Cranberry

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Cranberry
Cranberry bog.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta (Landplanten)
Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade: Bedektzadigen
Clade: 'nieuwe' Tweezaadlobbigen
Clade: Asteriden
Orde: Ericales
Familie: Ericaceae (Heifamilie)
Geslacht: Vaccinium (Bosbes)
Soort
Vaccinium macrocarpon
Aiton (1789)
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De cranberry of (grote) veenbes (Vaccinium macrocarpon, synoniem: Oxycoccus macrocarpus) is een plant uit de heifamilie (Ericaceae). Het is een kruipende of overhangende plant met dunne stengels. In Nederland is de plant vrij zeldzaam.

Verspreiding[bewerken]

De soort komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika en is in Nederland een exoot. Het verhaal gaat dat in 1845 een vat bessen op Terschelling aanspoelde, waarna de soort in Nederland inburgerde. De plant is hier in 1868 ontdekt door botanicus Franciscus Holkema. Op Terschelling komen uitgebreide velden van de cranberry voor en de pluk van de bessen is er aan een veenbes-bedrijf verpacht. Ook op Vlieland komen grotere velden voor. Op de overige waddeneilanden is de cranberry een zeldzaamheid. De cranberry wordt ook in kleine aantallen gevonden in het Fochteloërveen en het Eesveen op de grens van Friesland en Drenthe en sinds kort ook in het Wormer- en Jisperveld. Op Terschelling staat de plant bekend als 'Pieter-Sipkesheide', naar de vinder van het vat in 1845.

Kenmerken[bewerken]

De knikkende bloem heeft een lange bloemsteel en is ongeveer 5 mm lang. De kleur varieert van roze tot rood. De kroonbladeren zijn sterk teruggeslagen en de meeldraden en stempel steken duidelijk uit.

De bladeren zijn eivormig, 4 tot 10 mm lang en hebben omgerolde randen. Aan de onderzijde is het blad blauwgroen; de bovenzijde is donkergroen.

De bloeiperiode loopt van juni tot augustus.

De bes is bol- of peervormig en heeft een doorsnede van 6-8 mm. Rijpe bessen zijn rood; later worden ze bruin en gevlekt.

Habitat[bewerken]

De grote veenbes heeft een voorkeur voor zure grond, zoals heide, veen en bossen maar moet niet worden verward met de daar van nature voorkomende inheemse kleine veenbes (Vaccinium oxycoccos).

Plantengemeenschap[bewerken]

De cranberry is een kensoort voor de hoogveenmos-orde.

Gebruik[bewerken]

Esculaap Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht.
Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.
Cranberry's

Bereidingen van veenbessen (bijvoorbeeld gedroogd of als cranberrysap) zijn effectief in de preventie[1][2] en behandeling[3] van blaasontsteking.[4][5]. Er zijn drie soorten verbindingen in cranberry's die verantwoordelijk worden gehouden voor dit effect. De proanthocyanidines in cranberry's remmen de aanmaak van de bacteriële celwand en voorkomen de expressie van de haartjes (pili) waarmee de E. coli zich probeert te hechten aan het epitheel in de urinebuis.[6] De proanthocyanidines zijn in cranberry op een andere wijze (A-type) gebonden in vergelijking met die in andere fruitsoorten (B-type). Juist deze type-A proanthocyanidines zijn effectief in het voorkomen van kolonisatie door E. coli.[7] Ook fructose in cranberry's heeft enige anti-adhesieve eigenschappen,[8] maar vooral mannose vermindert de hechting van pathogene bacteriën. Daardoor verminderen de kolonisatiemogelijkheden van deze bacteriën, waardoor ze via de urinestroom naar buiten worden gespoeld.[4]

Cranberries kunnen op diverse manieren gebruikt worden[9]:

  • Vers
  • Gedroogd
  • Cranberrysap
  • Gekookt (cranberrycompote)

Teelt[bewerken]

De teelt en verwerking van cranberry's op Terschelling

Het gebruik van de cranberry als medicinale plant is al bekend bij de Noord-Amerikaanse indianen. In de Verenigde Staten van Amerika en in Canada ontstonden in de loop van de negentiende eeuw commerciële veenbesculturen, met name in de Amerikaanse staten Massachusetts, Wisconsin en New Jersey. In 1864 had Massachusetts al meer dan 3000 hectare veenbesvelden. Omdat de cranberry gebruikt werd als middel tegen scheurbuik op lange zeereizen, was er ook in Europa belangstelling voor commerciële teelt van de cranberry. De eerste pogingen werden ondernomen in de negentiende eeuw in Engeland en Duitsland. Na de ontdekking van de cranberry op Terschelling werd ook in Nederland de belangstelling voor commerciële teelt ontdekt. In 1885 bezocht de kweker G.J.Borgesius uit Musselkanaal Terschelling, en kreeg van de gemeente Terschelling toestemming plantmateriaal naar zijn woonplaats mee te nemen. Van dit plantmateriaal begon hij in Bovensmilde in Drenthe een veenbeskweek die tot 1935 in stand werd gehouden. Nadien verdween de kweek hier snel.

Op Terschelling was aanvankelijk sprake van pluk van in het wild voorkomende bessen. Tussen 1886 en 1900 werd de pluk door de heren Wichers, (onderwijzer op Terschelling) en Mulder (gepensioneerd technicus en inwoner van Terschelling) bevorderd. De groeiplaatsen in de duinen van Terschelling waren toen nog in eigendom van de gemeente Terschelling. De bessen werden na de pluk opgekocht en geëxporteerd naar Engeland. Na 1909 kwamen de duinen van Terschelling in beheer bij Staatsbosbeheer en werd de pluk verpacht aan enkele veenbesbedrijven. De veenbesvegetaties hadden echter te lijden onder verdroging als gevolg van de aanleg van ontwateringssloten door Staatsbosbeheer. Tussen 1917 en 1920 kreeg pachter C.Bloem de kans enkele duinvalleien, het Studentenplak en het Waterplak te ontginnen en aan te planten met veenbesstekken. Ook een goed waterbeheer werd hier mogelijk gemaakt. Veenbesvelden werden soms bezand met een dun laagje duinzand om de wortelvorming van de planten te verbeteren. Na de Tweede Wereldoorlog verruigden de veenbesvelden door overwoekering met andere planten. Momenteel heeft Terschelling nog steeds bijna 50 hectare veenbesvegetaties. De jaarlijkse oogst kan variëren van enkele honderden kilo's in zeer slechte jaren (bij nachtvorstschade) tot meer dan 200 ton in zeer goede jaren. Van de grote veenbes worden talloze producten gemaakt die op Terschelling vooral door toeristen worden gekocht. De import van Amerikaans en Canadees cranberrysap neemt steeds meer toe. Deze worden verkocht onder de namen Ocean Spray en Canadian Red.

Inhoudsstoffen[bewerken]

Mineralen[bewerken]

Cranberryoogst in New Jersey

De cranberry bevat de volgende mineralen (in parts per million)

  • kalium 530
  • natrium 20
  • calcium 130
  • fosfor 80
  • magnesium 55
  • jodium 0,05
  • zwavel 50
  • chloride 40
  • ijzer 4
  • mangaan 6
  • koper 4

Vitaminen[bewerken]

In de cranberry komen de volgende vitaminen voor:

Overige inhoudsstoffen[bewerken]

De cranberry bevat behalve vitamine C ook proanthocyanidinen (onder meer epicatechine). De bessen bevatten ook oxaalzuur, benzoëzuur en isoforon[10].

Taxonomie[bewerken]

Vroeger werd deze soort wel ingedeeld in het geslacht veenbes (Oxycoccus).

Synoniemen[bewerken]

De cranberry heet in het Nederlands ook wel:

  • Lepeltjesheide
  • Grote veenbes (of gewoon veenbes)
  • Amerikaanse veenbes
  • Moerasbes
  • Kraanbes[11]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties

Algemeen

  • Feyfer, F.E.de en J.P.Kok, 1986. Cranberry, 100 jaar historie en receptuur. Van Gorcum, Assen.
  • Holkema, F., 1870. De plantengroei der Nederlandsche Noordzee-eilanden. Dissertatie Groningen. Holkema, Amsterdam.

In de tekst

  1. (en) Jepson RG, Mihaljevic L, Craig J. Cranberries for preventing urinary tract infections. 2004. Cochrane Database Syst Rev :CD001321. DOI: 10.1002/14651858.CD001321.pub2 PMID 14973968
  2. http://www.telegraaf.nl/gezondheid/actueel/22225359/__Cranberry_houdt_infectie_echt_tegen__.html
  3. (en) Vidlar A, Vostalova J, Ulrichova J, et al. The effectiveness of dried cranberries ( Vaccinium macrocarpon) in men with lower urinary tract symptoms. (2010) Br J Nutr 104:1181-1189. PMID 20804630.
  4. a b (en) Reid G. The role of cranberry and probiotics in intestinal and urogenital tract health. (2002) Crit Rev Food Sci Nutr 42:293-300. PMID 12058988.
  5. (en) Howell AB. Cranberry proanthocyanidins and the maintenance of urinary tract health. 2002. Crit Rev Food Sci Nutr 42:273-278. PMID 12058985
  6. (en) Avorn J, Monane M, Gurwitz JH, et al. Reduction of bacteriuria and pyuria after ingestion of cranberry juice. (1994) JAMA 271:751-754. PMID 8093138.
  7. (en) Howell AB, Vorsa N, Der Marderosian A, et al. Inhibition of the adherence of P-fimbriated Escherichia coli to uroepithelial-cell surfaces by proanthocyanidin extracts from cranberries. (1998) N Engl J Med 339:1085-1086. PMID 9767006 gratis volledige artikel.
  8. (en) Zafriri D, Ofek I, Adar R, et al. Inhibitory activity of cranberry juice on adherence of type 1 and type P fimbriated Escherichia coli to eucaryotic cells. (1989) Antimicrob Agents Chemother 33:92-98. PMID 2653218 gratis volledige artikel.
  9. Start-gezond - Cranberries: http://www.start-gezond.nl/eten/cranberries/
  10. Chronic Toxicity Summary
  11. Nederlandse kolonisten in de VS gaven de naam "kraanbes" omdat de bloem zou lijken op de bek van de kraanvogel.