Operatie Anthropoid

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Operatie Anthropoid (Operation Anthropoid, naar het Engelse woord voor mensaap of mensachtige) was een Tsjechisch-Britse actie uit 1942 met als doel het vermoorden van de nazi-leider Reinhard Heydrich.

Achtergrond[bewerken]

Reinhard Heydrich

Sedert 1939 was Heydrich de chef van het RSHA, een organisatie die de Gestapo, de Sicherheitsdienst (veiligheidsdienst) en de recherche overkoepelde. Hij was diegene die Hitlers tegenstanders liet verwijderen, en was later één van de spilfiguren in de planning van de genocide op de Joden. Hij was betrokken bij de meeste van Hitlers samenzweringen, en was een waardevolle adviseur van de dictator.

Vanwege zijn macht werd hij door vrijwel alle nazi-generaals gevreesd. In september 1941 werd hij tot Reichsprotektor van Bohemen en Moravië benoemd, als opvolger van Konstantin von Neurath, die door Hitler ondoeltreffend was bevonden. Gedurende zijn de facto dictatorschap van de regio liet Heydrich zich dikwijls in open wagen rondrijden, als teken van zelfvertrouwen en de efficiëntie van zijn repressieve maatregelen tegen de lokale bevolking. Vanwege zijn wreedheid had Heydrich ook de bijnamen de Slager van Praag, het blonde beest en de beul.

Strategische context[bewerken]

Tegen het einde van 1941 beheersten Hitlers legers vrijwel geheel continentaal Europa, en naderden ze Moskou. De westelijke geallieerden verwachtten de capitulatie van de Sovjet-Unie. De Tsjecho-Slowaakse regering in ballingschap van president Edvard Beneš stond onder grote druk van de Britse inlichtingendiensten vanwege het geringe zichtbare verzet in Tsjechië sinds het begin van de Duitse bezetting in 1939. Het Tsjechische verzet was met geweld vernietigd door Reinhard Heydrich. Ook produceerde Tsjechië veel militair materiaal voor de nazi's. De Tsjecho-Slowaakse regering in ballingschap wilde iets doen dat de bevolking inspiratie en moed zou geven en wilde de wereld tonen dat de Tsjecho-Slowaken bondgenoten waren.

De speciale operaties-cel (SOE) van het Verenigd Koninkrijk trainde het personeel en deed de planning. Als Hitlers gedoodverfde opvolger was Heydrich een van de belangrijkste nazi-kopstukken. Zijn dood zou een enorm verlies en een gedegen psychologische opdoffer zijn.

Operatie[bewerken]

Planning en dropping[bewerken]

Jozef Gabčík Jan Kubiš
Jozef Gabčík (links) en Jan Kubiš

Zeven soldaten van het Tsjecho-Slowaakse leger-in-ballingschap, waaronder de latere uitvoerders Jozef Gabčík en Jan Kubiš, werden door de RAF op 28 december 1941 boven Tsjechië gedropt. De beoogde landingsplaats lag nabij Pilsen maar doordat de piloten zich niet goed konden oriënteren, werd de groep bij Praag gedropt. Vandaar reisde de groep alsnog naar Pilsen om contact te leggen met plaatselijke verzetsgroepen, om vervolgens terug te keren naar Praag voor het uitvoeren van de eigenlijke missie.

In Praag konden de leden van de groep op de steun van verscheidene families en verzetsgroepen rekenen bij het maken van plannen voor het ombrengen van Heydrich. Een eerste plan, om Heydrich aan boord van een trein om te brengen, bleek niet haalbaar. Daarna probeerde de groep Heydrich tot stoppen te brengen op een weg in een bos, waar Heydrich zou passeren op weg naar zijn werk. Ze legden een kabel over de weg om hem de weg te versperren, en wachtten. Toen Heydrich na verscheidene uren nog steeds niet was langsgekomen, werd de actie afgeblazen. Het derde plan was om hem in Praag te vermoorden.

Uitvoering[bewerken]

De Mercedes-Benz van Heydrich kort na de aanslag.

Op 27 mei 1942 reed Heydrich, zoals elke dag, van zijn huis in Panenské Břežany naar zijn werk in de Praagse burcht. Hij vertrok om 10.00 uur zonder politie-escorte. Gabcik en Kubis stonden langs de weg bij een bushalte opgesteld, vlak bij het Bulovka-ziekenhuis in de Praagse wijk Libeň. Josef Valčík stond 100 m ten noorden op de uitkijk. Toen Heydrichs Mercedes-Benz cabriolet naderbij kwam, sprong Gabčík voor de auto en probeerde te schieten. Zijn stengun blokkeerde echter. Heydrichs chauffeur, SS-Oberscharführer Klein, stopte de auto en schoot op Gabčík maar miste. Kubiš wierp een aangepaste antitankgranaat tegen het voertuig, vlak bij het rechter achterwiel. De granaat ontplofte en de scherven gingen dwars door de carrosserie en de bekleding, en verwondden uiteindelijk Heydrich. Heydrich probeerde nog te schieten maar zakte in elkaar. Klein rende in zijn eentje Gabčík achterna, maar werd bij deze achtervolging in zijn been geraakt door revolverschoten die Gabčík afvuurde.

Heinrich Himmler, Heydrichs directe overste, zag persoonlijk toe op de verzorging van zijn ondergeschikte. Noch Tsjechische artsen, noch artsen van de Wehrmacht werd toegestaan Heydrich te opereren. In plaats daarvan stuurde Himmler zijn lijfarts. Op 4 juni overleed Heydrich echter aan een bloedvergiftiging, waarschijnlijk veroorzaakt door het paardenhaar in de bekleding van zijn wagen dat met scherven van de granaat zijn lichaam zou zijn binnengedrongen. In het licht van de geruchten dat Heydrich de enige man was waarop Himmler jaloers was, en één van de weinigen die hij vreesde, wordt gespeculeerd over de werkelijke intenties van Himmlers lijfarts. Volgens een andere theorie zou de granaat door Britse bio-wapens experts zijn behandeld met botuline, een neurotoxine.

Gevolgen[bewerken]

Wraakacties[bewerken]

Hitler beval de SS en de Gestapo "in bloed door Bohemen te waden" om de moordenaars te vinden. Aanvankelijk wilde Hitler op grote schaal willekeurige Tsjechen laten vermoorden, maar vervolgens besloot hij de moordpartij te beperken tot enkele duizenden personen. Het Tsjechische verzet moest volledig worden uitgeroeid. Tsjechië was van groot belang voor de Duitse militaire oorlogsmachine, en door moordacties op grote schaal zou een gebrek aan arbeidskrachten kunnen ontstaan. De bekendste wraakacties zijn de complete vernietiging van de dorpen Lidice en Ležáky. Ook werden meer dan 13.000 mensen gearresteerd.

De Britse premier Winston Churchill was zo woedend om de vernietiging van Lidice en Ležáky dat hij voorstelde om voor elk Tsjechisch dorp dat door de nazi's vernietigd was drie Duitse dorpen plat te bombarderen. Uiteindelijk stopten de geallieerden met het plannen van moordmissies uit angst voor soortgelijke wraakacties. Twee jaar later was er nog wel een mislukte missie, Operatie Foxley, om Hitler zelf te vermoorden. Operatie Anthropoid bleef de enige geslaagde moord op een nazi-kopstuk.

Opsporing van de moordenaars[bewerken]

De daders doken aanvankelijk onder bij twee Praagse families, en vluchtten later naar de Kerk van de Heilige Cyriel en Methodius. De Gestapo kon hen niet vinden, totdat Karel Čurda (van de verzetsgroep "buiten afstand" met als doel sabotage) de lokale contactpersonen verraadde voor een premie van 1 miljoen Reichsmark.[1]

De meeste contactpersonen pleegden zelfmoord toen ze de Gestapo zagen komen. Een jongen was echter te jong en gaf na marteling de naam van de kerk prijs. De aanslagplegers werden op 18 juni gevonden, en pleegden na een langdurig vuurgevecht zelfmoord om niet in handen van de nazi's te vallen. Karel Čurda werd in 1947, na een mislukte zelfmoordpoging, geëxecuteerd wegens hoogverraad.

Politieke gevolgen[bewerken]

Het succes van de operatie deed de Britten en de Fransen afzien van het Verdrag van München. Ze kwamen overeen dat na de oorlog Sudetenland weer een deel van Tsjecho-Slowakije zou worden. De Duitse bevolking zou worden uitgezet.

Aangezien Heydrich een van de belangrijkste nazi-kopstukken was werden er twee grote begrafenisplechtigheden gehouden. De eerste was in Praag, de weg naar het kasteel afgelijnd met duizenden SS'ers met toortsen. De tweede, in Berlijn, werd bijgewoond door alle nazi-leiders, inbegrepen Hitler zelf. Heydrich ontving uit handen van de Führer postuum twee decoraties: één van de Duitse orde en één van de Bloedorde.

Een Tsjechische stadslegende vertelt dat Heydrich minder dan 12 maanden voor zijn dood de schatkamer van het kasteel van Praag zou zijn binnengedrongen, waar de kroonjuwelen van Bohemen bewaard werden. Aldaar zou hij de kroon op zijn hoofd gezet hebben. Een legende beweert dat ieder die de kroon onrechtmatig draagt binnen het jaar sterft.

Films, muziek, literatuur[bewerken]

De operatie was de basis voor de films Hangman also die (Beulen sterven ook) in 1943; Attentat in 1964; en Operation Daybreak in 1975. De moord inspireerde ook de rockgroep British Sea Power tot het nummer "A Lovely Day Tomorrow". Dit was oorspronkelijk een B-kant maar werd opnieuw opgenomen. De Tsjechische versie van het nummer werd gezongen door Kateřina Winteřová van de Tsjechische groep The Ecstasy of St. Theresa. Ter gelegenheid van de Tsjechische toetreding tot de Europese Unie werd een beperkte oplage uitgebracht. Het aantal van 1942 exemplaren verwijst naar het jaar van de aanslag. De Fransman Laurent Binet, bracht in 2011 een roman op zijn naam over het leven en de ondergang van Heydrich. Het boek werd gelijk een bestseller: HhhH, Himmlers hersens heten Heydrich (Meulenhoff, Amsterdam). De personages die in het boek voorkomen hebben bestaan of bestaan nog steeds. Binet heeft een boek geschreven waarin hij zich aan de feiten houdt, maar zich ook toestaat te balanceren op het scherp van fictie en werkelijkheid.

Referenties[bewerken]

Externe links[bewerken]

  1. "The Assassination of Reinhard Heydrich", The Holocaust Education & Archive Research Team