Vlek (nederzetting)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De benaming vlek is in Nederland vanouds gereserveerd voor nederzettingen met stedelijke kenmerken die geen stad zijn.

Daarmee hangt de vraag samen welke plaatsen als stad kunnen worden aangeduid. Nederland kent op dit gebied geen wetgeving meer. Sinds de titel stad niet meer is voorbehouden aan plaatsen met stadsrechten (rechten op markten, tolheffing, een omwalling, rechtspraak, wetgeving en zelfbestuur) worden alle grotere plaatsen als stad aangeduid. De term vlek is daarmee overbodig geworden. In de praktijk heeft vlek zelfs een geheel andere betekenis gekregen: die van onbeduidende nederzetting, een vlekje op de kaart (tegelijk met deze betekenisverandering is het vlek ook de vlek geworden). De nieuwe betekenis is dus feitelijk het tegendeel van de originele betekenis: die van groot dorp.

De benaming vlek leeft in zijn originele betekenis nog het beste voort in de provincie Friesland, waar de Friese elf steden zich op grond van historische rechten onderscheiden van (vaak grotere) plaatsen als Bergum, Drachten, Gorredijk, Heerenveen, Joure, Kollum, Lemmer en Makkum.

Het was in het verleden vooral lastig vlekken van dorpen te onderscheiden. Ze waren in elk geval groter en hadden dikwijls een marktfunctie (vandaar de term marktrecht. Niet Friesland maar Noord-Brabant was bij uitstek de provincie waar vlekken voorkwamen: Moergestel, Oirschot, Oosterhout, Oudenbosch, Tilburg (in de 18e eeuw het 'volkrijkste vlek van de Kempen'), Uden, Waalwijk en Zevenbergen. Plaatsen daarbuiten die op enig moment vlek heetten zijn: Schagen en Winterswijk. Kaapstad werd aangeduid als het Kaapse Vlek. Ook Den Haag was feitelijk een vlek. De toekenning van stadsrechten in 1806 maakte daar een einde aan, al was dit in deze tijd vooral een symbolisch gebaar.

Ook in Duitsland komt de term Flecken of Marktflecken voor. In Noorwegen komt het woord voor in de plaatsnaam Flekkefjord. De Tsjechische term is městys en duidt ook op een plaats zonder stadsrechten met een marktfunctie.

Zie ook[bewerken]

  • storp, plaatsen tussen dorp en stad (informeel, Nederland)
  • nederzetting met stedelijk karakter, vergelijkbaar, in de Sovjet-Unie en de landen die er uit voortkwamen
  • vrijheid, vrijheden waren plaatsen met stadsrechten maar zonder recht op muren of versterkingen
  • smalstad, in het vroegmoderne Zeeland het tegendeel van een vlek (een stad met een dorps karakter)