Arpitaans
| Arpitaans (Arpetan) | ||||
| Gesproken in | Frankrijk, Italië, Zwitserland | |||
| Vitaliteit | Ernstig bedreigde taal | |||
| Sprekers | ± 113.400 sprekers | |||
| Rang | Uitstervende taal | |||
| Taalfamilie |
|
|||
| Dialecten | ||||
| Alfabet | Latijns. | |||
| Officiële status | ||||
| Officieel in | ||||
| Taalorganisatie | Geen officiële taalorganisatie. | |||
| Taalcodes | ||||
| ISO 639-1 | geen | |||
| ISO 639-2 | geen | |||
| ISO 639-3 | frp | |||
 |
||||
| Het taalgebied van het Arpitaans | ||||
|
||||
Het Arpitaans, ook wel Francoprovençaals genoemd, is een taal in het westen van de Alpen die behoort tot de Gallo-Romaanse talen. Het taalgebied wordt voor het gemak Arpitanië genoemd. Het Arpitaans wordt gesproken door ongeveer 113.000 mensen, in verschillende variëteiten. Tegenwoordig wordt de taal ernstig in haar voortbestaan bedreigd.
Inhoud |
Geschiedenis [bewerken]
Net als bij de andere Romaanse talen is de oorsprong te zoeken in het Latijn zoals dat werd gesproken door het gewone volk en de Romeinse soldaten binnen het gebied van het voormalige Romeinse Rijk. In vergelijking met de andere Gallo-Romaanse talen, is het Arpitaans veel dichter bij het Latijn gebleven: het heeft door de historische situatie minder invloeden ondergaan van andere volkeren en hun natuurlijke talen.
De Arpitaanse talen bleven een veelal gesproken taal rond de grensstreek van Frankrijk, Zwitserland en Italië tot de Franse Revolutie van 1789. Voor de jakobijnen was het Frans de taal van vrijheid en vooruitgang en waren de andere talen in de republiek ouderwetse, boerse dialecten (patois, brabbeltaal). Om politieke redenen werd de sprekers van bovenaf de Franse taal opgelegd, waarmee een dalende lijn werd ingezet van het aantal Arpitaanse moedertaalsprekers. Sindsdien wordt alleen in de Italiaanse regio Valle d'Aosta het bestaan en de waarde van de taal officieel door de overheid erkend.
Het Arpitaans is tegenwoordig een relatief onbekende taal, mede omdat er weinig literatuur bestaat en zijn ontdekking van recente oorsprong is. Het werd in 1873 ontdekt door de Italiaanse taalkundige Graziadio Isaia Ascoli. Hij gaf deze Gallo-Romaanse taal de naam Franco-Provençaals, omdat gedacht werd dat het ging om een overgangstaal tussen langues d'oïl en langues d'oc. Nadat bleek dat het geen overgangstaal was maar een volwaardige Gallo-Romaanse taal, werd het koppelteken verwijderd en kreeg het de naam Francoprovençaals.
Het woord Francoprovençaals blijft nochtans beperkt tot academische kringen, wellicht omdat het verwarring met het echte Provençaals in de hand werkt. Als veelgebruikt alternatief is in de jaren zeventig de term Arpitaans opgedoken. Deze term wordt sindsdien het meest gebruikt. Het taalgebied, dat de grensstreek van Frankrijk, Zwitserland en Italië omvat, is men Arpitanië gaan noemen. De taal wordt in geringe mate ook wel Langue d'Ouè genoemd, als toevoeging aan de drie taalgroepen die Dante Alighieri in circa 1300 omschreef in zijn werk De vulgari eloquentia (Over de schoonheid van de moedertaal) en dezen vervolgens noemde naar de wijze waarop een taal « ja » zei.[1] In Franstalig Zwitserland wordt de taal ook het Romandisch genoemd, maar daar is het Arpitaans al veelal verdrongen door het Zwitsers-Frans.
Sinds de 20e eeuw wordt het Arpitaans zeer langzaam verdrongen door het Frans. Het Savoyaards-Frans en het Zwitsers-Frans hebben een aanzienlijk aantal Arpitaanse leenwoorden.
In 1998 werd het Arpetan supradialèctâl geïntroduceerd, een kunstmatige standaardtaal die berust op de grootste dialecten. Deze standaardtaal richt zich op de gelijkenissen tussen de streektalen en zorgt voornamelijk voor één uniform schrift voor Arpitaanstalige regio's. Dit schrift wordt onder meer gebruikt in recente literatuur en op het internet. Deze taal is niemands moedertaal.
Over het algemeen kennen de sprekers het begrip Arpitaans of Francoprovençaals niet, maar gebruiken ze de naam van hun lokale dialect of denigrerende namen zoals patois.
Taalcode [bewerken]
De Taalcode van het Arpitaans is FRP (volgens ISO 639). De afkorting FRP staat voor Francoprovençaals, de veelgebruikte alternatieve term in academische kringen.
Dialectvarianten [bewerken]
Over de indeling van het Arpitaans bestaat geen officiële eenstemmigheid. Het Arpitaans wordt in diverse variëteiten gesproken. De variëteiten kunnen echter weer hun eigen lokale dialecten hebben. Het Linguasphere Observatory heeft in 1999 het taalgebied in acht dialectvarianten laten onderverdelen:
- Lyonees (Frankrijk)
- Dauphinees (Frankrijk)
- Savoyaards (Frankrijk)
- Franc-Comtois (Frankrijk en Zwitserland)
- Vauds, ook wel: Waadlands (Zwitserland)
- Valdostaans (Italië)
- Faetar (Italië)
- Piëmontese dialecten (Italië)
De dialectvarianten genieten niet alle dezelfde status. Een aantal (grote) varianten worden op grond van hun historische ontwikkeling als afzonderlijke taal beschouwd, terwijl minder zichtbare varianten als dialect worden beschouwd van het Arpitaans.
Het taalgebied [bewerken]
De variëteiten worden vooral gesproken in het grootste deel van de Franse regio Rhône-Alpes (in de driehoek Lyon, Grenoble, Genève), maar ook in het Italiaanse Aostadal en in het westen van Zwitserland. Het taalgebied van deze streektalen wordt voor het gemak Arpitanië genoemd.
Frankrijk [bewerken]
- Een groot deel van de Rhône-Alpes en Franche-Comté regio, waarvan de volgende departementen: Jura (het zuiden), Doubs (het zuiden), Haute-Savoie, Savoie, Isère (behalve het zuidelijke deel), Rhône, Drôme (het uiterste noorden), Ardèche (het uiterste noorden), Loire, Ain, en Saône-et-Loire (het zuiden).
Zwitserland [bewerken]
- Een groot deel van Romandië, een deel van de volgende kantons: Genève, Vaud, een klein aantal in Valais, Freiburg, en een groot gedeelte in Neuchâtel.
Italië [bewerken]
- In de Valle d'Aosta, de provincie Turijn (hoge en middelbare dal van Susa, de dalen als de Grote Sint-Bernhard en de Kleine Sint-Bernhard, de Moncenio en de minder bekende dalen van Lanzo, Orco-Soana en Sangone), de Walser vallei in Gressoney en twee dorpen in de Zuidoost-Italiaanse regio Apulië: Faeto en Celle di San Vito.
Vergelijking [bewerken]
| Een tekstfragment in meerdere Romaanse talen en in het Nederlands ter vergelijking. | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Arpitaans Tôs los étres homans nêssont libros et ègals en dignitât et en drêts. Ils ant rêson et conscience et dêvont fâre los uns envèrs los ôtros dedens un èsprit de fraternitât[2]. |
Catalaans Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres en un esperit de germanor[2]. |
Français Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité[2]. |
Occitaans Tóuti li persouno naisson liéuro e egalo en dignita e en dre. Soun doutado de rasoun e de counsciènci e li fau agi entre éli em' un esperit de freiresso.[2]. |
Italiaans Tutti gli esseri umani nascono liberi e uguali in dignità e in diritti. Sono dotati di ragione e di coscienza e devono comportarsi fraternalmente l'uno con l'altro[2]. |
Nederlands Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen[3]. |
Bronvermelding [bewerken]
- ↑ Stich, D. (2001) "These: Francoprovençal - Proposition d'une orthographe supra-dialectale standardisée" Rappel Historique - La reconnaissance de la langue Francoprovençale, pp. 68.
- ↑ a b c d e Universele verklaring van de rechten van de mens (Artikel 1). Omniglot.com. Geraadpleegd op 2009-10-15.
- ↑ Universele verklaring van de rechten van de mens (Artikel 1). Omniglot.com. Geraadpleegd op 2009-10-15.
Zie ook [bewerken]
Externe links [bewerken]
- Arpitania.eu
- Arpitaans Forum
- Univèrsitât de Nôchâthél, ALAVAL
- Archives des parlers patois de la Suisse romande et des régions voisines (Radio suisse romande)
- BREL (Bureau Régional pour l'Ethnologie et la Linguistique) d'Aoste
- Diccienéro Arpitan
- Arpitan.ch : Le portâl suisse de l'arpitan
 |
Zie de Arpitaanse uitgave van Wikipedia. |
| Indo-Europese talen > Kentum-talen > Romaanse talen > Arpitaanse dialecten > |
|---|
|
Dauphinees · Faetar · Franc-Comtois · Lyonees · Piëmontees · Savoyaards · Waadlands · Valdostaans |
| Indo-Europese talen > Kentum-talen > Italische, inclusief Romaanse talen > | ||||
|---|---|---|---|---|
|
