Tornado (wervelwind)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Tornado
Tornado uit de 5e categorie (oorspronkelijk 4e) gezien vanuit het zuidoosten bij het bereiken van het dorpje Elie in de Canadese provincie Manitoba op vrijdag 22 juni 2007.
Lucht rondom tornado

Een tornado (etymologie: Spaans, waarschijnlijk assimilatie van tronada = onweersbui, en tornar = draaien) is een wervelwind met zeer grote windsnelheden tot enkele honderden kilometers per uur en een diameter van enkele tientallen meters tot een paar kilometer, die meestal zichtbaar is doordat waterdamp condenseert in de wervel of doordat materiaal van het aardoppervlak wordt opgetild.

Achtergrond[bewerken]

Een tornado ontstaat onder een sterke opwaartse verticale luchtstroom in een buienwolk van warme lucht . De rotatie kan onderdeel zijn van een rotatie van de hele bui, die in dat geval dan supercel genoemd wordt. De rotatie van een supercel wordt een mesocycloon genoemd. Daarnaast kunnen ook tornado's voorkomen die niet met een rotatie van de gehele bui samenhangen, of bij buienwolken niet in hun geheel roteren. In het laatste geval zijn ze vaak niet zo krachtig en worden ze vaak windhoos genoemd.

De krachtigste tornado's komen voor bij supercelbuien. Deze buien bezitten een roterende stijgstroom en vormen zich meestal wanneer de windsnelheid in de atmosfeer sterk toeneemt met de hoogte. Voorwaarde voor het ontstaan van deze — en andere felle — onweersbuien is dat de temperatuur sterk afneemt met de hoogte, terwijl er bij het aardoppervlak vochtige lucht aanwezig is, lucht die veel waterdamp bevat. Wanneer de waterdamp in de stijgstroom van de bui condenseert tot waterdruppels, komt warmte vrij die ervoor zorgt dat de stijgstroom warmer blijft dan zijn omgeving en daardoor in stand blijft. Warme lucht zet uit en stijgt op door de opwaartse kracht.

De rotatie rond een verticale as in een supercel ontstaat door het kantelen van de rotatie (of preciezer: vorticiteit) rond een horizontale as, die aanwezig is in een stroming waarin de windsnelheid met de hoogte verandert. Dit verklaart waarom voor de sterkste tornado's die met supercellen samenhangen, steeds een sterke verandering van de windsnelheid met de hoogte aanwezig is.

Tornado's komen relatief vaak in het centrale deel van de Verenigde Staten voor, gemiddeld zo'n duizend per jaar. De meeste zijn niet sterk, maar sommige wel. Het gebied dat wel Tornado Alley genoemd wordt, van midden-Texas tot het oosten van Nebraska en Iowa heeft er het meest mee te maken, voornamelijk in de maanden april, mei en juni.

Vochtige warme lucht stroomt vanuit de Golf van Mexico noordwaarts en schuift over de Tornado Alley onder een luchtlaag afkomstig uit Mexico en de Rocky Mountains, waarin de temperatuur sterk afneemt met de hoogte. Zo wordt aan de twee voorwaarden voor sterke onweersbuien voldaan. Daarbij komt, dat er een zuidelijke wind waait, waarvan de snelheid vlak boven het aardoppervlak sterk toeneemt met de hoogte. Dit wordt een low level jet genoemd. Rond 5 kilometer hoogte waait daarbij een sterke westelijke wind. Dit ruimen van de wind met de hoogte levert een extra bijdrage tot het ontstaan van rotatie in de eventuele buien die ontstaan.

Het is vaak mogelijk gebieden waarin tornado's gaan voorkomen een aantal dagen tot uren van tevoren aan te wijzen. De exacte plaats en het exacte tijdstip zijn echter heel onvoorspelbaar.

Mensen die meestal voor de kick op zoek gaan naar tornado's en/of zware onweersbuien worden tornadojagers of stormchasers (veelal in de Verenigde Staten) genoemd. Sommige tornadojagers zijn wetenschappers die metingen willen doen van temperatuur, druk en luchtvochtigheid in de directe nabijheid van een tornado, en de tornado met een radar scannen. Hiermee hopen ze het ontstaan van tornado's, waar nog veel onduidelijk over is, beter te begrijpen.

Indeling[bewerken]

klasse snelheden km/u
F-0 64 - 117
F-1 118 - 180
F-2 181 - 251
F-3 252 - 330
F-4 331 - 417
F-5 418 - 512

Vergelijkbaar met de Schaal van Beaufort voor wind worden tornado's ingedeeld volgens de schaal van Fujita.

Op 10 en 11 november 2002 werd het midden van de VS getroffen door 70 tornado's waarbij 36 mensen omkwamen. Op 3 en 4 mei 1999 ontstonden er in Oklahoma en Kansas 60 tornado's, waarbij zeker 45 mensen de dood vonden. Sommige tornado's hadden een diameter van 800 meter. Op 3 april 1974 vond een "super outbreak" plaats waarbij in het midden-westen van de VS 148 tornado's ontstonden en 300 mensen omkwamen.

Sinds 1 Februari 2007 wordt de Enhanced Fujita scale (EF) gebruikt. Deze ziet er als volgt uit:

Schaal Windsnelheid
(geschat)[1]
Voorbeeld van schade
mph km/h
EF0 65–85 105–137 EF0 damage example
EF1 86–110 138–178 EF1 damage example
EF2 111–135 179–218 EF2 damage example
EF3 136–165 219–266 EF3 damage example
EF4 166–200 267–322 EF4 damage example
EF5 >200 >322 EF5 damage example

Vormen van tornado's[bewerken]

Tornado's kunnen verschillende vormen hebben en worden onderscheiden in:

  • kachelpijptornado, die verticale wanden heeft die loodrecht op het aardoppervlak staan;
  • touwtornado, die eruit ziet als een slang in de lucht; en
  • wigtornado die de vorm van een grote wig heeft, met naar onder taps toelopende zijkanten.

Meerdere tornado's kunnen onderdeel uitmaken van een tornadofamilie.

Tornado's in Nederland en België[bewerken]

In Nederland en België komen ook af en toe tornado's voor. Uit onderzoek blijkt dat er in Nederland naar schatting 35 tornado's per jaar voorkomen.[2] Per eenheid van oppervlakte is dit 8,4 tornado's per 10.000 km2 of 21,8 tornado's per 10.000 vierkante mijl. Ter vergelijking: in Florida, de staat met de hoogste tornadodichtheid van Amerika, komen 3,6 tornado's per 10.000 km2[3] voor of per 10.000 vierkante mijl 9,4 tornado's. Er is echter één groot verschil. Vaak zijn het zwakke tornado's, die meestal windhozen genoemd worden. Dit geldt overigens ook voor Florida, wat niet in Tornado alley ligt (in dat geval is het Oklahoma met 8,2 tornado's per 10.000 vierkante mijl). Een enkele keer bereikt ook in Nederland of België een windhoos de kracht van een sterke (Amerikaanse) tornado, zoals op:

Een historische tornado waarvan de sporen tot op de dag van vandaag zichtbaar zijn is de tornado die tijdens de zomerstorm van 1 augustus 1674 de Dom van Utrecht trof. Het schip van de kerk stortte in en sindsdien staat de Domtoren los van de kerk. De brokstukken bleven nog lang liggen, maar na opruiming hiervan is ter plaatse het Domplein aangelegd.

Op enige kilometers afstand van de Belgische grens werd de Franse stad Hautmont op 3 augustus 2008 getroffen door een F3-tornado. Daarbij vielen 3 doden en 19 gewonden. 1000 huizen raakten beschadigd. Hiervan werden 250 onbewoonbaar. Deze tornado maakte deel uit van een Europees slechtweerfront. Dezelfde dag werden ook Oostermeer in Friesland en de provincie Groningen door een minder zware tornado getroffen.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Enhanced F Scale for Tornado Damage. Storm Prediction Center Geraadpleegd op 26-10-2012
  2. Tordach.org
  3. NCDC.ncaa.gov
  4. a b Tornado's nader verklaard, KNMI
  5. Een eeuw windhozen, KNMI
  6. Weer in het Nieuws: De zware tornado van 23 augustus 1950, Meteo Consult
  7. http://www.oudwinterswijk.nl/Feestgebouw