Schaesberg (plaats)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Schaesberg
D'r Sjeet
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Schaesberg
(Details)
Schaesberg (plaats)
Schaesberg (plaats)
Situering
Provincie Vlag Limburg Limburg
Gemeente Vlag Landgraaf Landgraaf
Coördinaten 50° 54′ NB, 6° 1′ OL
Algemeen
Oppervlakte 1,4 km²
Inwoners (2007) Ca. 17.000
Foto's
De 17e-eeuwse kerk H.H. Petrus en Paulus in het dorpscentrum van Schaesberg, 2006
De 17e-eeuwse kerk H.H. Petrus en Paulus in het dorpscentrum van Schaesberg, 2006
Portaal  Portaalicoon   Nederland
De kern Schaesberg gezien vanaf de Wilhelminaberg. Op de voorgrond het Megaland-terrein.
Huize De Kamp in Schaesberg, waar Frans Erens geboren werd. Op deze locaties staat nu het gemeentehuis van Landgraaf.
Schaesberg, de Onze-Lieve-Vrouw van de berg Carmelkerk

Schaesberg (Limburgs: D'r Sjeet) is een dorpskern en voormalige gemeente in Nederlands-Limburg, die in 1982 is samengevoegd met Nieuwenhagen en Ubach over Worms (Waubach en Rimburg) tot de gemeente Landgraaf.

Geschiedenis[bewerken]

Ten noorden van Schaesberg lag de Romeinse villa Landgraaf-Schaesberg aan de noordwestzijde van de heuvelrug (met daarop de Leenderkapel) dat een uitloper is van het Plateau van Nieuwenhagen. Schaesberg zelf ligt ook op dit plateau.

Het dorp, dat ook als Scheijdt bekend stond, ontwikkelde zich vanaf de 17e eeuw. Het lag tussen Kasteel Strijthagen en Kasteel Schaesberg in. In 1618 werd Schaesberg een zelfstandige heerlijkheid

De heerlijkheid Schaesberg maakte deel uit van het Land van Valkenburg. Na de Vrede van Münster in 1648 waren de Landen van Overmaas nog niet verdeeld tussen Spanje en Nederland, dit gebeurde pas in het Partagetraktaat van 1661. De katholiek Johan Frederik van Schaesberg slaagde erin Schaesberg bij de Spaanse Nederlanden onder te brengen, waardoor Schaesberg een Spaanse enclave in Staats Overmaas werd. Na de Spaanse Successieoorlog werd Schaesberg in 1713 Oostenrijks. Bij het Verdrag van Fontainebleau (1785) ging Schaesberg over van Oostenrijk naar de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

In 1896 werd in het noorden van Schaesberg de spoorlijn van Sittard via Heerlen naar Herzogenrath in gebruik genomen.

Mijnbouw[bewerken]

Begin 20e eeuw vestigde zich een grote kolenmijn in Schaesberg: de particuliere Oranje-Nassau II. Voor het vervoer van steenkool (en later ook van personen) werd in 1934 een baanvak van Schaesberg over Kerkrade-Centrum naar Simpelveld in gebruik genomen. De kosten voor dit treintraject waren dermate hoog (twaalf miljoen gulden voor twaalf kilometer) dat de lijn de bijnaam 'Miljoenenlijntje' kreeg. Een andere belangrijke mijn was Staatsmijn Wilhelmina.

Voor huisvesting van de mijnwerkers werd de mijnkolonie Leenhof (1914-1918) aangelegd in de voor Nederland unieke Lotharingse stijl. Een gedeelte ervan is beschermd stadsgezicht. De Oranje-Nassau II sloot in 1971. Ook andere kolonies ontstonden: Eikske, Aan de Slagboom, en Kakert. Ook in de 2e helft van de 20e eeuw werden nog wijken gebouwd en werd infrastructuur aangelegd. Vanaf 1965 werden de mijnen in snel tempo gesloten en werden de uitgestrekte mijnterreinen omgevormd tot bedrijventerrein, woonwijk of park.

De 225 meter hoge Wilhelminaberg is een mijnsteenberg die is ontstaan als gevolg van de winning van steenkool in de staatsmijn Wilhelmina in het naburige Terwinselen (1906-1969). Het is de enige terril in Nederland die is blijven bestaan.

Gemeentelijke herindelingen[bewerken]

In 1958 ging de buurtschap Palemig over van de gemeente Schaesberg naar de gemeente Heerlen. In 1982 ging Schaesberg op in de gemeente Landgraaf.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Mijnverleden[bewerken]

Mijnwerkerskoloniën[bewerken]

  • Beschermd stadsgezicht, waaronder een mijnwerkerskolonie van 1905-1906.
  • Woongroep Eikske, van 1913 (Honingmannstraat; Mijn Carlstraat), voor Oranje-Nassaumijn.
  • Woongroepen Leenhof III en Leenhof IV, van 1909-1912 (Carmelstraat e.d.), oorspronkelijk 108 woningen, voor Oranje-Nassaumijn.
  • Woongroep Schaesberg, in wijk Aan de Slagboom (1914-1918), gebouwd in een patroon als spaken in een wiel. 202 woningen, voor Oranje-Nassaumijn.
  • Deel van Terwinselen op Schaesbergs gebied, voor de Staatsmijnen, langs Heistraat en Parallelstraat (1905-1918), tuindorp.
  • De Kakert, Kakertsweg en omgeving. 1923-1928, ontworpen door Jan Stuyt. Van de 184 woningen zijn er nog 175 over.

Kastelen[bewerken]

Watermolens[bewerken]

Kerken, kapellen[bewerken]

Boerderijen[bewerken]

  • Hoeve van Kasteel Strijthagen, aan Rouenhof 17, U-vormige hoeve van 1691, met 18e-eeuws poortpaviljoen.
  • Winselerhof, aan Tunnelweg 99, woonhuis van 1675, schuur begin 18e eeuw, restauratie 1985 en in gebruik als hotel en conferentieoord.
  • Overstehof, aan Overstehofweg 14, gesloten hoeve van 1749, woonhuis met mergelstenen speklagen. Tegenwoordig hotel-restaurant.
  • Hopelerweg 155, aan Heerlenseweg 166, hoorde oorspronkelijk bij Kasteel Strijthagen. 18e-eeuwse gesloten hoeve.
  • Leenhof, van 181, gesloten hoeve, woonhuis in vakwerk.

Toeristische attracties[bewerken]

Foto's[bewerken]

Natuur en landschap[bewerken]

Schaesberg ligt in het Bekken van Heerlen op een hoogte van ongeveer 130 meter. Bij de Winselerhof ontspringt te Strijthagerbeek, welke in noordelijke richting stroomt en uitmondt in de Anselerbeek. Het landschap is sterk gewijzigd door steenkoolmijnen en verstedelijking, maar enkele hellingbossen zijn nog aanwezig langs de beek, en ten noorden van de wijk Leenhof. Ook de Wilhelminaberg, een terril, is met een hoogste punt van ruim 239 meter, een belangrijk element in het landschap.

Geboren in Schaesberg[bewerken]

Aanhalingsteken openen

Op een afstand van ongeveer vijf minuten ten Noorden van ons huis liep de zoogenaamde Landgraaf, waarvan ik nog vele stukken heb gekend. Dit was een gracht, door menschenhanden gegraven, die diep en breed was. Het volk zeide, dat zij was gegraven door Napoleon. Men schreef den Keizer allerlei dingen toe, waarvan men den oorsprong niet kende, maar de Landgraaf was veel ouder dan de Napoleonstijd, die mijn grootouders zelf hadden meegemaakt. Naar mijne meening staat het vast, dat hij door de Romeinen is tot stand gebracht. Zou hij een restant zijn geweest van een Romeinsch legerkamp? De naam van de plaats, waar zij woonden, zou er aan doen denken, want ons huis werd “Huis de Kamp” genoemd. In den Landgraaf speelde ik vaak als kind. Ik vond het prettig daarin naar beneden te loopen en te rollen en dan weer op te klimmen langs den rand, waarop hier en daar boomen waren geplant.

Aanhalingsteken sluiten
— Frans Erens in 'Vervlogen jaren' (1938).

De expressionistische schilder en graficus Aad de Haas (1920–1972) woonde en werkte de laatste twintig jaar van zijn leven in Kasteel Strijthagen.

Nabijgelegen kernen[bewerken]

Nieuwenhagen, Heerlen, Spekholzerheide, Eygelshoven

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Frans Erens, Vervlogen jaren; met een woord vooraf door Sophie Erens-Bouvy; bezorgd en van aantekeningen voorzien door Harry G.M. Prick. [6e?] dr. Amsterdam, De Arbeiderspers. 1989.
  • P.J. Schatten, Uit Schaesbergs verleden en heden: historische aantekenigen verzameld ab anno 1910; transcriptie door Emile Ramakers. Maastricht, Sociaal-Historisch Centrum voor Limburg, 1977.
  • Frans Erens over Limburg: schetsen, herinneringen, vertellingen, beschouwingen / bezorgd door Harry G.M. Prick; met medew. van Jan Notten en Lou Spronck. Valkenburg aan de Geul, Comité Herdenking Frans Erens, 1985. (Uitg. bij gelegenheid van de viering van de vijftigste sterfdag van de auteur op 13 dec. 1985.)
  • W. van Mulken, Inventaris van de archieven der Gemeente Schaesberg, 1676-1910. Maastricht, Provinciale Inspectie der Archieven in Limburg, 1993.
  • Jo Odekerken, D'r Sjeet: van de bruk bis aan 't Iksjke, vreuger en hüj. Landgraaf, OCGL, 2002. Ken Landgraaf, dl. 6
  • Jo Schiffelers en Jo Odekerken, Alles um d'r Sjeet durch twieë Sjeeterjongen. [Landgraaf], Heemkundevereniging Landgraaf OCGL, 2005.
  • Marjon Meijer, 25 kampioenen over Landgraaf; foto's Romy Finke. [Landgraaf, Landgraaf25, 2007]. (Verschenen t.g.v. het 25-jarig bestaan van de gemeente Landgraaf.)
  • Wim Gőbbels, 'Mannen achter de Pannen VI, Landgraaf25-editie'

Externe link[bewerken]