Requiem (mis)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een requiem is een mis die in de katholieke eredienst wordt opgedragen voor de doden. Het is de mis die wordt opgedragen tijdens uitvaartdiensten, op het feest van Allerzielen (2 november), en als votiefmis voor de doden. Volgens de katholieke leer bekort het opdragen van een requiemmis het verblijf van geredde zielen in het vagevuur. Naast de gregoriaanse monotische gezangen hebben ook veel componisten, waaronder Lassus, Mozart, Berlioz, Verdi, Fauré en Duruflé meerstemmige requiemmissen gecomponeerd.

Missaal met de dodenmis, 1866

Samenstelling van het requiem[bewerken]

Structuur[bewerken]

Vele zettingen van het requiem, waaronder vrijwel alle requiems tot en met de renaissance, zijn gebaseerd op het katholieke requiem van vóór het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965). Daar is ook de oorsprong van de benaming van het genre. Requiem is het eerste woord van het introïtus: Requiem æternam dona eis Domine (Heer, geef hun eeuwige rust). De tekst van het requiem, die vast was, bestaat uit de volgende delen:

  1. Introïtus: Requiem aeternam
  2. Kyrie
  3. Graduale: Requiem aeternam
  4. Tractus: Absolve
  5. Sequentia: Dies Irae
  6. Offertorium: Domine Jesu Christe
  7. Sanctus
  8. Agnus Dei
  9. Communio: Lux aeterna

Van het ordinarium, de gewone gedeelten van de mis, worden het Gloria en het Credo dus niet gezongen. Het In paradisum, dat gezongen wordt bij het buitendragen van de kist of de urne, en het Libera me, een responsorium dat gezongen wordt bij de kist onmiddellijk voor de begrafenis, worden ook vaak getoonzet als waren ze een deel van het requiem, al horen ze er strikt genomen niet in. Na het Tweede Vaticaans Concilie kwamen er vele veranderingen in de begrafenisliturgie, kleinere (in het Agnus Dei werden de woorden dona eis requiem en dona eis requiem sempiternam vervangen door miserere nobis en dona nobis pacem) en grotere (het hele Dies irae werd weggelaten), en er werd een veelvoud aan wisselende gezangen ter beschikking gesteld, waaronder ook diverse psalmteksten met Alleluja. Het weglaten van het Dies irae werd al geanticipeerd een kleine eeuw voor Vaticaan II door sommige componisten, zoals Fauré en Duruflé (zie verder). Maar die zetten dan vaak wel de laatste strofe ervan, wellicht geïnspireerd door een traditie in sommige kerken, waar het Pie Jesu gezongen werd na de consecratie.

Tekst van het requiem, het Pie Jesu en het Libera me[bewerken]

Tekst Vertaling
Requiem aeternam
Requiem aeternam dona eis, Domine.
Et lux perpetua luceat eis.
Te decet hymnus, Deus, in Sion,
Et tibi reddetur votum in Jerusalem
Exaudi orationem meam
Ad te omnis caro veniet.

Kyrie eleison

Kyrie eleison,
Christe eleison,
Kyrie eleison.

Requiem aeternam

Requiem aeternam dona eis, Domine.
Et lux perpetua luceat eis.
In memoria aeterna erit justus,
ab auditione mala non timebit.

Absolve

Absolve, Domine, animas
omnium fidelium defunctorum
ab omni vinculo delictorum.
Et gratia tua illis succurente
mereantur evadere judicium ultionis,
et lucis aeternae beatitudine perfrui.

Dies Irae

Dies irae, dies illa
Solvet saeclum in favilla,
Teste David cum Sibylla.
Quantus tremor est futurus,
Quando judex est venturus,
Cuncta stricte discussurus!
Tuba mirum spargens sonum
Per sepulcra regionum,
Coget omnes ante thronum.
Mors stupebit et natura,
Cum resurget creatura,
Judicanti responsura.
Liber scriptus proferetur,
In quo totum continetur,
Unde mundus judicetur.
Judex ergo cum sedebit,
Quidquid latet apparebit.
Nil inultum remanebit.
Quid sum miser tunc dicturus?
Quem patronum rogaturus,
Cum vix justus sit securus?
Rex tremendae majestatis
qui salvandos salvas gratis
salva me, fons pietatis
Recordare, Jesu pie,
Quod sum causa tuae viae:
Ne me perdas illa die.
Quaerens me, sedisti, lassus;
Redemisti crucem passus;
Tantus labor non sit cassus.
Juste Judex ultionis,
Donum fac remissionis
Ante diem rationis.
Ingemisco tanquam reus,
Culpa rubet vultus meus;
Supplicanti parce, Deus.
Qui Mariam absolvisti,
Et latronem exaudisti,
Mihi quoque spem dedisti.
Preces meae non sunt dignae,
Sed tu, bonus, fac benigne,
Ne perenni cremer igne.
Inter oves locum praesta,
Et ab haedis me sequestra,
Statuens in parte dextra.
Confutatis maledictis
Flammis acribus addictis,
Voca me cum benedictis.
Oro supplex et acclinis,
Cor contritum quasi cinis,
Gere curam mei finis.
Lacrimosa dies illa,
Qua resurget ex favilla
Judicandus homo reus.:
Huic ergo parce, Deus:
Pie Jesu Domine:
Dona eis requiem. Amen.

Domine, Jesu Christe

Domine Jesu Christe, Rex gloriae,
libera animas omnium fidelium defunctorum
de poenis inferni et de profundo lacu.
Libera eas de ore leonis,
ne absorbeat eas Tartarus,
ne cadant in obscurum.
Sed signifer sanctus Michael
representet eas in lucem sanctam,
quam olim Abrahae promisisti
et semini eius.
Hostias et preces tibi, Domine, offerimus.
Tu suscipe pro animabus illis
quarum hodie memoriam facimus.
Face eas, Domine, de morte transire ad vitam,
quam olim Abrahae promisisti
et semini eius.

Sanctus

Sanctus, sanctus sanctus
Dominus, Deus sabaoth.
Pleni sunt coeli et terra gloria tua.
Hosanna in excelsis
Benedictus qui venit in nomine Domini.
Hosanna in excelsis.

Lux aeterna

Lux æterna luceat eis, Domine,
cum sanctis tuis in æternum, quia pius es.
Requiem æternam dona eis, Domine;
et lux perpetua luceat eis.

In Paradisum

In paradisum deducant te angeli;
in tuo adventu suscipiant te martyres
et perducant te in civitatem sanctam Jerusalem.
Chorus angelorum te suscipiat
et cum Lazaro, quondam paupere,
aeternam habeas requiem.

Libera me

Libera me, Domine, de morte aeterna
in die illa tremenda
quando coeli movendi sunt et terra,
dum veneris judicare saeculum per ignem.
Tremens factus sum ego et timeo,
dum discussio venerit atque venture ira:
quando coeli movendi sunt et terra.

Requiem aeternam

Geef hun eeuwige rust, O Heer
En laat het eeuwig licht op hen schijnen
U komt een lofzang toe, O God op de Zion,
Een gelofte zal U betaald worden in Jeruzalem
Verhoor mijn gebed
Alle vlees zal voor U komen.

Kyrie eleison

Heer, wees ons genadig.
Christus, wees ons genadig.
Heer, wees ons genadig.

Requiem aeternam

Geef hun eeuwige rust, O Heer
En laat het eeuwig licht op hen schijnen
De rechtvaardige zal in herinnering blijven voor eeuwig;
voor een boos gerucht zal hij niet vrezen

Absolve

Bevrijd, Heer, de zielen
van alle overleden gelovigen
van alle banden van zonden.
En mogen zij, met de hulp van uw genade,
verdienen aan het oordeel der wraak te ontkomen
en te genieten van de zaligheid van het eeuwige licht.

Dies Irae

Deze dag, deze dag van toorn,
zal de wereld wegteren tot as,
zoals voorspeld door David en de Sibille.
Wat een siddering zal er zijn
wanneer de rechter zal komen
om alles nauwgezet te onderzoeken!
De trompet, zijn wonderbaarlijke klank verspreidend
over de graven van de landen,
roept allen bijeen voor de troon.
Dood en natuur zullen verstomd staan
wanneer het schepsel zal verrijzen
om voor de rechter rekenschap af te leggen.
Het geschreven boek zal gebracht worden
waarin alles staat
waardoor de wereld veroordeeld zal worden
Wanneer de rechter zijn plaats inneemt
zal alles dat verborgen is verschijnen:
niets zal ongewroken blijven
Wat zal ik beklagenswaardige dan zeggen?
Op welke beschermer zal ik een beroep doen
wanneer zelfs de rechtvaardige mens ternauwernood veilig is?
Koning van ontzagwekkende grootsheid,
die om niet redt wie te redden zijn,
red mij, bron van goedheid
Gedenk, goede Jezus
dat ik de reden ben voor uw [kruis]weg,
stort mij niet in het verderf op die dag
Trachtend mij te bereiken, liet Gij U vernederen,
Gij redde mij door het kruis te verdragen.
Laat zulk zwoegen niet vergeefs zijn.
Rechtschapen rechter van wraak,
geef de gave van vergeving
voor de dag van vergelding.
Ik kerm als een schuldige,
van schuld kleurt mijn gezicht rood;
spaar de smekeling, O God.
Gij die Maria hebt vergeven
en het gebed van de schurk hebt verhoord,
Gij hebt mij ook hoop gegeven.
Mijn gebeden zijn niet waardig,
maar Gij, O Goede, heb genade,
opdat ik niet zal branden in eeuwig vuur,
Geef mij een plaats tussen de schapen,
en zonder mij af van de bokken,
door mij aan de rechterzijde te plaatsen.
Wanneer de beschaamde verdoemden
aan intense vlammen worden overgeleverd,
roep mij dan bij de gezegenden.
Ik bid, smekend en knielend,
mijn hart vermorzeld als as:
wil toch voor mijn einde zorgen.
O tranenrijke dag,
waarop uit de as zal herrijzen
de schuldige mens, om berecht te worden.
Spaar deze dan, O God,
Goede Heer Jezus:
Geef hun rust. Amen.

Domine, Jesu Christe

Heer Jezus Christus, Koning der heerlijkheid,
bevrijd de zielen van alle gestorven gelovigen
van de straffen der hel en de diepe [vuur]zee.
Bevrijd ze uit de mond van de leeuw,
dat de afgrond hen niet moge verslinden,
dat zij niet in de duisternis mogen vallen.
Maar de heilige Michael, de vandeldrager
moge hen geleiden naar et heilige licht
dat gij ooit aan Abraham hebt beloofd
en aan zijn zaad.
Offers en gebeden, Heer, brengen wij u.
Neem ze aan voor die zielen
die wij vandaag gedenken.
Laat hen, Heer, overgaan van de dood naar het leven
dat gij ooit aan Abraham hebt beloofd
en aan zijn zaad.

Sanctus

Heilig, heilig, heilig
Heer God der Heerscharen!
Hemel en aarde zijn vol van uw heerlijkheid.
Hosanna in den hoge!
Gezegend is hij die komt in de naam van de Heer.
Hosanna in den hoge!

Lux aeterna

Laat het eeuwig licht op hen schijnen, O Heer
voor eeuwig bij uw heiligen, omdat Gij liefdevol zijt.
Schenk hun eeuwige rust, O Heer;
en laat het eeuwig licht op hen schijnen.

In Paradisum

Mogen de engelen u geleiden naar het paradijs;
dat de martelaren bij uw komst u zullen ontvangen
en u binnenleiden in de heilige stad Jeruzalem.
Moge het koor van de engelen u ontvangen
en moge u met Lazarus, eens een arme,
de eeuwige rust ontvangen.

Libera me

Heer, bevrijd mij van de eeuwige dood
op die verschrikkelijke dag,
wanneer hemel en aarde geschokt zullen worden,
wanneer Gij met vuur de wereld komt oordelen.
Ik beef, en ik ben bang,
voor het oordeel dat zal komen, en voor de naderende toorn,
wanneer hemel en aarde geschokt zullen worden.

Latere ontwikkelingen in de kunst[bewerken]

Vanaf de barok komen er ook requiems die van het klassieke patroon van het requiem afwijken. Er is een belangrijke reeks Duitse requiems, meestal gezet op teksten uit de Lutherbijbel, die soms wel (Heinrich Schütz' Musikalische Exequien), soms niet voor de liturgie bestemd zijn (Johannes Brahms' Ein deutsches Requiem). Een sub-genre wordt gevormd door composities waarin de oude Latijnse tekst wordt afgewisseld met modernere teksten; Benjamin Brittens War Requiem is hiervan wellicht het bekendste voorbeeld (zie verder). Reeds vanaf de 19e eeuw komen er "requiems" die niets meer gemeen hebben met de traditionele structuur van het requiem, zoals Peter Cornelius' Requiem, een zetting van een gedicht van Friedrich Hebbel en het Lenin-Requiem van Hanns Eisler op teksten van Bertolt Brecht.

Composities[bewerken]

Deel van het requiem geschreven door Mozart.

Een requiemmis wordt dikwijls gezongen en er zijn letterlijk honderden, zo niet duizenden componisten die een requiem geschreven hebben. De lijst op de website Requiemsurvey.org telde in maart 2013 5024 requiems door 3112 componisten. (Deze website interpreteert het begrip 'requiem' overigens wel zeer ruim.) Traditionele requiems zetten de originele Latijnse tekst, geheel of gedeeltelijk; vele bevatten ook een bewerking van of zijn gebaseerd op de gregoriaanse zetting van die tekst.

Renaissance[bewerken]

Het eerste polyfone requiem dat bewaard is gebleven, is dat van van Johannes Ockeghem, geschreven rond 1460. Een eerder requiem van Guillaume Dufay is niet bewaard. Recente publicaties suggereren echter dat Ockeghem zijn mis baseerde op (materiaal van) Dufay. Antoine Brumel componeerde als eerste de sequentia Dies irae voor zijn requiem. Tot de zestiende eeuw was het requiem een zeer algemeen genre. Later werd het iets zeldzamer. Kenmerkend voor Renaissance-requiemmissen ten opzichte van andere missen uit die tijd is de sterke gehechtheid aan de oorspronkelijke gregoriaanse melodieën, wat o.a. voortkomt uit het karakter van de dodenmis. Een erg mooi voorbeeld hiervan is het requiem uit 1544 van Cristóbal de Morales, waarin de gregoriaanse melodie (vooral) in de bovenstem is opgenomen in lange notenwaarden.

Barok, klassiek en romantiek[bewerken]

Dankzij de toenemende populariteit van de Oude Muziek en de Authentieke uitvoeringspraktijk beginnen ook requiems bekend te worden van vóór het Requiem van Mozart (1791, onvoltooid), nog steeds een van de populairste requiems. Een paar voorbeelden: de reeds genoemde Musikalische Exequien (1635–36) van Schütz, de Messe des morts (rond 1700) van Jean Gilles (±1688–1705) en het Requiem (kort na 1723) van André Campra. De meeste 19de-eeuwse requiems hebben het beroemde Requiem - Grande Messe des Morts (1760) van Gossec als voorbeeld. De twee bekendste en geliefdste requiems uit die eeuw zijn de Messa da Requiem (1874) van Verdi en het Requiem (1877–93) van Fauré. Andere bekende 19e-eeuwse requiems zijn de twee requiems van Cherubini (1816 en 1834–36), de Grande Messe des Morts (1837) van Berlioz, het Requiem (1849) van Bruckner, het Requiem (1852) van Schumann, de Missa pro defunctis (1855) van Von Suppé, het reeds genoemde Ein deutsches Requiem (1865–68) van Brahms, het Requiem (1878) van Saint-Saëns en het Requiem (1898) van Antonín Dvořák.

20ste eeuw[bewerken]

Bekende 20ste-eeuwse dodenmissen zijn geschreven door Duruflé (1947), Sigurd Islandsmoen (1934–43) en Lloyd Webber (1982). Drie bekende Engelse requiems wisselen uittreksels uit de Latijnse tekst af met Engelse teksten. Het Requiem (1936) van Herbert Howells gebruikt alleen de eerste twee zinnen van het Latijnse introïtus en verder Engelse teksten uit verschillende Anglicaanse tradities. Het reeds vermelde War Requiem (1962) van Britten zet ook een aantal pacifistische oorlogsgedichten van Wilfred Owen. Het Requiem (1985) van John Rutter tenslotte gebruikt ook teksten uit het Book of Common Prayer.

Externe link[bewerken]