Oudenbosch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Oudenbosch
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Oudenbosch
Oudenbosch
Oudenbosch
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag Halderberge Halderberge
Coördinaten 51° 35′ NB, 4° 31′ OL
Algemeen
Oppervlakte 22,43 km²
Inwoners (2014) 12.378
Foto's
Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara
Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Zouavenmuseum in het voormalige gemeentehuis
Hervormde kerk
Postkantoor
Natuurhistorisch en Volkenkundig Museum

Oudenbosch (Brabants: Ouwebos) is een plaats in het westen van de Nederlandse provincie Noord-Brabant. Het ligt niet ver van Etten-Leur en Roosendaal. Oudenbosch is vooral bekend vanwege de grote Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara die er tussen 1865 en 1892 gebouwd is en waarvan het ontwerp is geïnspireerd door twee Romeinse kerken. De koepel van de basiliek is een (verkleinde) kopie van de koepel van de Sint-Pietersbasiliek en de voorgevel is een kopie van de voorgevel van de Sint-Jan van Lateranen in Rome.

Oudenbosch is een voormalige "vlek" en voormalige gemeente; de gemeente ging in 1997 op in de gemeente Halderberge. In Oudenbosch staat het gemeentehuis van de nieuwe gemeente.

Etymologie[bewerken]

Oorspronkelijk heette de plaats Oud Baerlebosch, naar de nabijgelegen kreek Barlaecke. Later werd dit: Oudenbosch.

Geschiedenis[bewerken]

In 1275 schonken Arnoud van Leuven en zijn echtgenote Elisabeth, heer en vrouwe van Breda, het Baerlebosch en tweehonderd bunder moeras aan de Sint-Bernardusabdij te Hemiksem. De monniken lieten het gebied ontginnen, en omstreeks 1300 werd door hen een kanaal gegraven, de huidige Oudenbossche Haven (Oost-Vaardeke en West-Vaardeke). Aan het havenhoofd werd het Oude Baerlebosch gesticht. Aan de verbinding tussen de Dintel en de Mark, de Barlaecke, werd het Nieuwe Baerlebosch gesticht, bestaande uit een aantal huisjes en bedrijfjes. Oudenbosch groeide uit tot een dorp. Het haventje werd gebruikt om de turf die uit het zuiden kwam op grotere schepen over te slaan en via het West-Vaardeke en het Oost-Vaardeke naar de Dintel en zo naar Dordrecht te vervoeren.

Oudenbosch behoorde vanaf 1287 tot de heerlijkheid Bergen op Zoom (vanaf 1533 markiezaat Bergen op Zoom), en was de hoofdplaats van het oostelijk deel daarvan (Oostkwartier, een van de districten waarin het Markiezaat was verdeeld) en de zetel van een drossaard en een rentmeester. Van de heren van Bergen op Zoom ontving Oudenbosch verschillende voorrechten, o.a. het recht van een vrije weekmarkt, waardoor het dorp zich gunstig ontwikkelde.

Ook de veerdienst, die van hier op de handelsstad Dordrecht werd ingesteld, kwam Oudenbosch ten goede. Het werd een pleisterplaats en een verkeersknooppunt, vanwaar handelswegen voerden naar Antwerpen en Bergen op Zoom. Na de Sint-Elisabethsvloed kwamen grote delen van het gebied ten noorden van Oudenbosch onder water te staan, en legden de schepen uit Dordrecht in Oudenbosch aan op de plaats, die nog heden ‘de Haven’ heet, en waarvan de reizigers per diligence verder naar Antwerpen reden. Eind 16e eeuw werd de veerdienst verlegd naar Zevenbergen.

In de 16de eeuw kwamen er in het grote water langzamerhand zandbanken op, waarvan de eerste, vóór Oudenbosch gelegen, aanvankelijk ‘'t Sand daer buyten’ heette, wat naderhand, toen al het water weg en de uitdrukking dus onverstaanbaar was, tot Standdaarbuiten werd vergemakkelijkt. Al het tussenliggende land werd nu echter niet door de Brabanders, maar door de boeren der Hollandsche eilanden ingepolderd en bevolkt.

Aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog werd Oudenbosch geplunderd door de watergeuzen. In 1604-1605 stierf de bevolking vrijwel uit als gevolg van de pest, en in 1625 volgde een tweede pestepidemie. Op 3 maart 1649 moesten de katholieken hun kerk afstaan aan de protestanten; in 1684 kregen ze toestemming een schuurkerk te bouwen. Door de Franse bezetters werd de oorspronkelijke kerk op 5 juli 1799 weer aan de katholieken toegewezen, op basis van het aantal parochianen.

Rond 1825 begon de plaatselijke economie te groeien. Oudenbosch ligt op de overgang tussen zand en zeeklei, en de bodem bleek gunstig voor boomkwekerijen.

De opleving op geestelijk gebied manifesteerde zich ook in de bouw van een indrukwekkende nieuwe parochiekerk met een koepel naar het voorbeeld van de Sint-Pietersbasiliek in Rome, en een voorgevel zoals de Sint-Jan-van-Lateranen. In 1865 werd met de bouw begonnen en zestien jaar later kon de kerk in gebruik genomen worden. Op initiatief van pastoor Willem Hellemons werd deze basiliek tussen 1865 en 1892 gebouwd. Oudenbosch was verzameldepot voor de katholieken die meevochten aan de kant van de Paus Pius IX, in de in 1861 opgerichte garde der Zouaven. Ter herinnering aan hen is bij de kerk een monument opgericht. De namen van de wijken (voorheen landerijen) Velletri en Albano verwijzen naar legerplaatsen van Zouaven nabij Rome.

Het was in de tijd tussen de beide wereldoorlogen, dat Oudenbosch met de ernstige gevolgen van de algemene economische crisis werd geconfronteerd. Ook in andere opzichten was van groei nauwelijks sprake.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef de gemeente voor grote rampen gespaard. Zonder bloedvergieten en zonder verwoestingen werd zij op 30 oktober 1944 door de Amerikaanse Timberwolf Divisie bevrijd.

Evenals in andere gemeenten eiste ook in Oudenbosch de oplossing van de woningnood grote aandacht. De eerste uitbreiding na de oorlog had plaats ten noorden van de oude kern in het Oudland. Daarna volgden de wijken Pagnevaart en Velletri in het oosten, een tweede uitbreiding in noordelijke richting en de wijk Het Spui in het westen. Ten zuiden van de spoorlijn is het bestemmingsplan Albano gerealiseerd. Het Streekplan West-Brabant, dat in 1970 door het provinciaal bestuur werd vastgesteld, kende aan Oudenbosch een belangrijke woonfunctie toe.

Kerkelijk[bewerken]

  • Oudenbosch kende de laatgotische Sint-Agathakerk, die zich bevond ter plaatse van het huidige kerkhof aan de Sint-Bernaartstraat. Deze uit 1513 stammende kerk werd in 1648 genaast door de hervormden en in 1799 weer teruggegeven aan de katholieken, die haar in 1801 in gebruik namen. De protestanten kregen in 1819 een eigen kerk. De Sint-Agathakerk werd gesloopt in 1882, wegens bouwvalligheid en het gereedkomen van de nieuwe Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara.
  • De Franciscanessen van Oudenbosch vestigden zich in 1832. Ze verzorgden de bewaarschool, de naaischool en de lagere school voor meisjes. Later verzorgden ze ook de wijkverpleging en ze deden missiewerk. In 1994 werd de congregatie opgeheven.
  • In 1840 werd de Congregatie der Broeders van Oudenbosch opgericht welke in 1866 het Instituut Saint-Louis in gebruik nam. Dit was een jongensinternaat.
  • De paters Jezuïeten vestigden zich rond dezelfde tijd. Zij stichtten het Collegium Berchmanianum, een seminarie.
  • De zusters van Charitas vestigden zich in 1873 in het juist voltooide St. Elisabethsgesticht, het latere Sint Elisabethziekenhuis. Zij waren hier verantwoordelijk voor de zorgtaken.

Demografie[bewerken]

In 1860 telde de gemeente Oudenbosch ongeveer 3000 inwoners; op 31 december 1922 werd het aantal van precies 6000 bereikt. Daarna liep het inwonertal weer achteruit en tot 1941 schommelde het tussen 5700 en 5900.

Met de stedenbouwkundige uitbreiding ging een flinke groei van de bevolking gepaard. Sinds 1945 verdubbelde het aantal inwoners. Een mijlpaal werd bereikt op 3 december 1979, toen de 12.000e inwoner werd ingeschreven.

Op 1 januari 2008 werd het aantal van 12.148 inwoners genoteerd.

Bezienswaardigheden[bewerken]

  • De Basiliek van de H.H. Agatha en Barbara 1867-1880.
  • Het Zouavenmonument stamt uit 1911. Het stelt Paus Pius IX voor met aan zijn voeten een stervende zoeaaf. Het beeld werd vervaardigd door Leo Stracké (1851-1923).
  • Het voormalig Instituut Saint-Louis aan Markt 32-34, het voormalige internaat van de Broeders van Oudenbosch, vanaf 1865.
  • Het voormalig Sint-Annaklooster, aan Markt 61, vanaf 1837.
  • Het voormalig Collegium Berchmanianum, aan Markt 66-68, vanaf 1835.
  • De hervormde kerk, aan Fenkelstraat 24, is een eenvoudige neoclassicistische zaalkerk uit 1819.
  • De hervormde pastorie, aan Fenkelstraat 26, stamt uit het jaar 1562, ze werd gerenoveerd in 1632 en verder verbouwd in de 19e eeuw.
  • De Pauluskerk aan de Jasmijnlaan 1 is een modernistische kerk in de stijl van de Bossche School. De kerk werd ontworpen door architectenbureau Mens en Pruyn en ingewijd in 1968. Het gebouw bevat een wandkleed door Thea Vos en een kunstwerk door Omer Gielliet, vervaardigd uit de mast van een oud zeilschip. Voorts reproducties van de kruiswegstaties door Jan Toorop en een Mariabeeld van Mechels houtsnijwerk. Het orgel stamt uit 1968.
  • Het voormalig raadhuis, aan Markt 31, uit 1776. Architect was August Canters. De voorgevel heeft geblokte pilasters en een hardstenen bordestrap. Tot 1972 was het een gemeentehuis, en vanaf 1975 is het Nederlands Zouavenmuseum erin gevestigd.
  • Het postkantoor aan Markt 42-44 stamt uit 1899 en is gebouwd in chaletstijl.
  • Het Station Oudenbosch stamt uit 1854.
  • Oudenbosch kent onder meer de volgende monumentale woonhuizen:
    • Kade 15, uit 1650 met het achtererf een voormalige laat-19e-eeuwse brouwerij.
    • Kade 25, vroeg-19e-eeuws, met deuromlijsting in empirestijl.
    • Sint-Bernaertstraat 10 is een huis uit het tweede kwart van de 19de eeuw met ernaast een koetshuis.
  • Het Arboretum Oudenbosch, aan Markt 46. Eens een kloostertuin, nu een arboretum en botanische tuin.

Zie ook[bewerken]

Musea[bewerken]

Economie[bewerken]

De economische bedrijvigheid werd na 1860 sterk bevorderd door de opbloei van de suikerindustrie in West-Brabant. In Oudenbosch werden drie suikerfabrieken opgericht, die aan velen werk verschaften. In het begin van de twintigste eeuw werden deze weer gesloten. Het betrof de NV Nederlandsche Beetwortelsuikerfabriek (1862-1902), Amunda (1866-1916) en Marie Cateau (1872-1917). Hier werkten in totaal 690 mensen. Ook afgeleide werkgelegenheid ontstond, zoals het bedrijf van Soethoudt, dat de messen van de bietensnijmolens sleep. Er legden in de 2e helft van de 19e eeuw wel 3000 schepen per jaar in de haven aan.

De Oudenbossche bierbrouwerijen, zoals Fortuijn en Den Anker, profiteerden van het drukke reizigersverkeer, waardoor bovendien dankzij de bieraccijnzen de gemeentekas werd gevuld. In 1948 werd echter de laatste brouwerij gesloten.

Ook de levendige handel in rijshout en granen verschafte velen een bestaan.

Na de Tweede Wereldoorlog kon het grote probleem van het structurele tekort aan werkgelegenheid aangepakt worden. Dankzij de politiek van de overheid, die op regionale spreiding van de arbeidsplaatsen was gericht, kon het gemeentebestuur een actief beleid voeren.

Er werden bedrijventerreinen aangelegd en bedrijfshallen gebouwd, waardoor diverse bedrijven werden aangetrokken. In de jaren 1953-1956 kon Oudenbosch profiteren van de extra faciliteiten, die van rijkswege werden verleend om de industrialisatie te stimuleren. Tevens kwamen voorzieningen tot verbetering van het leefklimaat tot stand, zoals accommodaties in de sociaal-culturele sector.

Al ging het welvaartspeil van Oudenbosch omhoog, het bleef niet voor tegenslagen gespaard. Het begin van de twintigste eeuw bracht de ondergang van de suikerfabrieken, die het slachtoffer werden van de centralisering in deze industrie. De boomkwekerijen leden ernstige verliezen in de Eerste Wereldoorlog, toen de export naar verschillende afzetgebieden stagneerde. Veel grond werd toen in gebruik genomen voor de tuinbouw, een bedrijfstak die zich sindsdien in de agrarische sector een belangrijke plaats heeft verworven.

Natuur en landschap[bewerken]

Oudenbosch ligt op de grens van het zandgebied en het rivierkleigebied. Langs een vaart (Oost Vaardeke) wordt in noordelijke richting de Dintel bereikt, die de noordgrens van de voormalige gemeente vormt. In het poldergebied vindt men de Sint Maartenspolder ten noorden van Oudenbosch, en de Hoevense Beemden ten oosten van deze plaats. Voor het overige wordt de omgeving van Oudenbosch gekenmerkt door landbouwgebied.

Politiek[bewerken]

Zie: Lijst van burgemeesters van Oudenbosch

Verkeer en vervoer[bewerken]

Rond 1850 begon men met het verbeteren van de wegen. Verkeersgeografisch kwam Oudenbosch gunstig te liggen door de aanleg van een verharde weg over Bosschenhoofd naar de nieuwe rijksweg Breda-Roosendaal in 1841. In de volgende jaren werden de verbindingen met de omliggende plaatsen verbeterd door de uitbreiding van het provinciale wegennet. Ook de aansluiting op het spoorwegnet in 1854 was van belang, toen kreeg Oudenbosch een spoorwegverbinding met Roosendaal. Oudenbosch heeft nog steeds een NS-station: Station Oudenbosch. Oudenbosch is bereikbaar via de rijksweg A17. In 2014 is er begonnen met de werkzaamheden van het project Rondweg Oudenbosch om de verkeersdrukte op de doorgaande weg door Oudenbosch te verminderen. Naar schatting wordt in 2016 de rondweg opengesteld.

Onderwijs[bewerken]

In de eerste helft van de negentiende eeuw werd ook de grondslag gelegd voor de uitgroei van Oudenbosch tot onderwijscentrum. In 1830 werd een instituut opgericht voor middelbare en gymnasiale studies. Dit "College", later kleinseminarie van het bisdom Breda, bleef tot 1878 in Oudenbosch gevestigd. Van nog meer betekenis voor de verdere ontwikkeling was de stichting van het "Pensionaat Sint Anna" en het "Instituut Saint Louis" van de Broeders van Saint-Louis van omstreeks 1840. Deze instellingen, die hun ontstaan dankten aan de activiteit van een zuster en een broedercongregatie, groeiden uit tot een uitgebreid en veelsoortig scholencomplex voor interne en externe leerlingen.

Sport[bewerken]

  • Atletiek: AVO '83
  • Basketbal: BC Vossenberg
  • Bowls: EHBV
  • Darts: DV 't Schuitje
  • Handbal: HV De Beuk
  • Hockey: MHC Oudenbosch
  • Squash: Top Shot
  • Tafeltennis: Vice Versa '51
  • Tennis: OTC '34 en Top Shot
  • Voetbal: VV Victoria '03
  • Volleybal: VV De Zebra's
  • (Wedstrijd)zwemmen: Daphnia Streekzwemclub
  • Handboogschieten: Handboogvereniging Concordia Florebith
  • Danssport vereniging: DSV Old Forest

Geboren in Oudenbosch[bewerken]

Nabijgelegen kernen[bewerken]

Bosschenhoofd, Hoeven, Zegge, Oud Gastel, Standdaarbuiten, Stampersgat

Externe links[bewerken]