het Catalaans kent een geschreven accent (à, é en è, í, ó en ò, ú). Dit is niet altijd gemakkelijk voor een buitenlander, omdat hij het verschil tussen é en è en tussen ó en ò niet goed hoort. De klinkers hebben drie verschillende varianten, namelijk de open, gesloten en stomme klank. Als eigen letters kent het de ç (ce trencada) zoals in Barça B (de voetbalclub), de l·l (ele geminada) zoals in parcel·la, perceel. De ypsilon wordt niet gebruikt, behalve in de combinatie 'ny' die dient voor de klank nj (zoals in oranje) ('nh' in het Portugees en Aranees, gn in het Frans en het Italiaans en ñ in het Castiliaans).

Bij de vervoeging van werkwoorden wordt het persoonlijk voornaamwoord meestal niet gebruikt. De verleden tijd wordt samengesteld door het werkwoord anar (gaan) + infinitief en dat klinkt vreemd voor een buitenlander die dat in het begin als een toekomende tijd verstaat: "Salvador Dalí 'va viure' a Figueres" (Salvador Dalí heeft in Figueres gewoond). De literaire taal kent ook een "perfet" (vergelijkbaar met de Franse passé simple), maar die wordt alleen in sprookjes en oudere literaire werken gebruikt.

Bij meervoudsvormen is er vaak een klankverandering in de uitgang: ("una casa, dues cases" (huis), un català, dos catalans (Catalaan). Mannelijke woorden op -s en -r krijgen vaak een meervoud op os: un gos, dos gossos (hond).

Enkele voorbeelden:

Nederlands	Catalaans	Castiliaans
Ik ga naar de supermarkt.	Vaig al supermercat.	Voy al supermercado.
Ik heb bij de brandweer gewerkt.	Vaig treballar pels bombers.	Trabajé para los bomberos.
Ik kan het niet doen.	No puc fer-ho.	No puedo hacerlo.
Tot morgen.	Fins demà.	Hasta mañana.
Tot ziens!	Adéu!	¡Adiós!
Alstublieft.	Si us plau.	Por favor.
Vork.	Forquilla.	Tenedor.
We hebben gegeten (het avondeten).	Hem sopat. (Vandaag) Vam sopar. (Gisteren en vroeger) Sopàrem. (Literair, in sprookjes)	Cenamos. Hemos cenado. Cenábamos.
Ik hou van je.	T'estimo.	Te quiero.