Oradea

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Oradea
Nagyvárad
Großwardein
Stad in Roemenië Vlag van Roemenië
ROU BH Oradea Flag.gif ROU BH Oradea CoA1.png
Oradea
Oradea
Situering
Status Districtshoofdstad
District (județ) Bihor
Historische regio Crișana
Coördinaten 47° 3′ NB, 21° 56′ OL
Algemeen
Oppervlakte 111,2 km²
Inwoners (2011 cencus) 183.123
(1858 inw./km²)
Politiek
Burgemeester Petru Filip
Overig
Website oradea.ro
Foto's
Stadhuis (1904)
Stadhuis (1904)
Portaal  Portaalicoon   Roemenië

Oradea ([oˈrade̯a]?, Hongaars: Nagyvárad, Duits: Großwardein) is een stad in het westen van Roemenië, op 12 km van de grens met Hongarije, behorend tot de streek Crişana (en in ruime zin tot Transsylvanië). Ze telde in 2011 183.123 inwoners waaronder 46.433 Hongaren (census 2011). De stad ligt aan een rivier, de Snelle Cris (Roemeens: Crişul Repede) en is de hoofdstad van het district (judeţ) Bihor. Het is een economisch, sociaal en cultureel centrum met industrie (machinebouw, chemie), een jonge universiteit en toerisme (op korte afstand liggen de geneeskrachtige bronnen van Băile Felix). In de stad leeft een Hongaarse minderheid.

Naam[bewerken]

Oradea is de Roemeense naam van de stad. Op sommige kaarten heet de stad Oradea Mare (Mare = groot). Dat is een gedeeltelijke vertaling van de Hongaarse naam van de stad, die Nagyvárad luidt. Várad betekent 'kleine burcht', nagy 'groot'. Várad werd Nagyvárad ter onderscheiding van een andere, kleinere stad Várad. De naam ging zo 'Grote Kleine Burcht' betekenen. De Duitse naam Großwardein is eveneens een gedeeltelijke vertaling van de Hongaarse naam.

Geschiedenis[bewerken]

De Hongaarse koning Ladislaus I bouwde in de elfde eeuw de burcht en stichtte het bisdom van Nagyvárad (Oradea). Hij en andere Hongaarse koningen werden er begraven. De Mongolen verwoestten de stad in 1241 en 1242. De eerste Turkse belegering kwam in 1474. Nadat de Turken het koninkrijk Hongarije grotendeels hadden veroverd 1541 viel het restant in twee delen uiteen: een deel werd Oostenrijks, de rest werd een onafhankelijk vorstendom, Transsylvanië of Zevenburgen. Oradea werd in 1570 (Verdrag van Spiers) met de rest van het Partium aan Transsylvanië toegevoegd. Een nieuwe verwoesting volgde in 1660, toen de Turken de stad innamen en er een pasjalik stichtten. Tot 1692 bleef Oradea Turks.

In 1692 veroverden de Oostenrijkse Habsburgers de stad (en kort daarop ook Transsylvanië). Vanaf 1867, het jaar waarin de Dubbelmonarchie ontstond en Oostenrijk en Hongarije gelijke partners werden, was de stad Hongaars. Dat bleef zo tot 1919.

In 1919 namen Roemeense troepen de stad in. In 1920 wees het Verdrag van Trianon Oradea aan Roemenië toe nadat Hongarije de Eerste Wereldoorlog verloor. De stad verloor de helft van haar achterland (dat Hongaars bleef), wat de voornaamste reden was voor het inzettende verval. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette Hongarije de stad (1940-1944). Na de oorlog zuchtte de stad onder het regime van Nicolae Ceaușescu.

In de 20e eeuw veranderde de samenstelling van de bevolking sterk: in 1910 sprak 91% van de inwoners Hongaars, nu een derde. Oradea is nu vooral een Roemeense stad. Het aandeel joden (voor de oorlog een kwart van de bevolking) is nu zeer klein. De joodse bevolking overleefde de oorlogsjaren nauwelijks.

Stadsbeeld[bewerken]

Het Staatstheater (1900)
Ferdinandplein
Pasajul Vulturul Negru (winkelpassage)
De rivier Crişul Repede door het centrum van Oradea

Oradea is, ondanks het verval van de laatste decennia erg bezienswaardig. Twee perioden domineren het stadsbeeld: de barok en het fin de siècle. De achttiende-eeuwse kathedraal, de grootste rooms-katholieke kerk in Roemenië en het bisschoppelijk paleis uit 1750-1779 ernaast zijn toonbeelden van de laat-barok. Het bisschoppelijk paleis is gebouwd door de architect Franz Hillebrandt en herbergt tegenwoordig het regionale museum met aandacht voor geschiedenis, kunst, etnografie en natuurkunde. Het gebouw is het belangrijkste laat-barokke gebouw in Roemenië. De belangrijkste barokmonumenten bevinden zich echter even buiten het centrum, zodat de gebouwen van de sezession Oradea meer karakteriseren dan die van de barok.

Twee pleinen aan de beide zijden van de rivier de Snelle Cris (Crişul Repede) domineren het stadscentrum: het Eenheidsplein (Piaţa Unirii) en het Ferdinandplein (Piaţa Ferdinand). Het Eenheidsplein - het jongste plein - droeg ooit de naam van de stichter van de stad en zijn standbeeld. Het beeld is vervangen door de Roemeense woiwode Mihai de Dappere). Op het plein staat de achttiende-eeuwse Maankerk. Ze is zo genoemd omdat de gevel de kwartieren van de maan toont. Opvallender gebouwen aan dit plein zijn het neoklassieke stadhuis (1904) en het imposante sezession gebouw 'de Zwarte Adelaar' ('Vulturul Negrul'), een hotel en winkelpassage uit 1908 (architecten: Marcell Komor en Dezső Jakab). Op de andere oever ligt het Ferdinandplein, waar zich beroemde koffiehuizen bevonden met een bloeiend cultureel leven. De Hongaarse dichter Endre Ady werkte er als journalist. Verder is er het Staatstheater, een eclectische bouw naar Boedapests voorbeeld (1900) en begint dé winkelstraat (Calea Republicii) vol monumentale sezessionspanden.

De synagoge van Oradea (1890, Moorse stijl) is nog in gebruik en staat aan de rivier.

De citadel is een van de best bewaarde van Europa. Het gebouw aan de rand van het centrum is gerenoveerd tussen 2011 en 2016 en huisvest een hotel en de Faculteit voor Visuele Kunsten. Openluchtconcerten en andere evenementen vinden er regelmatig plaats.

Fin de siècle[bewerken]

Het Fin de siècle was een bloeitijd voor Oradea en dat is nog te zien in de vele prominente gebouwen in sezession stijl. Van circa 1850 tot de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde de stad zich stormachtig. Oorspronkelijk had Oradea alleen alcoholindustrie. Daar werden nu vele andere aan toegevoegd. In 1895 kreeg de stad waterleiding, in 1903 een elektriciteitsnet. Op Boedapest na gebruikte zeven jaar lang geen stad in Hongarije zoveel stroom. Qua bevolkingsdichtheid kwam de stad op de tweede plaats en vanaf 1906 kreeg de stad een tramnet dat zich uitbreidde in de provincie. In 1910 was Oradea qua inwonertal de zevende stad van Hongarije en waren er drie belangrijkere steden: (Boedapest, Bratislava en Zagreb).

Etniciteit[bewerken]

Jaar Totaal Roemenen Hongaren
1538 20.000 (est) ? ?
1720 216 (Turken, Grieken, Serviërs) ? ?
1787 9790 ? ?
1870 28.698 ? ?
1880 34.231 6.1% 85.5%
1890 42.042 6.07% 85.5%
1900 54.109 6.4% 89.5%
1910 64.169 5.6% 91.1%
1919 73.025 11.8% 62.1%
1930 82.687 25% 67%
1966 122.634 46% 52%
1977 170.531 53% 45%
1992 222.741 64% 34%
2002 206.614 70% 28%
2011 183.123 73% 25%
Verder woonden er in 2002:

Bestuurlijke indeling[bewerken]

Voor 1848 bestond Oradea uit vier onafhankelijke steden: Várad-Újváros (Villa Nova, eerst Vicus Zombathely), Várad-Olaszi (Villa Latinorum Varadiensium), Várad-Velence (Vicus Venetia) en Várad-Váralja (Civitas Waradiensis). De namen Vicus Venetia, Villa Latinorum, Vicus Bolognia, Vicus Padua en andere komen van Franse, Waalse en Italiaanse inwoners uit de 13e eeuw.

Tegenwoordig is Oradea onderverdeeld in kwartieren:

Kwartier Vie kent men tegenwoordig ook onder Podgoria. "Vie" en "Podgorie" betekenen hetzelfde in het Roemeens, namelijk "wijnland".

Politiek[bewerken]

De gemeenteraad van Oradea bestaat sinds de verkiezingen van 2012 uit de volgende vijf partijen:

Onderwijs[bewerken]

In Oradea zijn meerdere universiteiten te vinden. De grootste is de Universiteit van Oradea. Daarnaast bestaat er de Hongaarstalige Partiumi Keresztény Egyetem (Christelijke Universiteit van Partium), een baptistische universiteit en de Agora Universiteit.

Geboren[bewerken]

Transport[bewerken]

Het tramnetwerk van Oradea

Vliegveld[bewerken]

Oradea beschikt over een klein internationaal vliegveld: Aeroportul Internațional Oradea. Vanaf hier vertrekken vluchten naar Boekarest, Düsseldorf, Memmingen, Milaan, Londen en Barcelona. In 2015 is het vliegveld grondig gerenoveerd en sindsdien zijn er veel vluchten extra gekomen. Hierdoor is het passagiersaantal op de luchthaven sterk gestegen en is de regio rondom Oradea een stuk toegankelijker geworden.

Tram en bus[bewerken]

Binnen de stad wordt het openbaar vervoer verzorgd door Oradea Transport Local. De stad kent een bescheiden tramnetwerk van 3 lijnen en een systeem van stadsbussen.


Externe link[bewerken]