Politieke correctheid

De neutraliteit van dit artikel wordt betwist. Zie de bijbehorende overlegpagina voor meer informatie.

Politieke correctheid is een manier van heel voorzichtig en omzichtig, verhuld praten over onderwerpen die politiek gevoelig liggen. Politieke correctheid is dan een aanduiding voor een vorm van genormeerd taalgebruik of ook een aanduiding voor een vorm van genormeerd handelen in het algemeen.

Traditioneel doelde men vooral op de 'linkse politieke correctheid', namelijk het dwepen met gelijke kansen. In de voorbije jaren heeft zich echter een geheel nieuwe vorm van politieke correctheid ontwikkeld, namelijk een veeleer rechtse.

Linkse politieke correctheid

'Politiek gevoelig' betekende hier typisch "discriminerend" (racistisch, seksistisch ...), maar de terminologie wordt tegenwoordig ook gebruikt in bredere zin, los van algemene ethiek, bijvoorbeeld toegepast op wat binnen een gemeenschap of partij als taalgebruik wel of niet door de beugel kan.

Sommigen vinden dat het gaat om handelingen die passen in het politieke streven om minderheidsgroepen te doen emanciperen, anderen beschouwen het gewoon als het niet mee vervallen in discriminerend superioriteitsdenken. In de late jaren negentig kreeg dit hedendaagse begrip een negatieve bijklank bij de massa die zich soms zelfs achtergesteld voelde ten opzichte van minderheidsgroeperingen, c.q. allochtone bevolkingsgroepen. In die zin kan (of kon?) politieke correctheid daarom ook als uiting van cultuurrelativisme en multiculturalisme worden gezien.

Het lijkt erop dat er recentelijk een fundamentele verschuiving heeft plaatsgevonden in wat de maatschappij als politiek correct ervaart.

Taalgebruik

Politiek correct taalgebruik is een in de jaren 70 populair geworden taalgebruik waarbij voor woorden die sporen van discriminatie en ongelijkheid in zich dragen, passender alternatieven werden bedacht. Politiek correcte termen zijn hierdoor veelal eufemismen. Tegenstanders associëren dit taalgebruik, waar dit tot het uiterste wordt doorgevoerd, met het door George Orwell in zijn boek 1984 bedachte nieuwspraak. Bovendien schijnen de nieuwe 'politiek correcte' termen steeds opnieuw stilaan als niet-politiek correct ervaren te worden, en worden er nieuwe, dikwijls nog abstractere eufemismen bedacht. Het lijkt erop dat begrippen of dingen die als negatief ervaren worden de nieuwe opgeblonken namen ervoor steeds weer "verbranden" totdat ze weer slecht klinken.

Voorbeelden van typisch politiek correcte eufemismen zijn:

• migrant, allochtoon, nieuwe Nederlander / Belg, vreemdeling, medelander (voor: buitenlander of immigrant)
• zwarte (voor: neger. In de VS: African-American)
• medewerker (voor: personeelslid)
• defensie
• gastarbeider (typisch voorbeeld van een ooit erg politiek correct 'uitgevonden' woord, dat na enkele jaren erg pejoratief begon te klinken (vanwege het gebruik?), en opnieuw is vervangen door andere constructies)
• verstandelijk gehandicapt (voor: debiel)
• mens met andere mogelijkheden (voor mongool, of (ook politiek correcter) mensen met het Down-syndroom)
• mens met een beperking (voor: invalide)
• delinquent (voor: misdadiger)
• crimineel milieu (voor: onderwereld)
• banenreductie (voor: massa-ontslag)

Een typisch voorbeeld van hoe mensen die discriminatie als normaal beschouwen het politiek correct taalgebruik verwijten "nieuwsprakerig" te zijn, is hun kritiek op de term "politiek correct" zelf: het predicaat "correct", impliceert volgens hen immers dat andersdenkenden automatisch "incorrect" zouden zijn. Zij zien het discriminerende van hun woordgebruik niet in, voelen zich aangevallen, terwijl zij zichzelf slechts beschouwen als andersdenkend.

Oorsprong

Politieke correctheid (in ver doorgedreven zin) is grotendeels geïnspireerd op het gedachtegoed van de marxistische, neo-marxistische of cultureel marxistische denktank, de Frankfurter Schule of [Frankfurt School], die voor ogen had om het marxistisch ideaal niet, zoals in de Sovjet-Unie, door revolutie te realiseren, maar door het promoten van een neo-marxistische cultuur. De grondslagen voor deze stroming werden vlak na de Eerste Wereldoorlog reeds gelegd.

Politieke correctheid wordt door tegenstanders daarom ook wel 'cultureel marxisme' genoemd, vanwege de vermeende negatieve bijklank van marxisme en de waarschuwende invloed die uitgaat van deze, volgens tegenstanders beter de kern van het gedachtegoed beschrijvende, aanduiding.

Gedachtegoed

In ruimere zin wordt door vele (onbewuste) gebruikers van discriminerend taalgebruik met politieke correctheid ook wel verwezen naar het linkse, op repressieve tolerantie gebaseerde gedachtegoed dat vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw de Nederlandse politiek heeft gedomineerd. De term wordt dan vooral badinerend gebruikt voor diegenen die dit gedachtegoed op een dogmatische manier aanhangen, zonder oog te hebben voor de keerzijden. Ook klinkt in het gebruik van de term vaak het verwijt van onoprechtheid door: iemand die een politiek correct standpunt inneemt zou dit vooral doen om bij een invloedrijke politieke kliek in het gevlij te komen, of om voor een nobel mens te worden aangezien.

Geslacht

Politiek correct denken is ook aan de orde in de verhoudingen tussen de seksen. In de laatste decennia zijn vele woorden voorzien van een vrouwelijke pendant (vrouwkracht, werkneemster) of zijn geslachtsneutraal gemaakt (menskracht). Volgens critici van het politiek correcte denken zijn slachtofferwoorden dikwijls vrouwelijk gebleven terwijl daders mannelijk worden benoemd. Soms verwordt ook juist de inhoud van een, op zich geslachtsneutraal woord, tot een geslachtsspecifieke inhoud. Huiselijk geweld heeft in het dagelijks taalgebruik bijna per definitie betrekking op een mannelijke dader en een vrouwelijk slachtoffer.

Meer dan taal alleen

Waar politieke correctheid aanvankelijk alleen lelijke woorden en namen verving door nettere aanduidingen, werden in een later stadium ook uitspraken, stellingen, historische opvattingen en visies vervangen. Zo mocht bijvoorbeeld niet meer worden gesteld dat Columbus Amerika ontdekte, hij bereikte enkel als eerste Europeaan het land van de Indianen. Politiek correcte mensen zien daarnaast bijvoorbeeld graag dat zwarte auteurs worden opgenomen in de literaire canon.

Tegenwoordig kan de term politiek correct ook slaan op handelingen, gebeurtenissen of producten. Zo bestaat het begrip politiek correcte kunst, hebben Britten volgens persberichten meer politiek correcte seks en nemen Nederlandse politici politiek correcte standpunten in.

Kritiek en kritiek op kritiek

Critici van politieke correctheid wijzen op het gevaar dat bepaalde onderwerpen moeilijk bespreekbaar, of zelfs taboe worden wanneer politiek correcte standpunten de norm zijn. Vaak schieten, volgens deze critici, de voorstanders van politieke correctheid te ver door en worden problemen die bijvoorbeeld ontstaan omdat mensen en culturen wel degelijk verschillend zijn, of omdat vrouwen ook niet altijd het beste voor hebben, veronachtzaamd, en onder het tapijt geschoven. Politiek correcte personen worden dan ook wel gezien als braaf en naïef, omdat zij de zieligen als zielig voorstellen en blind zijn voor hun gebreken en kwaadaardigheden.

Volgens de critici van politieke correctheid veranderde de verschoning van de taal in een verdraaiing van de waarheid sinds uit naam van politieke correctheid ook uitspraken, stellingen, historische opvattingen en visies zijn vervangen. In het begrip politieke correctheid gaat dus een spanning schuil tussen beleefdheid en eerlijkheid.

Sinds het succes van de politicus Pim Fortuyn is kritiek op sommige soorten politieke correctheid in Nederland niet langer taboe, met name in discussies rondom de integratie van bepaalde groepen allochtonen, het verband tussen islam en moslimextremisme, veelplegers in de misdaad - ook wel 'draaideurcriminelen' genoemd - en misbruik van sociale voorzieningen.

Vaak wordt politiek links door vertegenwoordigers van rechts beschuldigd van politiek correct denken. Met deze kritiek op de politieke correctheid is ook aan de orde de vraag of links altijd progressief en rechts altijd conservatief is. Er is wellicht sprake van een ingewikkelder en multidimensionaal politiek spectrum, waarbij er zeker ook een rechtse politieke correctheid bestaat (zie onder).

In Vlaanderen bestaat een sterke maatschappelijke onderstroom die zich tegen het veronderstelde 'politiek correcte denken' richt, als discours van het Belgisch establishment.

Rechtse politieke correctheid

Door de felle kritiek op de zogenaamde 'linkse politiek correcte kerk' en door het feit dat die ideeën in grote delen van de maatschappij verworpen worden, hoor je de laatste tijd wel eens dat er een nieuw dominant discours, een nieuwe vorm van politieke correctheid zou zijn ontstaan. Die nieuwe, veeleer rechtse politieke correctheid, steunt allereerst op een aantal ideeën: zo is het 'bon ton' geworden om bijvoorbeeld tegen gelijke kansen voor allerlei minderheden te zijn, of de islam te demoniseren. Ook bestaat er op stilistisch vlak, zoals dat ook van de linkse politieke correctheid gezegd werd, een neiging tot verbloemende taal. Een visie baseren op populistische vooroordelen of slogans heet dan 'zeggen waar het op staat' of werknemers ontslaan heet dan 'banen schrappen' of zelfs het enigszins liederlijke 'afvloeien'. Mogelijk zou ook het klimaatnegationisme kunnen gezien worden als aansluitend bij de rechtse politieke correctheid.

Niet zelden is neoliberaal hegemonisch denken een wezenlijk onderdeel van de rechtse politieke correctheid.