Tornado (wervelwind)
Een tornado (etymologie: Spaans, waarschijnlijk assimilatie van tronada = onweersbui, en tornar = draaien) is een wervelwind met zeer grote windsnelheden tot enkele honderden kilometers per uur en een diameter van enkele tientallen meters tot een paar kilometer, die meestal zichtbaar is doordat waterdamp condenseert in de wervel of doordat materiaal van het aardoppervlak wordt opgetild.
Inhoud |
[bewerken] Achtergrond
Een tornado ontstaat onder een sterke opwaartse verticale luchtstroom in een buienwolk. De rotatie kan onderdeel zijn van een rotatie van de hele bui, die in dat geval dan supercel genoemd wordt. De rotatie van een supercel wordt een mesocycloon genoemd. Daarnaast kunnen ook tornado's voorkomen die niet met een rotatie van de gehele bui samenhangen, of bij buienwolken die niet in hun geheel roteren. In het laatste geval zijn ze vaak niet zo krachtig en worden ze vaak windhoos genoemd.
De krachtigste tornado's komen voor bij supercelbuien. Deze buien bezitten een roterende stijgstroom en vormen zich meestal wanneer de windsnelheid in de atmosfeer sterk toeneemt met de hoogte. Voorwaarde voor het ontstaan van deze — en andere felle — onweersbuien is dat de temperatuur sterk afneemt met de hoogte, terwijl er bij het aardoppervlak vochtige lucht aanwezig is, lucht die veel waterdamp bevat. Wanneer de waterdamp in de stijgstroom van de bui condenseert tot waterdruppels, komt warmte vrij die ervoor zorgt dat de stijgstroom warmer blijft dan zijn omgeving en daardoor in stand blijft. Warme lucht zet uit en stijgt op door de opwaartse kracht.
De rotatie rond een verticale as in een supercel ontstaat door het kantelen van de rotatie (of preciezer: vorticiteit) rond een horizontale as, die aanwezig is in een stroming waarin de windsnelheid met de hoogte verandert. Dit verklaart waarom voor de sterkste tornado's die met supercellen samenhangen, steeds een sterke verandering van de windsnelheid met de hoogte aanwezig is.
Tornado's komen relatief vaak in het centrale deel van de Verenigde Staten voor, gemiddeld zo'n duizend per jaar. De meeste zijn niet sterk, maar sommige wel. Het gebied dat wel Tornado Alley genoemd wordt, van midden-Texas tot het oosten van Nebraska en Iowa heeft er het meest mee te maken, voornamelijk in de maanden april, mei en juni.
Vochtige warme lucht stroomt vanuit de Golf van Mexico noordwaarts en schuift over de Tornado Alley onder een luchtlaag afkomstig uit Mexico en de Rocky Mountains, waarin de temperatuur sterk afneemt met de hoogte. Zo wordt aan de twee voorwaarden voor sterke onweersbuien voldaan. Daarbij komt, dat er een zuidelijke wind waait, waarvan de snelheid vlak boven het aardoppervlak sterk toeneemt met de hoogte. Dit wordt een low level jet genoemd. Rond 5 kilometer hoogte waait daarbij een sterke westelijke wind. Dit ruimen van de wind met de hoogte levert een extra bijdrage tot het ontstaan van rotatie in de eventuele buien die ontstaan.
Het is vaak mogelijk gebieden waarin tornado's gaan voorkomen een aantal dagen tot uren van tevoren aan te wijzen. De exacte plaats en het exacte tijdstip zijn echter heel onvoorspelbaar.
Mensen die meestal voor de kick op zoek gaan naar tornado's en/of zware onweersbuien worden tornadojagers of stormchasers (veelal in de Verenigde Staten) genoemd. Sommige tornadojagers zijn wetenschappers die metingen willen doen van temperatuur, druk en luchtvochtigheid in de directe nabijheid van een tornado, en de tornado met een radar scannen. Hiermee hopen ze het ontstaan van tornado's, waar nog veel onduidelijk over is, beter te begrijpen.
[bewerken] Indeling
Vergelijkbaar met de Schaal van Beaufort voor wind worden tornado's ingedeeld volgens de schaal van Fujita.
| klasse | snelheden |
| F0 | 64 - 117 km/u |
| F1 | 118 - 180 km/u |
| F2 | 181 - 251 km/u |
| F3 | 252 - 330 km/u |
| F4 | 331 - 417 km/u |
| F5 | >> 418 km/u |
Op 10 en 11 november 2002 werd het midden van de VS getroffen door 70 tornado's waarbij 36 mensen omkwamen. Op 3 en 4 mei 1999 ontstonden er in Oklahoma en Kansas 60 tornado's, waarbij zeker 45 mensen de dood vonden. Sommige tornado's hadden een grote diameter van 800 meter. Op 3 april 1974 vond een "super outbreak" plaats waarbij in het midden-westen van de VS 148 tornado's ontstonden en 300 mensen omkwamen.
Sinds 1 Februari 2007 wordt de Enhanced Schaal van Fujita (EF) gebruikt.
[bewerken] Vormen van tornado's
Tornado's kunnen verschillende vormen hebben en worden onderscheiden in:
- kachelpijptornado, die verticale wanden heeft die loodrecht op het aardoppervlak staan;
- touwtornado, die eruit ziet als een slang in de lucht; en
- wigtornado die de vorm van een grote wig heeft, met naar onder traps toelopende zijkanten.
-
Touwtornado
-
Wigtornado
Meerdere tornado's kunnen onderdeel uitmaken van een tornadofamilie.
[bewerken] Tornado's in Nederland en België
In Nederland en België komen ook af en toe tornado's voor. Uit onderzoek blijkt dat er in Nederland naar schatting 35 tornado's per jaar voorkomen.[1] Per eenheid van oppervlakte is dit 8,4 tornado's per 10.000 km2 of 21,8 tornado's per 10.000 vierkante mijl. Ter vergelijking: in Florida, de staat met de hoogste tornadodichtheid van Amerika, komen per 10.000 vierkante mijl 9,4 tornado's voor of 3,6 tornado's per 10.000 km2.[2] Er is echter één groot verschil. Vaak zijn het zwakke tornado's, die meestal windhozen genoemd worden. Dit geldt overigens ook voor Florida, wat niet in Tornado alley ligt (in dat geval is het Oklahoma met 8,2 tornado's per 10.000 vierkante mijl). Een enkele keer bereikt ook in Nederland of België een windhoos de kracht van een sterke (Amerikaanse) tornado, zoals op:
- 10 augustus 1925 in Borculo, zie: stormramp van 1925.
- 1 juni 1927 bij Neede (F4).[3], zie stormramp van 1927.
- 23 augustus 1950 op de Veluwe. Deze tornado had een spoor van 46 kilometer lengte en veroorzaakte vooral schade aan de plaatselijke bossen. Er vielen geen slachtoffers.[4]
- 27 maart 1966 in Winterswijk, het Winterswijkse Feestgebouw aan de Haitsma Mulierweg werd verwoest. Ook in de omgeving van het Feestgebouw richtte de windhoos veel schade aan. Aan de Wilhelminastraat, de Groenloseweg en Morgenzonweg waaiden daken geheel of gedeeltelijk weg, zoals het dak van de kantine van voetbalvereniging WVC.[5]
- 25 juni 1967 in Oostmalle, Chaam en Tricht (F3).[3]
- 6 oktober 1981 - Op deze dag vonden 18 mensen de dood, toen een vliegtuig op weg van Rotterdam Airport naar Hamburg in de buurt van Moerdijk in een tornado vloog (vliegtuigongeval Moerdijk). Alle 17 inzittenden en een persoon op de grond kwamen om het leven.
- 14 augustus 1999 in Doornik. De kathedraal van Doornik werd zwaar beschadigd.
- 21 januari 2008 in Limburg, België (F3).
- 3 augustus 2008 in de buurt van het Friese Oostermeer en in het Groningse Westerkwartier bij de plaatsen Lutjegast, Doezum en Sebaldeburen.[6]
- 6 Augustus 2011 in Friesland, Nederland (F1)[6]
Een historische tornado waarvan de sporen tot op de dag van vandaag zichtbaar zijn is de tornado die tijdens de zomerstorm van 1 augustus 1674 de Dom van Utrecht trof. Het middenschip van de kerk stortte in en sindsdien staat de Domtoren los van de kerk. De brokstukken bleven nog lang liggen, maar na opruiming hiervan is ter plaatse het Domplein aangelegd.
[bewerken] Zie ook
[bewerken] Externe link
[bewerken] Referenties
- ↑ Tordach.org
- ↑ NCDC.ncaa.gov
- ↑ a b Tornado's nader verklaard, KNMI
- ↑ Een eeuw windhozen, KNMI
- ↑ http://www.oudwinterswijk.nl/Feestgebouw
- ↑ a b Jan van Ooijen - Tornado treft Noordoost-Friesland. Bericht #1 op onweer-online d.d. 8 augustus 2011, 08:40.
