Orakel van Delphi

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grondplan van de site in Delphi

Het Orakel van Delphi (Grieks: Μαντείο των Δελφών, Manteío ton Delfón) bevond zich in het centrum van de Oud-Griekse cultusplaats Delphi. Het was een zeer belangrijk orakel, gewijd aan de god Apollon. Van heinde en ver begaven zich jaarlijks duizenden mensen, vaak pelgrims, op weg naar Delphi om het orakel te raadplegen en de goden goede raad te vragen bij het nemen van belangrijke en moeilijke beslissingen. Als god van het Licht werd Apollon immers verondersteld overal door te dringen en te zien wat aan het oog van de mensen ontgaat.

De tempel herbergde een bijzondere priesteres, Pythia genaamd, die fungeerde als "doorgeefluik" van deze raadgevingen. De Pythia was een vrouw van eenvoudige afkomst, speciaal voor deze functie gekozen. Gezeten op een driepotige kruk raakte zij op geregelde tijdstippen in religieuze vervoering. Het verhaal dat zij bedwelmd zou zijn door dampen uit een rotsspleet, of door andere hallucinogenen, is lange tijd met scepsis behandeld. Recent onderzoek heeft echter aangetoond dat er inderdaad het licht hallucinogene ethyleengas beschikbaar kan zijn geweest.

Eenmaal in trance begon de Pythia onsamenhangende klanken uit te stoten, waar niemand iets van begreep, maar waarvan men aannam dat het de boodschap van de goden was. Enkele priesters (de voornaamste onder hen heette de prophètès), die altijd vlakbij meeluisterden, schudden dan begrijpend hun hoofd en gaven "een vertaling", vaak in hexametrische verzen, van wat de boodschap van de god heette te zijn. Vaak was deze boodschap cryptisch omschreven en vergde het de nodige inspanning om er daadwerkelijk een praktische raad uit te destilleren.

Zowel op politiek als op religieus vlak waren de antwoorden vaak conservatief[bron?] en meerduidig.

Oorsprong van het Orakel[bewerken]

Het heiligdom van Delphi; centraal de Apollontempel

Er bestaan verschillende verhalen over de oorsprong van het Orakel van Delphi. De laatste verklaring, waarnaar voor het eerst werd verwezen door Diodorus Siculus (1e eeuw v.Chr.), vertelt dat een geitenhoeder Kouretas genaamd op zekere dag een van zijn geiten in een spleet in de aarde zag verdwijnen. Toen hij ze er weer uit haalde gedroeg het dier zich erg vreemd. Bij het ingaan van de grotopening merkte hij bij zichzelf een goddelijke aanwezigheid en bleek in staat vanuit het heden voorbij verleden en toekomst te zien. Opgewonden door deze ontdekking wilde hij zijn ervaring met de dorpsbewoners in de nabijheid delen. Velen begonnen toen de plaats regelmatig op te zoeken, totdat iemand aan de ervaring overleed. Vanaf dan mochten alleen nog jonge meisjes de rotsspleet benaderen en wel onder de strikte condities die door een raad van priesters en priesteressen werden voorgeschreven.[1]

Volgens Pausanias was de vroegste tempel op deze plaats door vrouwen gebouwd, waarbij Aeschylus berichtte, dat in deze allerheiligste tempel de Godin als de 'Oorspronkelijke Profetes' werd verheerlijkt.[2]

Als men de vroegere mythen erop nakijkt, dan vertellen zij dat de plaats van het orakel aanvankelijk door de godinnen Themis en Phoebe werd in stand gehouden en dat zij het eerst aan Gaia was gewijd. Vervolgens werd het een heiligdom voor Poseidon, de "Schudder van de aarde", de god van aardbevingen, een nakomeling van Gaia.

De duistere Griekse eeuwen, van 1200-950 v.Chr. zagen de komst van een nieuwe profetiegod de tempel overnemen, Apollon die de tweelingslangen, de bewaaksters van Gaia, eruit verdreef.

Latere mythen deden het voorkomen dat Phoebe of Themis de plaats aan Apollon had "gegeven", waarmee de inname door priesters van de nieuwe god werd gerationaliseerd. Maar blijkbaar moesten zij de priesteressen van het originele orakel erbij nemen vanwege de traditie. Poseidon werd naar het scheen vermurwd door de schenking van een nieuwe verblijfplaats in Troizen.

Diodorus legt uit hoe in het begin de Pythia een jonge maagd was, maar een raadpleger van het orakel merkt op:

"Echecrates de Thessaliër, aangekomen in het heiligdom, werd verliefd op de maagd die het orakel uitbracht vanwege haar schoonheid, droeg haar weg en verkrachtte haar; en de Delphiërs stemden vanwege die betreurbare gebeurtenis een wet dat vanaf dan geen maagd meer mocht profeteren, maar een oudere vrouw... zou de orakels uitleggen, en zij zou in de kledij gehuld zijn van een maagd bij wijze van herinnering aan de profetessen uit de oudheid."
Een offer-processie naar Delphi, Claude Lorraine

Martin Litchfield West schrijft dat de Pythia veel trekken van sjamanistische praktijken vertoont, waarschijnlijk onder invloed van praktijken uit Centraal-Azië, al is er geen bewijs van een Centraal-Aziatische connectie in die tijd.

Hij wijst op het feit dat de Pythia in een ketel op een driepoot was gezeten bij het uitbrengen van haar voorspellingen, dat zij in een extatische trance verkeerde, zoals sjamanen, en dat zij onbegrijpelijke taal sprak[3]

'Het is bijzonder opvallend dat zij gezeten was op een ketel die door een driepoot werd gedragen, als een verwijzing naar de triade van de grote godin. Deze excentrieke opstelling kan nauwelijks anders worden geïnterpreteerd dan als een symbolisch koken en als dusdanig lijkt het heel sterk een overblijfsel van het koken van de sjaman bij zijn initiatie, een vertaling van de hallucinatorische ervaring in concrete zichtbare vorm. Het was in eenzelfde ketel waarschijnlijk, dat de Titanen Dionysos lieten koken in de versie van het verhaal die bekendstaat als Callimachus en Euphorion, en zijn stoffelijk overschot werd in de nabijheid bijgezet'.[4]

Het orakel in de Griekse en Hellenistische tijd[bewerken]

Grondplan van Delphi

Een eerste glorietijd beleefde het orakel in de 7e / 6e eeuw v.Chr., toen het optrad als adviescentrum bij de stichting van Griekse koloniën in het Middellandse Zeegebied. In de strijd tegen Perzië betoonde het zich op zijn zachtst gezegd defaitistisch. Boze tongen beweerden dat de priesters heimelijk hoopten van de theocratische organisatie van het Perzische Rijk gebruik te maken om, bij een eventuele Perzische overwinning, hun machtspositie aanzienlijk te vergroten. In de loop van de 5e eeuw v.Chr. herwon het orakel echter zonder moeite opnieuw zijn prestige.

Het heiligdom van Delphi werd bestuurd door een raad van amphictionen, door wie zware misbruiken werden gestraft met een Heilige oorlog. Door de derde van deze oorlogen (355–346 v.Chr.) verwierf Philippus II van Macedonië niet alleen invloed op het orakel zelf, maar daarmee ook op de rest van Griekenland. In de volgende eeuwen ging Delphi er sterk op achteruit, onder meer door invallen en plunderingen van barbaren, maar het beleefde een hernieuwde bloei tijdens de Romeinse overheersing, vooral door de belangstelling van keizers als de filhelleen Hadrianus. In 390 na Chr. werd het orakel van Delphi op bevel van de fanatieke christelijke keizer Theodosius I definitief gesloten, in overeenstemming met zijn politiek om alle voorchristelijke praktijken uit te roeien.

Raadpleging van het orakel[bewerken]

Griekse particulieren en staten, maar ook buitenlandse vorsten raadpleegden het orakel. Hierbij legde men nadruk op rituele en ethische reinheid; zo combineerde Delphi twee van de belangrijkste Apollinische kenmerken, het extatische van de profetie en het reinigingsaspect. Van het derde kenmerk, de persoonlijke en politieke rationele ordening, getuigden de opschriften op de wanden van de tempel, zoals "Ken u zelf" en "Alles met mate" en het matigende optreden van het orakel bij politieke geschillen.

Voorbeelden van orakels[bewerken]

Bekend is koning Croesus van Lydië. Deze zou volgens Herodotus (boek I, 91) het orakel geraadpleegd hebben over zijn slaagkansen indien hij een oorlog tegen zijn buurman Perzië zou beginnen. Het orakel antwoordde dat hij "een groot rijk zou verwoesten" als hij aan de oorlog begon. Hetgeen ook uitkwam: Croesus verwoestte een groot rijk; zijn eigen. Eerder vroeg Croesus advies voor de genezing van zijn stomme zoon (Herodotus boek I, 85). De Pythia antwoordde:

O Lydische heerser over vele volken, dwaze Croesus,
Verlang niet om de stem te horen in uw paleis,
De stem van uw zoon. Beter van niet
Want zijn eerste woorden zal hij spreken op een dag van rouw

Bij de verovering van Sardis door de Perzen werd Croesus niet gedood, omdat zijn zoon begon te spreken en zijn identiteit verried met de woorden "Dood Croesus niet!". Croesus werd gevangengenomen en bijna op de brandstapel ter dood gebracht door Cyrus.

Toen de inwoners van Cnidos ter verdediging hun landengte wilden doorsteken, gaf Delphi het orakel:

Scherm de landengte niet af, steek hem niet door
Zeus had een eiland geschapen, als hij dat gewild had

(Herodotus boek I, 174)

Toen Arcesilaus van Samos met een groot leger wilde terugkeren naar Cyrene raadpleegde hij het orakel dat antwoordde:

Apollon Loxias verleent u het koningschap van Cyrene voor acht generaties onder vier heersers die Battus en vier die Arcesilaus heten. Maar hij raadt u aan niet te pogen langer te heersen. Wat uzelf betreft, wees vriendelijk als u terugkeert naar uw land. Treft u de oven vol met vaten aan, bak deze niet, maar stuur ze met de wind mee. Maar als u de oven verhit, betreed dan niet het land omgeven door water, want anders zal u sterven en de beste stieren met u (Herodotus boek IV, 163).

Inderdaad verbrandde Arcesilaus bij een belegering zijn vijanden levend. Hij besefte te laat dat hij een deel van het orakel in vervulling liet gaan. Daarom bleef hij weg uit Cyrene, bang om te sterven.

De Atheners kregen tijdens de invasie van de Perzen het advies zich achter "een houten muur" terug te trekken, terwijl Salamis dood zou zaaien. De Atheners legden de houten muur uit als hun schepen, evacueerden hun bevolking naar Salamis en versloegen de Perzische vloot in 480 v.Chr. (Herodotus boek VII, 141-142).

Wetenschappelijke verklaringen voor het orakelen[bewerken]

Pyromanteia, het orakel van Delphi
Apollon en Nike staan rond de omphalos

Er zijn verschillende wetenschappelijke pogingen ondernomen om de manier waarop de Pythia aan haar inspiratie kwam te verklaren. Gewoonlijk noemt men de opmerking van Plutarchus dat haar orakelmacht verband hield met dampen uit de bron van Castalia en dat een raadpleging in een gesloten kamer onderaan de tempel aan de zitting van de Pythia voorafging. Plutarchus had lang als priester de leiding gehad over de gang van zaken bij het orakel van Delphi. Men suggereerde vaak dat de bewuste dampen hallucinogene gassen zouden zijn geweest.

De eerste opgravingen in Delphi onder leiding van Theophile Homolle tussen 1892 en 1894, waarvan Adolphe Paul Oppé verslag deed, maakten geen melding van rotsspleten en mogelijke gassen. Er was geen aanwijzing van een kloof gevonden, aldus het rapport. Onderzoekers als Frederich Poulson, E.R. Dodds en Joseph Fontenrose baseerden zich allen op deze bevindingen en stelden dat er geen sprake was van dampen of van een rotskloof.

Recente herbeoordeling van de Franse opgravingen toonde echter aan dat deze consensus foutief was. Volgens Broad (2006) liet een foto van de zuidwestelijke hoek van de tempel duidelijk een waterput onderaan de tempel zien, en bovendien vele spleten in de rotsbodem, waarlangs eventuele toxische dampen de fundering van de tempel konden bereiken. Deze foto werd gemaakt toen het Franse team uitgravingen tot op de rotsbodem deed.[5]

In 2001 werd de aanwezigheid van etheen (een gas, verouderde benaming ethyleen) als mogelijk hallucinogeen ontdekt in de plaatselijke geologische gesteldheid rond de tempel samen met bronnen in de nabijheid. Deze vaststellingen werden door een interdisciplinair team onder leiding van de geoloog Jelle Zeilinga de Boer gedaan,[6] archeoloog John R. Hale,[7] forensisch chemicus Jeffrey P. Chanton,[8] en toxicoloog Henry R. Spiller.[9]

De hoogste concentratie etheen werd aangetroffen in het water van de bron van Kerna, vlak boven de tempel, zij het in geringe hoeveelheden. Thans wordt het water van deze bron weggeleid van de site, voor gebruik in de nabije moderne stad Delphi. Men weet dus niet in welke mate er etheen of ander gas ter hoogte van de tempel zou worden vrijgegeven, als dit water de vrije loop had zoals dat in de Oudheid het geval was.[10]

Verder is recentelijk ook aangetoond dat de tempel van Delphi precies op het snijpunt ligt van twee grote breuklijnen, de noord-zuid Kerna breuk en een andere oost-westelijke Delphische breuk die parallel met de kustlijn van de Golf van Korinthe loopt. Hij ligt boven de lokale krijtrotssamenstelling en ca. 20% van haar volume bevat lagen bitumeneuse teer die rijk is aan koolwaterstoffen. Het rift van de golf is een van de meest actieve geologische plaatsen op aarde. Ondergrondse bewegingen veroorzaken er enorme drukwerking langs breuklijnen, zorgen voor verhitting van rotsen en leiden tot uitwaseming van lichtere gassen.

Men is het niet eens hoe het adyton was geconstrueerd, maar het is wel duidelijk dat deze tempel anders was dan de andere tempels uit het Oude Griekenland. De bedienaar daalde er langs enkele trappen onder de vloer van de tempel af om het heiligdom van het orakel te bereiken. Men mag veronderstellen dat een natuurlijke kloof of rotsspleet op de intersectie van breuklijnen verbreed is om er het adyton te maken weg van het centrum van de tempel. Daardoor zou het water van de ondergrondse bronnen het gas ophopen, en dit zou in de gesloten ruimte geconcentreerd raken.[11] [12]

Plutarchus zegt dat de tempel van een zoetige geur vervuld was als de godheid er aanwezig was.

Niet vaak, noch regelmatig, maar soms en als bij toeval, is de ruimte met de zetels voor de raadplegers van de god vervuld van geur en een lichte bries, alsof het adyton de essences van de zoetste en kostbaarste parfums doorstuurde uit een bron[13].

Enkel etheen heeft een dergelijke geur bij de koolwaterstoffen.

Inademen van etheen in een gesloten ruimte, waarin de Pythia door een scherm of een gordijn van de raadplegers van het orakel was afgescheiden, zou haar aan voldoende hoge concentraties van dit narcotisch gas kunnen hebben blootgesteld om een milde euforische of trance-achtige staat bij haar op te wekken.

De talrijke aardbevingen, veroorzaakt door de ligging van Griekenland op de raaklijnen van drie tektonische platen, zouden de vastgestelde breuken in de kalkrots hebben veroorzaakt, evenals het ontstaan van nieuwe kanalen waarlangs de koolwaterstoffen in het stromende water van de Kassotis terechtkwamen. Daardoor zou de hoeveelheid ethyleen wisselen. Men heeft geopperd dat de teloorgang van het orakel na Hadrianus deels te wijten is aan het lange uitblijven van een aardbeving in de regio in die tijd.

Aan het begin van de twintigste eeuw ontdekte de anesthesiste Isabella Herb dat een dosis van 20% etheen een scheidslijn vormde, daarboven volgde steevast bewustzijnsverlies. Beneden de 20% mengeling echter werd enkel een trance opgewekt waarbij de patiënt rechtop kon blijven zitten, vragen kon verstaan en er logische antwoorden op kon geven. Wel kon de stemklank erdoor veranderen, ook het spraakpatroon en kon er verlies van gevoel in handen en voeten optreden (bij sommigen kon men er sterke pijnprikkels in toedienen zonder dat zij dat voelden).[14]

Wanneer de patiënten bijkwamen buiten de ruimte waar de gasophoping zich had voorgedaan, hielden zij er geen herinnering aan over. Bij doses boven de 20% verloor de patiënt de controle over de ledematen, kon wild tekeergaan en brommen met eigenaardige stemgeluiden. Ze verloren bovendien hun evenwicht en vielen regelmatig. In zulke gevallen toonde onderzoek aan dat de patiënt kort daarop overleed. Plutarchus' getuigenverslag van de voorspellingen bevat soortgelijke symptomen bij de Pythia tijdens haar werk.

Plutarchus meldde ook dat het leven van Pythia's verkort werd door de dienst van Apollo. De sessies werden als uitputtend beschreven. Na elke periode van dergelijke sessies leek de Pythia wel een hardloopster na een race of een danseres na een extatische dans.

Dr. Henry A. Spiller, de toxicoloog van het team, die het Kentucky Regional Poison Center leidt, zegt:

"In de eerste fasen veroorzaakt het (gevonden etheen) een euforische uittreding, een veranderde mentale toestand en een prettige gewaarwording. Dat wat mensen van de straat 'high worden' noemen. Hoe groter de dosis, des te dieper je gaat."[15]

Noten[bewerken]

  1. Diodorus Siculus 16.26.1-4.
  2. Stone M., Eens was God als Vrouw belichaamd. De onderdrukking van de riten van de vrouw, Katwijk, 1979. ISBN 90-6077-582-1, p. 220
  3. Martin Litchfield West, The Orphic Poems, p.147. "The Pythia resembles a shamaness at least to the extent that she communicates with her [deity] while in a state of trance, and conveys as much to those present by uttering unintelligible words. [cf. Spirit Language, Mircea Eliade].
  4. idem
  5. Broad, pp. 146-7: "[Een] Franse foto van het interieur van de tempel vertoonde niet alleen een bronachtige poel maar ook breuken ... in de rotsbodem, mogelijk een specifieke doorgang voor toxische gassen omhoog leidend naar het orakelheiligdom... Wat de Boer zo enthousiast maakte was niet zozeer de bevestiging van het bestaan van de bronachtige poel in het hart van de kloof, als wel de onthulling van de samenstelling van de rotsbodem ... daar vlak boven de waterlijn. De foto vertoonde duidelijk verticale spleten in de rotsbodem. Een onmiskenbaar feit, geen academische afwijzing kan die realiteit ontkennen.... [De] barsten...[leveren] het bewijs voor tektonische schokken en voor doorgetrokken stromen mineraal water."
  6. Jelle Zeilinga de Boer aangehaald 2006-10-01
  7. John R. Hale aangehaald op 2006-10-01
  8. Jeffrey P. Chanton aangehaald op 2006-10-01
  9. Henry R. Spiller aangehaald op 2006-10-01
  10. "de Kerna bron, die ooit springlevend was maar nu is verdwenen omdat Griekse ingenieurs het water hebben afgeleid om de stad Delphi te voorzien" Testen op een aantal plaatsen in de nabije omgeving toonden aan dat de concentratie van etheen in Kerna tien keer die van andere bronnen in de omgeving was. In een interview waarvan verslag werd gedaan in Broad (2006, p. 152), zei de Boer dat "het Kerna monster vanwege de omleiding van de bron uit een reservoir in de stad was genomen ... waardoor een deel van het gas was ontsnapt waar het zat ... en de waterconcentraties minder waren. Als dat zo is, dan moeten de hoeveelheden methaan, ethaan en etheen die uit de grond kwamen nog hoger zijn geweest.
  11. In het Franse opgravingsrapport van de tempel toont Fernand Courby dat het adyton anders was dan adyta die in andere tempels zijn gevonden, omdat het niet centraal lag, maar aan de zuidwest kant, wat de normale symmetrie van de Dorische tempel brak. Het was in twee zones ingedeeld, een kleine van 9 bij 16 voet voor het orakel, en een voor de aanvrager. Modern onderzoek dat door Broad (p. 37) wordt vermeld, doet veronderstellen dat zowel de aanvrager als de Pythia een bordes van vijf treden afdaalden in een kleine kamer binnen de tempel met een eigen laag plafond.
  12. Walter Miller argumenteerde dat het steenblok van 3,5-4 voet, dat Courby beschreef als een deel van de vloer, in feite de plaats was waar het orakel zat. Het vertoonde een vierkant gat van 6 duim, dat zich verwijdde tot 9 duim, vlak onder de driehoekige groeven voor de driepoot. Rare kanaaltjes, mogelijk om het water van de bron aan te voeren, omgaven de groeven van de driepoot. Dat ze werkelijk lange tijd met water waren gevuld geweest werd bevestigd door de lagen travertijn die erop zaten. Zoiets heeft men nooit in een andere Griekse tempel gevonden. Holland (1933) argumenteert dat deze kanalen en de holle vorm van de omphalos die door de Fransen waren ontdekt, dienden om de dampen van de toxische gassen door te leiden.
  13. Plutarchus Moralia 437c
  14. John R. Hale aangehaald op 2006-04-20
  15. aangehaald uit een artikel van nytimes.com door William J. Broad - Fumes and Visions Were Not a Myth for Oracle at Delphi, March 19, 2002.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]