Aardbeving

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De aardbeving in San Francisco van 1906

Een aardbeving is een trilling of schokkende beweging van de aardkorst. Aardbevingen vinden plaats als er in de aardkorst plotseling veel energie vrijkomt. De energie plant zich dan in een golfbeweging vanuit het centrum naar de omgeving voort. Het denkbeeldige punt waar de beving ontstaat, het zwaartepunt van de energiedichtheid, heet het hypocentrum. Het punt aan het aardoppervlak daar loodrecht boven wordt het epicentrum genoemd. Een lijn van gelijke bevingsintensiteit rond een epicentrum heet een isoseist. Seismologie is de wetenschap van aardbevingen. Tijdens een aardbeving treden tribo-elektrische effecten op in de vorm van lichtflitsen.

De meeste aardbevingen komen voor in de aardkorst tot op een diepte van ongeveer 30 kilometer. Er komen echter ook bevingen voor op dieptes tot ongeveer 700 kilometer. De meeste aardbevingen komen voor rondom de Grote Oceaan, in het Middellandse Zeegebied, in de Himalaya en Indonesië. Ook midden in oceanen komen bevingen voor. Aardbevingen die ontstaan onder de zeespiegel worden, minder correct, ook wel zeebevingen genoemd; een vloedgolf of tsunami kan dan het gevolg zijn. Een aardbeving onder het zeeoppervlak hoeft echter niet altijd een tsunami te veroorzaken. Dit gebeurt alleen als grote delen grond omhoog komen bij de subductiezone waardoor een abnormale hoeveelheid water verplaatst wordt richting het land. Het water zal zich dan in een kring verspreiden net of men een steen in het water gooit. Die rimpels lijken op de tsunamigolven, echter zijn die veel kleiner. Een gewone golf verschilt van een tsunami, een tsunami zal water over land blijven uitspuiten, een gewone golf trekt zich na de golfslag gewoon weer terug, een tsunami kan over hoge zeewallen heen komen.

Zware aardbevingen en tsunami's veroorzaken vaak veel slachtoffers en grote schade.

Inhoud

Oorzaken [bewerken]

Verdeling van aardbevingen (bron: USGS)

Veel aardbevingen hangen samen met de langzame bewegingen van de aardkorst. Op grote schaal kan het de aardschollen betreffen, die langzaam ten opzichte van elkaar bewegen (platentektoniek). Op kleinere schaal vindt er ook binnen de platen deformatie plaats.

Door deze relatieve beweging wordt spanning opgebouwd in de korst. Als de spanning hoog genoeg is kan er een schoksgewijze beweging van het materiaal aan weerszijden van een breuk in de korst optreden: de aardbeving. Hierbij wordt (een deel van) de opgebouwde spanning ontladen.

Naschokken zijn kleinere bevingen die binnen enkele uren na de eerste beving voelbaar zijn. Deze zijn vaak het gevolg van spanningsontlading op andere, nabijgelegen delen van dezelfde breuk of op andere nabije breuken. Naschokken gebeuren in de dagen na de aardbeving. Wanneer het 7 dagen rustig is geweest noemt men het niet meer een naschok maar een nieuwe aardbeving.

Aardbevingen op dieptes van enkele honderden kilometers worden vaak toegeschreven aan andere mechanismen. Ten eerste kunnen deze worden veroorzaakt in een subducerende plaat door de overgang van mineralen van een fase naar de andere (zie convectie in de aarde). Wanneer de oude fase metastabiel was, kan de overgang naar de nieuwe fase zeer plotseling zijn. Op een vergelijkbare wijze kan het plotseling loslaten van water uit waterhoudende mineralen in de subducerende plaat een aardbeving veroorzaken.

Kleine aardbevingen zijn het gevolg van vulkanische activiteit (vulkanische aardbevingen) of ontstaan door instorting van holtes in kalksteenformaties of mijn(en) (instortingsbeving(en)).

Menselijk ingrijpen kan bevingen veroorzaken. De bodemdaling door de winning van aardgas brengt aardschokken teweeg. Dit fenomeen doet zich onder meer voor in de provincie Groningen bij het dorp Loppersum. Mogelijke andere oorzaken zijn ondergrondse kernproeven en meteorieteninslagen.

Meten en lokaliseren [bewerken]

Schematische weergave van diverse golfpaden in de aarde

De hevigheid van een aardbeving wordt gemeten op de schaal van Richter, dit is een logaritmische schaal van de hoeveelheid energie die bij de schok vrijkomt. Een aardbeving met een magnitude van 3 op deze schaal is vrijwel altijd voelbaar. Vanaf magnitude 5 is sprake van een sterke aardbeving, die vrijwel altijd matige tot aanzienlijke schade aanricht. Een aardbeving met een magnitude van 7 of nog hoger is een zware tot zeer zware aardbeving, die over het algemeen een grootschalige ramp veroorzaakt. Een andere schaal is de schaal van Mercalli, waarmee vooral de gevolgen van de aardbevingen wat nauwkeuriger worden beschreven dan met de schaal van Richter.

Bij een aardbeving beweegt de slinger in de kom en opent de mond van de draak (in de richting van de aardbeving). Een bal valt in een kom en hierdoor worden mensen gewaarschuwd voor de dreiging. Han-dynastie

Een aardbeving verspreidt zich doorgaans in een cirkelvorm en het midden van die cirkel wordt aangeduid met epicentrum. In het epicentrum zijn de schokken het grootst en vaak vindt men rond het epicentrum de meeste verwoestingen.

Er zijn verschillende manieren om de locatie van een aardbeving te bepalen. De belangrijkste is het gebruik van P- en S-golven die met behulp van een seismometer geregistreerd worden. Dit zijn twee verschillende golven die zich door de aarde voortplanten:

  • P-golven zijn longitudinale golven. Deze golven bewegen in dezelfde richting als waarin ze zich voortplanten (zelfde als geluidsgolven in lucht). Ze hebben een snelheid van ongeveer 6 km/s.
  • S-golven zijn transversale golven. Deze golven bewegen loodrecht op de richting waarin ze zich voortplanten (net zoals golven op een wateroppervlak). Ze hebben een snelheid van ongeveer 3,5 km/s en zijn daarmee langzamer dan de longitudinale golven.

De eerste golf wordt primaire golf genoemd (P-golf), omdat deze bij een aardbeving als eerste aankomt bij een seismisch meetstation. De transversale golf komt daarna en wordt daarom secundaire golf (S-golf) genoemd.

Hoe langer de afstand die de golven afgelegd hebben, hoe groter het tijdsverschil is tussen de P- en S-golven. Uit dit tijdsverschil kan de afstand tussen het station en de aardbeving (=de epicentrale afstand) berekend worden. Met een meting uit één station kan een cirkel om dat station getekend worden waarin ergens de aardbeving heeft plaatsgevonden. Als je er een tweede station bijneemt, kan de aardbeving nog op twee plekken hebben plaatsgevonden - de twee snijpunten van de twee cirkels. Met drie stations en drie cirkels houd je precies één plek aan het aardoppervlak over. Dit is het epicentrum, afgeleid van het Griekse epi (= "op").

Een aardbeving vindt op een bepaalde diepte onder het epicentrum plaats. Dit noem heet het hypocentrum, genoemd naar het Griekse hypo (is "onder").

Aardbevingsgolven worden in de aarde afgebogen door een geleidelijke variatie van de voortplantingssnelheid met de diepte, en gebroken of gereflecteerd door plotselinge veranderingen van deze snelheid, bijvoorbeeld op de kern-mantelgrens. Hierdoor ontstaat een complex geheel van golffasen waaruit veel kan worden afgeleid over de inwendige structuur van de aarde.

Grote aardbevingen [bewerken]

Verleden [bewerken]

Aardbeving in Lissabon op 1 november 1755

20e eeuw [bewerken]

Aardbeving van San Francisco, 1906

21e eeuw [bewerken]

  • 26 januari 2001 – Aardbeving in Gujarat, India, meer dan 20 000 doden.
  • 21 mei 2003 – Aardbeving Thenia, 60 km ten oosten van Algiers, Algerije, kracht 6,7. 2266 doden. Zo'n 150.000 mensen raakten dakloos.
  • 26 december 2003 – Aardbeving van Bam, Iran, 43 000 doden.
  • 26 december 2004 – Aardbeving Indische Oceaan 2004 (Tsunami) met een kracht van 9.3, meer dan 290 000 doden.
  • 28 maart 2005 – Aardbeving Indische Oceaan 2005, mogelijk een nabeving van de grote aardbeving op 26 december 2004 met een kracht van 8,7. Deze nabeving heeft ongeveer 2000 doden veroorzaakt.
  • 8 oktober 2005 – Aardbeving Kasjmir 2005, meer dan 75 000 doden.
  • 26 mei 2006 – Aardbeving Java 2006, 6234 doden.
  • 15 augustus 2007 – Aardbeving in Peru met een kracht van 8,0; 510 doden.
  • 21 februari 2008 – Aardbeving in Reno met een kracht van 6.3 die drie seconden aanhoudt, na maandelange activiteit. Wetenschappers staan voor een raadsel doordat hier geen breuklijn in de buurt ligt.
  • 12 mei 2008 – Aardbeving in China met een kracht van 7,9; meer dan 90 000 doden. Meer dan 5 miljoen mensen werden dakloos.
  • 6 april 2009 – Aardbeving van L'Aquila in Italië met een kracht van 6,3; zeker 278 doden. Honderden naschokken, waaronder een naschok op 9 april 2009 met een kracht van 5,3.
  • 29 september 2009 – Onderzeese aardbeving ten zuiden van Samoa met een kracht van 8,3. Het gevolg van de aardbeving was een Tsunami van 7 meter hoog; zeker 141 doden. Er volgen tientallen naschokken met een kracht van 5 of hoger op de schaal van Richter. 2 oktober 2009 volgde nog een naschok met een kracht van 6,3.
  • 30 september 2009 – Aardbeving van Padang op het Indonesische eiland Sumatra met een kracht van 7.6; zeker 777 doden. Deze aardbeving veroorzaakte kort erna vermoedelijk een tweede aardbeving met een kracht van 6,8.
  • 12 januari 2010 – Aardbeving in Haïti nabij de hoofdstad Port-au-Prince met een kracht van 7,0. De aardbeving richtte zeer grote verwoestingen aan in Port-au-Prince, het totale dodental wordt rond de 300 000 doden geschat (op 10 februari 2010 waren er al 230 000 doden officieel geborgen.[2] De getallen van het aantal doden liggen in werkelijkheid hoger, doordat familieleden zelf mensen begraven, waardoor deze doden niet meegeteld worden in de officiële cijfers. 20 januari 2010 werd een hevige naschok gevoeld met een magnitude van 6,1, waarbij niet bekend is of dit voor meer slachtoffers heeft gezorgd.
  • 27 februari 2010 – Aardbeving Chili nabij de stad Concepción met een kracht van 8,8.
  • 4 april 2010 – Aardbeving in Mexico nabij Tijuana met een kracht van 7,2 op de schaal van Richter. Er werden 3 doden gemeld en zo'n 300 gewonden.
  • 14 april 2010 – Aardbeving in China nabij de grens met Tibet met een kracht van 7,1 op de schaal van Richter. Het dodental is inmiddels al opgelopen tot 400.
  • 4 september 2010 – Aardbeving in Nieuw-Zeeland vlakbij Christchurch (40 kilometer ten westen van de stad) met een kracht van 7,1 op de schaal van Richter.
  • 22 februari 2011 – Aardbeving in Nieuw-Zeeland 10 kilometer ten zuiden van Christchurch Stad met een kracht van 6,3 op de schaal van Richter. Het betrof een naschok van de Darfield-aardbeving op 4 september 2010. Het hypo-centrum van de beving lag op slechts 5 km diepte. De beving veroorzaakte ernstige grondvervloeiing en grote schade aan de stad (Geonet.co.nz, 2011).
  • 11 maart 2011 – Aardbeving (zeebeving) aan de noordoostkust van Japan met een kracht van 9,0 op de schaal van Richter. Officieel zijn er 10.000 slachtoffers geborgen, maar men vreest voor meer dan 20.000 doden. Deze aardbeving veroorzaakte tevens een kernramp
  • 24 maart 2011 – Aardbeving Myanmar.
  • 12 mei 2011 – Aardbeving Spanje in de regio rond Lorca bij Murcia
  • 20 mei 2011 – Aardbeving in het westen van Turkije, met een kracht van 5.9. Er zijn 3 slachtoffers gevallen, en meer dan 100 gewonden.[3]
  • 23 augustus 2011 – Aardbeving Charlottesville, Virginia. Opmerkelijke aardbeving met een kracht van 5,9 op de schaal van Richter. In deze regio komen normaliter geen aardbevingen voor met deze kracht. De aardbeving zorgde er onder andere voor dat het Pentagon en het Capitool ontruimd werden. Er zijn voor zover bekend geen slachtoffers gemeld.[4]
  • 8 september 2011 – Kleine aardbeving van ongeveer 5 a 6 seconden rond 21:04 uur in grote delen van Nederland. Het epicentrum lag bij het Duitse Xanten, op de breuklijn bij Goch, en had een kracht van 4,5 op de schaal van Richter.[5][6][7]
  • 18 september 2011 – Een aardschok in India en Nepal, en had een kracht van 6,9 op de schaal van Richter. Er waren ongeveer 55 doden.
  • 23 oktober 2011 – Een aardschok in Oost-Turkije van 7,2 op de schaal van Richter. Het dodental wordt geschat op 500 tot 1000 mensen.
  • 10 november 2011 – Een aardschok in Van, Turkije van 5,6 op de schaal van Richter. Het dodental wordt geschat op 100-200 mensen.
  • 20 mei 2012 – Een aardschok in Noord-Italie. Het dodental wordt geschat op 6 personen.
  • 13 juni 2012 – Aardbeving in het noorden van Afghanistan, met een kracht van 5,7 op de schaal van Richter. Het dodental wordt geschat op 71 personen.
  • 14 juni 2012 – Aardbeving in het zuidoosten van Turkije, met een kracht van 5,5 op de schaal van Richter.
  • 7 november 2012 - Aardbeving in het zuidoosten van Guatemala, met een kracht van 7,4 op de schaal van Richter. 52 doden.
  • 9 februari 2013 – Aardbeving in het zuidwesten van Colombia, met een kracht van 6,9 op de schaal van Richter.
  • 20 april 2013 - Aardbeving in het zuiden van China, met een kracht van 7,0 op de schaal van Richter. Minstens 56 doden.

De krachtigste aardbevingen [bewerken]

Aardbeving in Alaska, 1964

De tien zwaarste aardbevingen sinds 1900 zijn:

Land/Plaats Datum Magnitude Breedte Lengte
Chili 22-05-1960 9,5 38.2 Z 72.6 W
Atjeh, Indonesië 26-12-2004 9,3 3.3 N 95.8 O
Alaska, VS 28-03-1964 9,2 61.1 N 147.5 W
Rusland 04-11-1952 9,0 52.7 N 159.5 O
Sendai, Japan 11-03-2011 9,0 38.0 N 142.9 O
Chili 27-02-2010 8,8 35.38 Z 72.72 W
Ecuador 31-01-1906 8,8 1.0 N 81.5 W
Koerilen 06-11-1958 8,7 44.4 N 148.6 O
Alaska, VS 04-02-1965 8,7 51.3 N 178.6 O
Alaska, VS 09-03-1957 8,6 51.3 N 175.8 W
Atjeh, Indonesië 11-04-2012 8,6 3,3 N 95,8 O

Het gemiddeld aantal bevingen per jaar met de bijbehorende magnitude zijn:

  • 3000 met magnitude 5
  • 100 met magnitude 6
  • 20 met magnitude 7
  • 2 met magnitude 8
  • <1 met magnitude 9

5 krachtigste aardbevingen sinds 2000:

  • 26 december 2004 Zuid Oost Azie- 9,1
  • 11 maart 2011 Japan - 8,9
  • 27 februari 2010 Chili - 8,8
  • 11 maart 2012 Indonesië - 8,6
  • 28 maart 2005 Indonesië - 8,6

Voorspelling [bewerken]

Van tijd tot tijd worden er aardbevingen voorspeld. Volgens deskundigen is een juiste voorspelling vrijwel onmogelijk omdat te veel verschillende factoren van invloed zijn op het ontstaan van een beving. Desondanks wordt er getracht voorspellingen te doen om de menselijke schade te beperken. Tekenen die mogelijk van belang zijn:

  • voorschokken
  • veranderingen in de chemische samenstelling van het grondwater
  • vloeistofdruk in de gesteentekolom
  • langzame beweging langs breuklijnen
  • bevingen in aangrenzende delen op de breuklijn
  • statistische gegevens over de frequentie van aardbevingen
  • veranderingen in het magnetisch veld ter plaatse
  • spanning in het gesteente, te meten met spanningsmeters op een paar honderd meter diepte

Nederland en België [bewerken]

1rightarrow.png Zie ook: lijst van zwaarste aardbevingen in België en lijst van zwaarste aardbevingen in Nederland

Jaarlijks komen in het zuiden en oosten van Nederland lichte aardbevingen of aardschokken voor met een sterkte tussen 2 en 3 op de schaal van Richter. Sterkere aardbevingen zijn in Nederland zeldzaam. Uitzonderingen zijn die in Uden op 20 november 1932 (5,0 op de Schaal van Richter en een intensiteit van VI-VII op de 12-delige Schaal van Mercalli) en die nabij Roermond van 13 april 1992 (zie hierboven, magnitude 5,8), waarbij voor honderdduizenden guldens schade werd aangericht en een kerktoren gedeeltelijk instortte. Doordat het hypocentrum van deze aardbeving zich 17 km diep onder de grond bevond, vielen de gevolgen relatief mee. Volgens seismologen valt er in Nederland één keer op elke duizend jaar een aardbeving met deze sterkte of hoger te verwachten. In de vroege ochtend van 23 juni 2001 had in Zuid-Limburg opnieuw een aardbeving plaats met een sterkte van 3,9.[8] In het Duitse Alsdorf vond op 22 juli 2002 een vrij sterke beving met een kracht van 4,9 plaats, die in Heerlen en Voerendaal nog goed te voelen was.

Met een geschatte sterkte van 6,3 was de aardbeving bij Verviers in 1692 de krachtigste aardbeving die ooit in België is waargenomen en één van de grootste bekende aardbevingen in West-Europa in de geschiedenis. Op 11 juni 1938 had in België de aardbeving bij Zulzeke plaats met een sterkte van 5,6. Het hypocentrum hiervan lag ten zuiden van Zulzeke, op een diepte van 19 km. Het was de krachtigste aardschok in België in de 20e eeuw, hoewel de intensiteit vanwege de grote diepte niet zo groot was. De lichtere aardbeving in Luik veroorzaakte in 1983 veel meer schade, omdat het hypocentrum zich slechts 5,8 km onder de stad bevond. Bij deze beving vielen twee doden en tientallen gewonden.

In de provincies Groningen en Drenthe hebben zich sinds 1986 een paar honderd aardbevingen voorgedaan als gevolg van het onttrekken van aardgas uit de ondergrond.[9] De meeste waren zeer licht. Op 24 oktober 2003 vond echter bij Loppersum een aardbeving plaats met een sterkte van 3,0 op de schaal van Richter. De materiële schade was gering. Een beving met de kracht van 2,2 op de schaal van Richter werd geregistreerd op 5 augustus 2005 in Sappemeer; ook deze beving zou kunnen zijn ontstaan door bodemdaling als gevolg van aardgaswinning. In de provincie Groningen op augustus 2006 had een schok van 3,5 op de schaal van Richter en vond plaats in Westeremden.[10] Twee jaar later, op 30 oktober 2008 opnieuw een aardbeving als gevolg van plaatselijke gaswinningsactiviteit plaats, ditmaal met een sterkte van 3,2[11].

Op 16 augustus 2012, rond 22:30 uur, werd er in de provincie Groningen een aardbeving waargenomen. Het epicentrum lag bij Loppersum en de aardbeving werd, net als de andere aardbevingen in dit gebied, veroorzaakt door de aardgaswinning. Het European-Mediterranean Seismological Centre (EMSC) meldde aanvankelijk dat de schok een kracht had van 4,1 op de schaal van Richter, maar zwakte dat later af naar 3,7.[10] Volgens een latere beoordeling van de KNMI was de kracht 3,6.[12] Dit was de zwaarste aardbeving tot nu toe in de provincie. In het Groningenveld is een toename van het aantal bevingen te zien. Dit lijkt een samenhang te hebben met de toegenomen gasproductie. Op basis van de statistiek is het echter niet mogelijk gebleken om de maximaal mogelijke magnitude voor aardbevingen in het Groningenveld te schatten. Hier moet nog verder onderzoek naar worden gedaan met behulp van geologisch data en geomechanische modellen. Als er een vergelijking wordt gemaakt met gas- en olievelden elders in de wereld dan varieert de maximale sterkte van deze bevingen tussen 4,2 en 4,8.[12]

Het is moeilijk om een aardbeving te voorspellen. De meeste aardbevingen komen volledig onverwachts. Wel zijn er een aantal gebieden bekend die de meeste kans hebben op een aardbeving. Deze gebieden worden daarom dan ook goed in de gaten gehouden. Wel kan het zijn dat je voor een aardbeving al voorschokken voelt. Als je dit voelt is het goed om je alvast voor te bereiden.

Maan [bewerken]

Door seismometers zijn ook "maanbevingen" geregistreerd als gevolg van inslagen en maangetijden.

Zie ook [bewerken]

Externe links [bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • De tekst op deze pagina, een eerdere versie daarvan of een deel van de tekst is afkomstig van de website van het KNMI.
  1. ↑ De Volkskrant, 1 maart 2010, pag. 4
  2. ↑ Dodental aardbeving Haïti nu 230.000, NU.nl, 10 februari 2010
  3. ↑ Doden en gewonden aardbeving Turkije, NU.nl, 20 mei 2011
  4. ↑ Aardbeving treft Amerikaanse oostkust, NU.nl, 23 augustus 2011
  5. ↑ Aardbeving van 4,5 in Nederland, NU.nl, 9 september 2011
  6. ↑ KNMI onderzoekt breuklijn Goch, Omroep Gelderland, 9 september 2011
  7. ↑ Aardbeving net over Duitse grens bij Nijmegen, KNMI, 8 september 2011
  8. ↑ Aardbeving Limburg zwaarste uit zwerm
  9. ↑ KNMI, 'Aardbevingen door gaswinning in Noord-Nederland'. Geraadpleegd op 2013-02-01.
  10. ↑ a b Weer aardbeving in Groningen, NU.nl, 17 augustus 2012
  11. ↑ Aardbeving in Groningen Nu.nl, 30 oktober 2008
  12. ↑ a b KNMI, 'Magnitude beving Huizinge wordt 3,6'. Geraadpleegd op 2013-02-01.
Wikimedia Commons

Overgenomen van "http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Aardbeving&oldid=37651349"