Breda

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Breda (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Breda.
Breda
Stad in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Breda Wapen van Breda
(Details) (Details)
Breda
Breda
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag Breda Breda
Coördinaten 51° 35′ NB, 4° 47′ OL
Algemeen
Oppervlakte 83,07 km²
- land 80,93 km²
- water 2,15 km²
Inwoners (01-01-2014) 180.053
Overig
Netnummer 076
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Portal.svg Portaal Breda

Breda (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)['bre.da]?) is een Nederlandse stad in het westen van de provincie Noord-Brabant. Breda is vanouds de voornaamste stad van West-Brabant en is de oude hoofdstad van de Baronie van Breda, waaronder onder meer de huidige steden Roosendaal, Etten-Leur en Oosterhout ressorteerden. De gemeente Breda telt anno 2014 180.053 inwoners en is daarmee in grootte de derde van Noord-Brabant en de negende van Nederland. De stad Breda telt ruim 147.000 inwoners.

Geschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van Breda voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De overgave van Breda (Las Lanzas), 1634/35, Olieverf op doek, Museo del Prado, Madrid

Belangrijke jaartallen in de geschiedenis van Breda zijn:

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

De Tweede Wereldoorlog bracht de stad de grootste ramp uit haar geschiedenis, met name voor de Joodse bewoners. Kort na de Duitse inval - op de vroege ochtend van 10 mei 1940 - vond een massale evacuatie uit Breda plaats. Breda dreigde tussen de fronten van de oprukkende nazi-Duitsers en Fransen terecht te komen. De omstreeks 50.000 inwoners kregen op deze Eerste Pinksterdag van 12 mei 1940 het bevel de stad te evacueren. De Bredanaars spreken zelf van ‘De Vlucht’.
De evacuatie vond plaats op gezag van Burgemeester Van Slobbe al of niet op last of bevel van de Fransen.

In het begin van de oorlog kwam er nog een Franse troepenmacht uit België naar Breda, maar bereikte de stad niet. De nazi-Duitse bezetters maakten gebruik van het grote aantal militaire bouwwerken in de stad om onder meer militairen van de snel uitbreidende Fliegerhorst Gilze-Rijen te huisvesten, onder hen enkele tientallen 'Luftwaffehelferinnen', ook wel bekend als 'Blitzmädel', die werkten bij de verbindingsdiensten.

Pas in 1942 verscherpte de bezetting zich, toen de bezetter begon met het registreren van Joden vanwege de geplande deportatie. Deze was in december voltooid en de ongeveer 225 Bredase Joden verdwenen naar concentratiekampen of doken onder.

Breda lag pal op de luchtroute van Engeland naar Duitsland en vlak bij vliegveld Gilze-Rijen en kreeg daardoor regelmatig te maken met luchtaanvallen of bombardementen, die enkele honderden inwoners het leven kostten.

Op 4 september 1944 kondigde Radio Oranje aan, dat Breda bevrijd was, nadat op die datum ook Antwerpen bevrijd werd. Dat bericht bleek vals en werd later die dag ingetrokken. Veel bezetters en collaborateurs ontvluchtten toen de stad. Op 29 oktober 1944 werd de stad bevrijd door Poolse soldaten onder generaal Maczek.

Karakteristieken[bewerken]

Centrumplaats[bewerken]

De stad was een belangrijke garnizoens- en vestingstad, maar vervult ook heden nog een duidelijk zichtbare rol binnen de Nederlandse krijgsmacht door de aanwezigheid van de Koninklijke Militaire Academie.
Zij is sedert 1853 de zetel van het gelijknamige bisdom.
De aanwezigheid eerst van de Heren van Breda, maar later ook van de Kamer van koophandel, de Rechtbank en het Bisdom hebben ervoor gezorgd dat Breda zowel traditioneel als heden ten dage het politieke, administratieve en religieus-bestuurlijke hart van West-Brabant vormt.
De stad bezit vanouds ook veel handel en industrie. Zij ligt aan een knooppunt van water-, spoor- en autowegen.

Breda is de laatste decennia (ongeveer vanaf 1970) ook meer specifiek een onderwijsstad en studentenstad geworden. In 2012 telde de stad 27.000 studenten in het middelbaar en hoger beroepsonderwijs, zijnde het totaal aantal ingeschrevenen bij Avans Hogeschool, NHTV, de Nederlandse Defensie Academie (NLDA, voorheen KMA) en de Bredase mbo-opleidingen van het ROC West-Brabant en De Rooi Pannen (afdelingen MBO Horeca en MBO Toerisme/Recreatie). Er zijn ook veel instellingen voor voortgezet onderwijs gevestigd. De stad is door INOP (Instituut voor Nationale Onderwijs Promotie) en het bestuur van de Nationale OnderwijsWeek gekozen als Onderwijsstad van het Jaar 2012 en 2013.

Oranjestad[bewerken]

Door de historische band met het huis Nassau (tot 1795 waren de burgers van Breda onderdanen van de heer van Breda, die vanaf 1403 tevens graaf van Nassau en, vanaf 1538, de prins van Oranje-Nassau was) is Breda een Oranjestad, waaraan het mogelijk mede één van haar bijnamen, Haagje van het Zuiden, dankt. Breda heeft een belangrijke historische stadskern, die zich over de eeuwen heeft gevormd rond het kasteel van Breda, de zetel van de heren van Breda.

Historisch centrum[bewerken]

In de Bredase binnenstad, die in 2009 tot beste binnenstad van Nederland in de categorie grote steden werd gekroond, bevinden zich onder meer de gotische Onze-Lieve-Vrouwekerk, het Begijnhof, het Spanjaardsgat, het Oude Stadhuis en de Prinsenkade. Zowel vanwege zijn historisch stadsschoon als om zijn fraaie, bosrijke omgeving wordt Breda in zijn volkslied ook wel de Parel van het Zuiden genoemd.

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
 Moerdijk   Drimmelen   Oosterhout 
 Etten-Leur  Brosen windrose nl.svg  Gilze en Rijen 
 Zundert   Hoogstraten (B)   Alphen-Chaam 


In of dicht bij de gemeente Breda liggen de volgende dorpskernen: Teteringen, Bavel, Ulvenhout, Effen en Prinsenbeek, daarnaast Terheijden (in de gemeente Drimmelen) en Dorst (in de gemeente Oosterhout). De vroegere dorpen Ginneken en Princenhage zijn al langer (sinds 1942) opgenomen en geheel geïntegreerd in de stad Breda.

Naam[bewerken]

Breda 1350 bevestigd met muren en wallen
Breda in 1653 volgens Willem en Joan Blaeu
Breda 1743,gegraveerd door B.F. Immink
Breda 1869[2]
Nuvola single chevron right.svg Zie Breda (naam) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Symboliek[bewerken]

De vlag van Breda heeft een rode achtergrond met de drie witte Andreaskruisen. Ook het wapen van Breda toont drie witte Andreaskruisen, twee boven en één in het midden eronder in een rood schild. Het schild wordt van achter vastgehouden door een engel en aan de zijkanten twee gouden leeuwen. Het geheel rust op een burcht (zie infobox rechtsboven). Het Andreas- of schuinkruis is het oudste gedragen hertogelijke ambtsteken in Brabant, speciaal gedragen door zogenoemde 'kasteleins'. Sinds 1203 voerde de Heer van Breda in drievoud als heerlijke versie dit teken.[3]

De lokale stadshymne van Breda is sinds 1991 De Paarse Heide.

Stadsontwikkeling[bewerken]

Tot 1535 was Breda een ommuurde stad. Buiten de muren ontstonden een aantal nederzettingen aan de uitvalswegen, namelijk Boscheind, Ginnekeneind en Haagdijk. Toen de stadsmuren werden vervangen door een omwalling, hetgeen tussen 1531 en 1543 geschiedde, werden genoemde nederzettingen aan de binnenstad toegevoegd. De tussenliggende ruimten werden in de loop van de 18e eeuw door militaire activiteiten ingenomen. Stadsbranden in 1490 en 1534 noopten tot de bouw van stenen in plaats van houten huizen. De welvaart in de stad nam ondertussen toe door de lakenhandel, de overslagfunctie van de stad, en de aanwezigheid van het hof van de Nassaus. Na de Tachtigjarige Oorlog bleef slechts de functie van vestings- en garnizoensstad over. De functie van vestingstad maakte dat de oppervlakte van Breda beperkt bleef, daar de stad door de vestingwallen was ingesloten. Het omringende platteland behoorde tot gemeenten als Ginneken, Princenhage en Teteringen.

Een nieuwe bloeiperiode begon in de tweede helft van de 19e eeuw. Breda kreeg, buiten de omwalling, een station in 1864, waarna het uiteindelijk tot een spoorwegknooppunt werd. Vanaf 1869 werden de vestingwerken ontmanteld naar plannen van F.W. van Gendt, zodat ruimte vrijkwam voor de bouw van woningen, industrie, kazerne- en kloostercomplexen. Tussen de binnenstad en het station, en aan de zuidzijde, werden monumentale woningen gebouwd. Pas in 1927 was het mogelijk om grote delen van de omliggende gemeenten te annexeren, waarop tal van uitbreidingsplannen tot stand konden komen. Nadat in 1942 ook de gemeenten Ginneken en Princenhage bij Breda waren gevoegd, konden deze kernen eveneens met nieuwbouwwijken omsloten worden. De dorpskernen zijn echter als zodanig nog bewaard gebleven.

In de jaren 60 van de 20e eeuw vonden er grootschalige ingrepen plaats, zoals de aanleg van een cityring om de binnenstad, en het dempen van de Oude Haven in 1966. In 2008 werd deze echter weer in gebruik genomen, na opnieuw te zijn uitgegraven. Ook de sloop van de neogotische kerken in de binnenstad vond plaats in de jaren 70 van de 20e eeuw. Ondertussen werden vele van de traditionele fabrieken, die langs het spoor waren verschenen, gesloten en deze werden gesloopt. Dit proces vond in het eerste decennium van de 21e eeuw plaats. Daarnaast werden in 1993 een aantal grote historische kazernecomplexen door de militairen verlaten. Deze complexen kregen eveneens een nieuwe functie.

Eind 20e eeuw was Breda opnieuw uitgegroeid tot een belangrijk knooppunt halverwege de havensteden Rotterdam en Antwerpen. Vanaf de jaren 80 van de 20e eeuw werden ook omvangrijke uitbreidingsplannen ten noorden van de stad uitgevoerd, met name Haagse Beemden, waar woningen en kantoren verrezen. In 1988 werd daar ook Station Breda-Prinsenbeek geopend. De bouw van het nieuwe Centraal Station Breda duurt tot medio 2015. Gebruiken medio 2012 nog elke dag circa 27.000 mensen het station, in 2020 zal dit ongeveer 57.000 zijn. Het nieuwe station telt daarom zes sporen en drie perrons, waar per uur zestien treinen aankomen en vertrekken. Vier van die zestien zijn hogesnelheidstreinen.

De stad is tegenwoordig onderverdeeld in een aantal wijken:

Nuvola single chevron right.svg Zie Wijken in Breda voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Religie[bewerken]

Hoewel het merendeel van de Bredase bevolking katholiek is, is ook het protestantisme in Breda van belang geweest, mede door de functie van Breda als garnizoensstad. Niet alleen de hervormden, maar bijvoorbeeld ook de lutheranen hadden hier al eeuwenlang een aanzienlijke aanhang. In 1894 werd de eerste gereformeerde kerk gesticht. Diverse gereformeerde denominaties kregen eveneens hun -vaak bescheiden- bedehuis in Breda. In de 19e eeuw ontstond ook een joodse gemeenschap die enkele honderden leden telde en, ondanks de terugslag ten gevolge van de Holocaust, opnieuw een synagoge in gebruik heeft. De Marokkaanse en Turkse gemeenschappen hebben beide een moskee in Breda.

Daarnaast is Breda sinds 1853 het kerkelijk-bestuurlijk centrum van het bisdom Breda. Het bisdomkantoor is gevestigd aan de Veemarktstraat.

De middeleeuwse kerken zijn omstreeks 1648 grotendeels in handen van de hervormden gekomen en gebleven. De kloosters werden opgeheven. De katholieken kregen in de 19e eeuw hun waterstaatskerken en bouwden daarna een aantal neogotische kerken en, naarmate de stad zich uitbreidde, tal van kerken in de diverse bouwstijlen die in de eerste helft van de 20e eeuw gebruikelijk waren. Naast kerken werden ook tal van kloosters gesticht. Ook na de Tweede Wereldoorlog ontstonden een groot aantal nieuwe kerken in de nieuwe woonwijken, in stijlen zoals de Delftse School, de Bossche School en het modernisme. Sedert de jaren 60 van de 20e eeuw trad de ontkerkelijking in. Dit had tot gevolg dat tal van kerken aan de eredienst werden onttrokken en een andere bestemming kregen, als ze al niet werden gesloopt.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Religieuze gebouwen in Breda

Bezienswaardigheden[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van rijksmonumenten in Breda

Een deel van Breda is een beschermd stadsgezicht met uitbreiding en een stadsgezicht in Ginneken. De meeste bezienswaardigheden bevinden zich in de binnenstad van Breda, met uitzondering van het kasteel Bouvigne. De bezienswaardige kerken en kloosters zijn reeds in de rubriek Religie genoemd.

Hiernaast kent Breda tal van militaire en burgerlijke monumenten:

Kazernes[bewerken]

Breda heeft eeuwenlang een belangrijke rol gespeeld als vestingstad en bleef ook na de slechting van de vestingwallen, in de jaren 1869-1877, een garnizoensstad waar grote kazernecomplexen verrezen en ook de Koninklijke Militaire Academie gevestigd werd.

De volgende kazernes kunnen worden genoemd (zie ook: Kazernes van Breda):

  • De Kloosterkazerne, aan Kloosterplein 20, was een Infanteriekazerne die in 1814 werd gevestigd in de gebouwen van het voormalige Norbertinessenklooster Sint-Catharinadal. Diverse vleugels werden in de loop van de 19e eeuw bijgebouwd, maar in 1993 vertrokken de militairen. Een deel van het complex werd een casino. Op het terrein werd in 1995 het moderne Chassé theater geopend.
  • De Chassékazerne, aan de Chassésingel 40, bevindt zich op een terrein dat al sinds de 17e eeuw een militaire bestemming had. In 1765 kwamen de zogeheten Lange Stallen aan de Keizerstraat gereed, waar 264 cavaleriepaarden konden worden ondergebracht. In 1896-1899 vonden eveneens belangrijke uitbreidingen plaats in historiserende stijl: neogotiek en neorenaissance. De militairen verlieten het complex in 1993 waarna het een culturele bestemming kreeg.
  • De Seeligkazerne, aan de Fellenoordstraat 93, heeft als oudste deel het Klein Arsenaal uit 1640, vernieuwd in 1836. Het Groot Arsenaal stamt uit 1771 en werd ontworpen door J.C.W. Herlin. Verdere uitbreidingen dateren van 1890 en 1928. In 2014 zal dit complex vermoedelijk worden afgestoten.
  • De Trip van Zoudtlandkazerne, aan de De La Reijweg. Ze is in 1912 vernoemd naar Albert Dominicus Trip van Zoudtlandt. Tot aan de Tweede Wereldoorlog was hier het 2e regiment Huzaren gevestigd. Hier was na de bevrijding onder meer de Luchtmacht Officiers- en Kaderschool (LOKS) gevestigd, welke in 1967 naar de Vliegbasis Gilze-Rijen vertrok. In 1997 werd in een deel van de kazerne het Generaal Maczek Museum ingericht, dat de geschiedenis belicht van de in 1942 opgerichte Poolse divisie welke Breda in 1944 heeft bevrijd.
  • De Marechausseekazerne, aan de Dr. Batenburglaan 180, uit omstreeks 1930.

Overige militaire objecten en kastelen[bewerken]

Burgerlijke architectuur[bewerken]

  • Het oude stadhuis van Breda, aan de Grote Markt, met voorgevel uit 1768
  • Het Laurensziekenhuis, uit 1913, aan de Ulvenhoutselaan te Ginneken
  • De koepelgevangenis, kwam gereed in 1886
  • De Oude Haven, gedempt in 1966 en weer in functie sinds 2007.
  • Het Gerechtsgebouw, uit 1886, aan de Kloosterlaan, in neorenaissancestijl.
  • Huis Ocrum, aan de Sint-Janstraat, oorspronkelijk een herenhuis, later een katholiek weeshuis, tegenwoordig een culturele instelling.
  • Het Koningin Wilhelmina Paviljoen, aan het Kasteelplein 10, uit 1867, in eclectische stijl.
  • Stadsschouwburg Concordia, een monumentaal gebouw in eclectische stijl uit 1881, aan het Van Coothplein. Theater tot 1994. Tegenwoordig zijn er woningen in het gebouw.
  • Het Oude Postkantoor, een gebouw uit 1881 aan de hoek van Haven en Vismarktstraat. Tegenwoordig een restaurant.
  • Het Burgerweeshuis was gevestigd aan het Kloosterplein in een voormalig Augustinessenklooster. De voorgevel stamt uit 1888.
  • De Vleeshal werd in 1617 gevestigd in een herenhuis aan de Grote Markt 19. De voorgevel stamt uit 1772. Tegenwoordig is het een grand café.
  • Het voormalige Oudemannenhuis aan de Boschstraat, oorspronkelijk een Gasthuis, Oudemannenhuis sinds 1634, de laatrenaissance voorgevel uit 1643
  • Het Stadsteerhuis aan de Reigerstraat 4-6 werd gebouwd in 1502. Architect was Cornelis Joos. Oorspronkelijk was het een ontvangsthuis voor belangrijke gasten en sinds 1537 een particuliere herberg. De achtergevel is nog vrijwel ongewijzigd. De voorgevel werd in de 18e eeuw sterk gewijzigd. Er is een houten spiltrap en de kelder heeft twee haakse tongewelven.
  • De Hoofdwacht aan de Halstraat 1 is een gebouw uit 1766. Het gebouw kwam tot stand doordat men de Sint-Janskapel, die tot dan toe als hoofdwacht diende, ingrijpend heeft verbouwd.
  • Het voormalig Tuchthuis aan de Halstraat 27 behoorde bij de Hoofdwacht en kwam gereed in 1779. Architect was A. Canters. De gevangenis werd in 1886 ontruimd, toen de Koepelgevangenis gereed kwam. Daarna fungeerde het gebouw als militair wapen- en kledingmagazijn.
  • De Vishal (ook: Vismarkt) bevindt zich aan de Haven. Het is een open hal uit het eind van de 18e eeuw met hardstenen Toscaanse zuilen.

Woonhuizen[bewerken]

De Hofhuizen zijn een type grote huizen waarin de hofhouding van de Nassaus resideerde. Ook betekent het een wooncomplex dat rond een binnenplaats was gebouwd met een poort die op de straat uitkwam. De Hofhuizen zijn karakteristiek voor Breda.

De overige woonhuizen zijn meestal van na de middeleeuwen, daar de stadsbranden van 1490 en 1534 de meeste huizen, op de kelders na, hebben verwoest. Het oudste huis is De Iseren Leeu aan de Visserstraat 10, uit 1490. Het bezit in het achterdeel nog restanten van het laat-15e-eeuws houtskelet. Later kreeg de kelder tongewelven. De eclectische voorgevel is uit 1884. Ook de huizen Warenborgh en Huis van Montes (Visserstraat 16-18) werden in 1490 gebouwd, en wel door de deken van het kapittel, Karolus Oudaert. De kapconstructie is nog uit die tijd, terwijl één der vertrekken 16e-eeuwse muurschilderingen bevat. Verdere huizen met oude bouwresten zijn De Dry Mooren aan Visserstraat 31, en Tolbrugstraat 15.

Na 1534 werden er subsidies voor bakstenen en dakpannen verstrekt en werden de huizen in steen herbouwd. Hoewel de meeste van deze huizen in de 19e eeuw van een nieuwe voorgevel werden voorzien, zijn nog resten van deze huizen te vinden in de vorm van kelders en balklagen, zoals Vismarktstraat 18-18a. Ook huis Het Kleyn Beerken aan de Sint-Jansstraat 20 is kort na 1534 gebouwd boven een 15e-eeuwse kelder. Omstreeks 1550 werd het achterhuis gebouwd. Het pand heeft nu een 18e-eeuwse lijstgevel en werd in 1996 gerestaureerd. Ook huis De Dry Keerssen stamt uit de 16e eeuw. Van deze voormalige mouterij bleef de oostelijke trapgevel gespaard bij de verbouwing van 1860. Het huis Den Oraengienboom, met trapgevel, aan Grote Markt 59 stamt uit 1585. In 1932 werd de gevel gerestaureerd.

In 1603 was er opnieuw een grote brand, nu in het Haageind. De herbouwde gevels waren in renaissancestijl. Uit 1605 stamt het huis De Sevensterre aan Haagdijk 74-76, met een trapgevel. Hiernaast ligt Den Wildeman aan Haagdijk 78, uit 1613. Dan is er De Cleynen Wildeman aan Haagdijk 82, uit 1605. Aan de Haagdijk 11 ligt De Roy scheir uit het begin van de 17de eeuw, en Het Zwarte Lam vindt men aan Haagdijk 22. Deze huizen hebben trapgevels, evenals het huis Prins Maurits aan Grote Markt 61, dat van omstreeks 1612 dateert.

Later in de 17e eeuw werden de gevels soberder en strakker vormgegeven. Voorbeelden zijn Huis de Vogelstruys aan de Havermarkt 21 uit 1665, met een bovenlicht uit 1780, dat vanaf 1697 nog een refugehuis voor de zusters van het klooster Sint-Catharinadal is geweest. Andere voorbeelden zijn het pand Reigerstraat 32 en de trapgevel uit 1708 van huis Den Vergulden ABC aan Grote Markt 56, alsmede de lijstgevel aan Grote Markt 10.

Uit de 18e eeuw dateren tal van gevels. Het betrof hierbij vooral verbouwingen van bestaande huizen. Ook werden bestaande, smalle, panden wel samengevoegd tot een monumentaal huis. Voorbeelden hiervan zijn de Witte Wijngaerd aan de Veemarktstraat 66-66a uit 1719-1720 en De Vergulde Craen aan Veemarktstraat 23, het linkerdeel in 1728 werd gebouwd. De ingang van deze huizen is in Lodewijk XIV-stijl.

Ook de Lodewijk XVI-stijl is goed vertegenwoordigd, met huizen als Den Anker aan Haven 4, in 1789 gebouwd als brouwershuis, Haven 14 uit 1790, Haven 9, Huis De Olyton aan Boschstraat 35 uit 1791, In den Bonten Osch aan Ginnekenstraat 88, uit 1790, en Haven 20. Huizen in Empirestijl zijn Veemarktstraat 44 uit 1803, Nieuwstraat 13, Prinsenkade 9 en Ridderstraat 23.

Tal van kenmerkende woningen uit de 19e en 20e eeuw zijn eveneens aanwezig, alsmede een aantal monumentale 19e-eeuwse villa's.

Natuur en landschap[bewerken]

De stad Breda is tegenwoordig omgeven door woonwijken en bedrijventerreinen. Kenmerkend voor de stad is de samenvloeiing van de Aa of Weerijs en de Mark. De rivier gaat als Mark verder. Hier liggen enkele havens aan en daar voorbij mondt ook het Markkanaal in de Mark uit. De rivieren voeden ook de singels om Breda.

Parken[bewerken]

In Breda is het Valkenberg bij het kasteel van Breda het bekendste park. Het is een stadspark, maar het was vroeger de tuin van het kasteel. Aan de ingang van dit park bevindt zich het Baroniemonument uit 1905, dat werd ontworpen door architect Pierre Cuypers en werd onthuld door Koningin Wilhelmina, mede om de bijzondere band tussen het Oranjehuis en Breda te benadrukken. Op koninginnedag wordt in dit park een grote kindervrijmarkt gehouden.
Een ander groot park bij het centrum is het Wilhelminapark. In dit park staat, ter herinnering aan de Poolse bevrijders, een Duitse Panthertank die door de Polen in 1945 aan de stad werd geschonken. Voorts zijn er nog het Burgemeester van Sonsbeeckpark in de wijk Boeimeer, het Zaartpark en het Park Hoge Vucht in Breda Noord. In Breda Centrum bevindt zich de Willem Merkxtuin, een kleine tuin achter de voormalige hofhuizen in de Catharinastraat.

Natuurgebieden in de omgeving[bewerken]

In de omgeving van de stad vindt men de natuurgebieden De Rith nabij Effen, het Liesbos, het Mastbos, de Teteringse Heide, met het Cadettenkamp, de Vrachelse Heide en de Lage Vuchtpolder. Breda is befaamd om zijn bosrijke omgeving, vooral ten zuiden van de stad. Een ander natuurgebied is het Markdal. Het Mastbos is het oudste cultuurbos van Nederland. Het Liesbos bij Princenhage en het Ulvenhoutse Bos staan bekend om hun rijke flora. Naar het zuidoosten toe loopt het bosgebied over in de Chaamse bossen en de Strijbeekse Heide. Tezamen vormt dit uitgestrekte geheel van cultuurbossen een grote toeristische trekpleister. In Breda-Noord bij de wijk de Asterd ligt het Haagse Beemdenbos en het natuur- en recreatiegebied de Vierde Bergboezem Breda. Bij Dorst ligt nog de Boswachterij Dorst. In Breda-Zuid is een Bezoekerscentrum Wolfslaar waar regelmatig tentoonstellingen worden gehouden. Tevens is hier kinderboerderij Wolfslaar.

De omgeving van Breda kent, ondanks de uitbreiding van stad en infrastructuur, vanouds een belangrijke tuinbouw-activiteit, vooral ten westen van de stad. Men vindt daar glastuinbouw en een belangrijk centrum voor aardbeienteelt.

Kunst en cultuur[bewerken]

Musea[bewerken]

In Breda zijn verschillende musea:

Privé/bedrijfscollectie

  • Er is een uitgebreide collectie van oude koetsen bij de stalhouderij Hans Joosen[4] die op afspraak te bezoeken is.

Beeldende kunst[bewerken]

Elk jaar worden Open Ateliers Breda (OAB) georganiseerd waaraan ruim veertig kunstenaars deelnemen. Ook zijn er de jaarlijks terugkerende festivals de cultuurnacht Breda, het Graphic Design Festival Breda en Breda Photo.

Enkele kunstinstellingen zijn:

In de stad zijn diverse kunstwerken te zien; zie de lijst van beelden in Breda.

Film en theater[bewerken]

Sinds november 2008 beschikt Breda over een Pathé-bioscoop (voorheen MustSee Breda), een grote bioscoop met zeven filmzalen in het Turfschip aan het Chasséveld in Breda Centrum. De stad huisvest ook een groot theater, het Chassé Theater. In dit theater is ook Chassé Cinema te vinden, een bioscoop die voornamelijk arthouse-films draait.

Jaarlijks vindt het BUT Film Festival plaats, georganiseerd door IDFX. Ook vindt in Breda het International Film Festival plaats.

Muziek[bewerken]

De Nieuwe Veste is het centrum voor beeldende kunsten, theater, dans en muziek. Het is begin jaren 90 ontstaan uit een fusie tussen de oude muziekschool en centrum 'De Beeldenaar'. De Nieuwe Veste huist boven de hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek en heeft naast vele les- en praktijklokalen een eigen toneelzaal, concertzaal en opnamestudio.

Poppodium Mezz is een muziekzaal met een totale capaciteit van 800 personen, verdeeld over twee zalen. Het hoofdpodium van Mezz is gehuisvest in een opvallend gebouw, ontworpen door Erick van Egeraat. Dit geheel met koper bedekte amorfe gebouw is feitelijk een uitbreiding van het gebouw van de officiersmess van de voormalige Chassékazerne. Deze mess is volledig gerenoveerd en huisvest nu het Mezz Café. Het poppodium dankt ook haar naam aan de oude officiersmess.

Recreatie[bewerken]

Breda is een bekende uitgaansstad, vooral rond de Havermarkt en de Grote Markt. Breda kent geen grote discotheken aan de rand van de stad, maar wel enkele kleine en middelgrote nachtcafés (ofwel discotheken). Gelegen tussen de andere kroegen in, zijn deze overdag dan wel gesloten, maar blijven 's nachts enkele uren later open. Overigens bevindt een deel van de Bredase horeca zich ook buiten de binnenstad; bekend voorbeeld is de Ginnekenmarkt in het Ginneken dat voornamelijk een wat ouder publiek trekt.

In het centrum is in de voormalige Kloosterkazerne aan de Claudius Prinsenlaan, tegenwoordig het Holland Casino Breda gevestigd. Dit casino is daarheen verhuisd en was eerst gevestigd aan de Bijster. Naast het Holland Casino is ook het door Herman Hertzberger ontworpen Chassé Theater gevestigd. Bioscoop Pathé Breda is gevestigd in het Turfschip op het Chasséveld.

Evenementen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van evenementen in Breda.

In Breda worden elk jaar verschillende evenementen verspreid over de stad gehouden. Een aantal vindt plaats in het centrum op de Grote Markt en op andere locaties en wijken van Breda.

Het Carnaval wordt in de gehele gemeente Breda gevierd. Elke voormalige gemeente heeft zijn eigen carnaval. Zo heet Breda zelf Kielegat, Bavel heet Bavianenland, Prinsenbeek heet Boemeldonck, Princenhagen heet T'aogje en Teteringen heet dan Totdenringen. Het Ginneken heeft geen eigen carnavalsnaam maar wel een vereniging die heet het Lestogenblik.

Enkele andere jaarlijks terugkerende evenementen in Breda zijn:

Muziekevenementen
Overige evenementen

Sport[bewerken]

Logo van NAC Breda

De plaatselijke voetbalclub NAC Breda komt uit in de Eredivisie en speelt zijn wedstrijden in het Rat Verlegh Stadion. NAC heeft een trouwe aanhang die wekelijks op vrijdag of zaterdag het 'avondje NAC' komen bezoeken, alleen risicowedstrijden worden meestal op zondag gespeeld. Op amateurniveau speelt VV Baronie in de Topklasse (voetbal). Deze club is meervoudig kampioen geworden van de zondag amateurs en twee keer algeheel kampioen.

Er zijn in de stad nog veel andere sportverenigingen. A.V. Sprint is bijvoorbeeld de grootste atletiekvereniging van Nederland, is gevestigd in Breda en komt met het vrouwenteam uit in de Eredivisie. BredaGym, die haar trainingsaccommodatie onder andere in Prinsenbeek en het Noorderlicht heeft, is de enige vereniging in de regio die binnen de acrobatische gymnastiek het hoogste niveau (A lijn) aanbiedt. Ook binnen het damesturnen komen zij uit in het hoogste landelijke niveau. De Burgst is de grootste Volleybalvereniging van Breda, het eerste dames en heren team komen uit in de 2e Divisie. Bredase Hockey Vereniging Push een bekende hockeyvereniging. In Breda Noord is de De Bredase Rugby Club (BRC) gevestigd. Roeivereniging Breda, gelegen ten Noorden van Breda aan de rivier de Mark in Terheijden. Zwemvereniging SBC 2000 met als thuisbasis zwembad De Wisselaar in Breda Noord. In totaal telt de stad drie zwembaden. Niet ver van De Wisselaar bevindt zich het Schaats- en Racketcentrum Breda, een groot sportcomplex.

In Breda worden verschillende sportevenementen gehouden zoals de Bredase Singelloop, de Haagse Beemden Loop, City Golf Breda, Outdoor Brabant, Breda Future en ParaGamesBreda. De Open Bredase TurnKampioenschappen (OBTK) is een van de grootste turnwedstrijden van Nederland die reeds 20 jaar wordt georganiseerd. Ook is er elk jaar een internationaal Acrobatisch Gymnastiek evenement in Breda te vinden (BOAC). In 1966 startte de eerste editie van de wielerklassieker Amstel Gold Race in Breda. De aanloop naar de Limburgse heuvels bleek lang, door wegwerkzaamheden moesten de deelnemers zelfs 50 kilometer omrijden. In 1967 werd de start naar Helmond verplaatst.

Mogelijkheden voor buitenrecreatie zijn er onder andere bij de Galderse Meren en de Asterdplas.

Economie[bewerken]

Industrie[bewerken]

Gedurende de tweede helft van de 19e eeuw kwam de moderne industrie op. Tal van bedrijven vestigden zich in Breda, waaronder bierbrouwerijen, voedingsmiddelenindustrie, lucifersfabrieken en ijzergieterijen.

Landelijk zeer bekend waren onder meer:

  • De Faam (1838-2014), suikerwerken, drop, pepermunt
  • Kwatta (1883-1977), chocoladeproducten
  • Drie Hoefijzers (1853-2004), een brouwerij (latere merknamen Skol, Breda Bier, Oranjeboom Bier)
  • Hero (1914-heden), jam, vruchtendranken en andere fruitproducten
  • Etna (1856-1983), ijzergieterij en fabriek van fornuizen
  • Loda, producent van onder meer Lodaline schoonmaakmiddel. Loda (Grada-McBride) sloot in 2004. Op het terrein van de voormalige fabriek aan de Teteringsedijk wil men onder meer woningen bouwen.
  • Hollandsche Kunstzijde Industrie (H.K.I.) (1921-1982), gedurende de jaren 20 opgegaan in Enka en sinds 1929 Algemene Kunstzijde Unie en later opgegaan in AKZO. De eerste sluitingsplannen dateerden van 1970 maar gingen vanwege heftige protesten niet door. Uiteindelijk werd de fabriek in 1982 alsnog gesloten.
  • Machinefabriek Breda voorheen Backer & Rueb, (1862-1993), stoommachines, industriemachines, constructiewerk, locomotieven
  • De Bredasche Beetwortelsuikerfabriek (1871-2009) werd op het grondgebied van Princenhage opgericht in 1871 als: fa. Van Aken, Segers & Co.. In 1874 werd de fabriek verkocht aan Felix Wittouck, SA Sucreries de Breda et Berg-op-Zoom, vanaf 1905: NV Suikerfabrieken Breda en Bergen op Zoom, en in 1908: NV Algemeene Suikermaatschappij (ASmij). In 1918 ging het bedrijf op in de CSM, dat in 2007 door Suiker Unie werd overgenomen. Reeds in 2004 werd de suikerproductie te Breda gestaakt en werd een deel van de installatie aan Suiker Unie verhuurd voor onder meer stroopfabricage. De sloop vond plaats in 2009, inclusief de twee grote silo's, daterend uit 1968 en 1973 respectievelijk.
  • Philips Electro Acoustiek (ELA) verhuisde in 1970 van Eindhoven naar Breda, maakte aanvankelijk microfoons, luidsprekers en bioscoopcamera's, later vooral televisiecamera's. Via diverse overnames tegenwoordig een onderdeel van Belden, dat opereert onder de naam GrassValley Nederland.

Andere bekende Bredase fabrieken:

  • Parket Fabriek N.V. Aug. Lachappelle (Antwerpen-Breda-Amsterdam, sedert 1901), parketvloeren, naamgever van de Lachappellestraat, destijds gevestigd op nr. 12, thans gevestigd te Roosendaal
  • Lonka, snoep en suikerwaren. Lonka NV is opgericht in Breda (Minister Nelissenstraat en Zonnebloemstraat) in 1920. Oorspronkelijk als 'Lonca', afgeleid van London Caramel Works, thans gevestigd te Roosendaal
  • Teolin - Verffabrieken (voorheen Wagemakers, later verffabriek Herbert) voorheen aan de Poolseweg (later Generaal Maczekstraat geheten). Op het terrein van de voormalige verffabriek zijn inmiddels woningen gerealiseerd en in aanbouw.
  • Luciferfabriek C. Looijens (1890) (later VHLF)
  • N.V. Preservenbedrijf, fabrikant van onder andere Nibb-it-zoutjes, aan de Haagweg (dochter van Amstel, tot 1970?)
  • Molenschot, weegwerktuigen (Eerste Nederlandsche Fabriek van Weegwerktuigen Jan Molenschot en Zoon B.V.). Precia-Molen, leverancier van industriële weegapparatuur van 0,1 g - 100.000 kg, werd opgericht in 1867. Na 140 jaar gevestigd te zijn geweest aan de Teteringsedijk heeft Precia-Molen in 2007 de Bredase binnenstad verlaten. Thans gevestigd op het industrieterrein “Haagse Beemden” in Breda.
  • Van Melle snoep, drop en suikerwaren (ongeveer 1983-heden. Na het vertrek van Enka.)
  • Saval B.V., brandblussersca. De firma “Nederlandsche Fabriek, van Saval Schuimbluschapparaten” werd in 1925 opgericht. “Saval” is een samentrekking van de woorden “Saving All”.
  • C1000 DC Breda. Gevestigd op industrieterrein IABC. Met meer dan 500 werknemers is dit het grootste distributiecentrum van supermarktketen C1000.

Tegenwoordig is Breda vooral een dienstverlenende stad.Een groeiend aantal bedrijven kiezen ervoor om hun hoofdkantoor voor de Benelux in Breda onder te brengen. Enkele van deze ondernemingen zijn General Electric, ExxonMobil, Texaco, Scania, Toshiba, Alfa Laval, Krohne Oil en AMGen. Daarnaast is de foodindustrie sterk vertegenwoordigd met bedrijven als Hero, Perfetti Van Melle en Royal Cosun. Nieuwe initiatieven zijn onder andere de Triple O Campus en het stationsgebied. In de gemeente Breda zijn 30 bedrijventerreinen, waaronder De Krogten, Achter Emer, Emerlaken, Steenakker, Doornbos-Oost, Moleneind, Hoogeind, Heilaar, Posthoorn en Moskes. Het hoogste kantoorgebouw in Breda is de 72 meter hoge Eurotoren langs de A16 in Breda Noord-West, waar de leiding van de Koninklijke Luchtmacht is gehuisvest.

Eindstraat

Winkels en markten[bewerken]

In de binnenstad liggen de bekende winkelstraten Ginnekenstraat, Houtmarktpassage, Torenstraat, Lange Brugstraat met winkelcentrum "'t Sas", Korte Brugstraat, Veemarktstraat en Halstraat. In de Lange Brugstraat is tevens het overdekte winkelcentrum "De Barones" met enkele bekende zaken gevestigd. Net buiten het, grotendeels autovrije, centrum vindt men verder de Ginnekenweg,de Wilhelminastraat, de Haagdijk en de Boschstraat. Op donderdagavond is er in het centrum van Breda koopavond. In andere delen van de stad zoals de Haagse Beemden is dat op vrijdagavond. De eerste zondag van de maand is meestal koopzondag.

Markt is er op de diverse weekmarkten in Breda. De grootste is op de Grote Markt Breda in het centrum en wel op dinsdag en op vrijdagmorgen. Op zaterdagmiddag is er markt op de Nieuwe Haagdijk. Op woensdag is er een boeken- en antiekmarkt op de Grote Markt. Op dinsdagmorgen is er een speciale biologische markt op het Veemarktplein. Op woensdag is er nog een weekmarkt bij winkelcentrum Heksenwiel in de wijk Heksenwiel in de Haagse Beemden. Op donderdagmorgen bij winkelcentrum de Hoge Vucht in de Hoge Vucht.

De woonboulevard Breda bevindt zich aan de rand van Breda langs de A16 en heeft een regio-functie.

Op 8 oktober 2009 won Breda de tweejaarlijkse verkiezing van de beste binnenstad van Nederland.[5] De stad was samen met Den Haag en Maastricht genomineerd voor deze titel in de categorie grote steden. De steden werden beoordeeld op bereikbaarheid, horeca en leefklimaat. Arnhem won de titel bij de vorige binnenstadverkiezing in 2007.

Toerisme[bewerken]

Sinds juli 1997 wordt de campagne Breda, stad met karakter gehanteerd. Belangrijkste doel van de campagne was ondersteuning van het gemeentelijk beleid en het versterken van het besef van dingen waar Breda en de Bredanaars trots op zijn. Van wat was, wat is en wat komt.

Sinds begin 2008 wil Breda zich profileren met Welkom in Breda Nassaustad, gebaseerd op de banden met het Koninklijk Huis. Van oktober 2009 tot eind 2011 mag Breda zich Beste binnenstad van Nederland noemen.

Het VVV Breda bevindt zich vlak bij het Station Breda. Tevens bevindt zich een vestiging van de VVV op de Grote Markt. In 2008 bestond de VVV honderd jaar. Er zijn verschillende stadswandelingen in Breda mogelijk.

Topografie[bewerken]

Breda-plaats-OpenTopo.jpg

Topografische kaart van Breda (woonplaats), maart 2014. Klik op de kaart voor een vergroting.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Invalsweg aan de A16 bij Prinsenbeek

Wegverkeer[bewerken]

Breda is makkelijk bereikbaar via de snelweg A16 vanuit Rotterdam en ligt niet ver van België dat via de grensovergang Hazeldonk snel bereikbaar is. Breda is eveneens goed te bereiken vanuit Utrecht over de snelweg A27 en vanuit Tilburg over de snelweg A58 richting Etten-Leur, Roosendaal en verder naar Zeeland. De A59 (Zierikzee-Oss) maakt het vierkant van snelwegen om de stad compleet.

Openbaar vervoer[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Openbaar vervoer in Breda voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Trein[bewerken]

Afgelopen jaren is hard gewerkt aan de HSL-Zuid en de verbreding van de A16 rond Breda. De bereikbaarheid van Breda is hierdoor sterk verbeterd. Via de snelle shuttleverbinding van deze hogesnelheidslijn is Breda verbonden met Rotterdam, Schiphol en Amsterdam in het noorden, en Antwerpen en Brussel in het zuiden. Vanaf april 2011 zal deze lijn deels operationeel worden, en is het mogelijk om met tijdelijk materieel te reizen via de hogesnelheidslijn naar Rotterdam, Schiphol en Amsterdam. Tot de definitieve treinstellen beschikbaar zijn en ingezet zullen worden gebeurt dit met een maximumsnelheid van 160 km/u. Uiteindelijk zal dit 250 km/u worden. Tot die tijd zal ook station Breda grondig verbouwd worden.

Breda heeft twee treinstations, namelijk station Breda in het centrum en station Breda-Prinsenbeek in de Haagse Beemden. Station Breda is in 2006 uitgebreid met een extra eilandperron. Hiermee kan de aansluiting op de HSL-Zuid gerealiseerd worden, waardoor Breda een zeer snelle verbinding krijgt met Amsterdam en Brussel. Vanaf 2012 als de Hogesnelheidslijn Schiphol - Antwerpen (HSL) gaat rijden wordt Breda nog meer een internationaal knooppunt en ligt dan centraal tussen Amsterdam en Parijs, gerealiseerd via het plan Via Breda.

De omgeving van het Centraal Station zal in de komende tijd geheel gaan veranderen en verbouwd worden, het zal dan een officieel Centraal Station met moderne Openbaar Vervoer Terminal worden. Het plan Via Breda wordt van 2007 tot 2025 gerealiseerd. Verder zijn er plannen voor een station Breda-Oost.

Bus[bewerken]

Er is een busstation bij het centraal station en in het centrum van de stad. Er is een netwerk van stadsbuslijnen, genummerd 1 tot en met 16, die allemaal via Breda Station naar de diverse wijken in Breda rijden. Met uitzondering van lijn 10, welke naar Oosterhout gaat. Deze bussen worden verzorgd door Veolia Transport. Met de omliggende gemeenten en steden in de regio zijn streekbusverbindingen. Verder rijden er bussen over de snelweg naar Antwerpen en Utrecht.

Watervervoer[bewerken]

Er is in de zomermaanden een voet- en fietsveer over de rivier de Mark tussen Terheijden en een verbinding in het recreatie-gebied buiten de wijk de Asterd in de Haagse Beemden.

Onderwijs[bewerken]

In Breda zijn veel soorten scholen, zowel voor basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs, hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs.

Tot de scholen voor middelbaar onderwijs behoren:

Tot de scholen voor middelbaar beroepsonderwijs behoort:

Hoger onderwijs:

Wetenschappelijk onderwijs:

Studentenverenigingen in Breda zijn onder meer:

Overige voorzieningen[bewerken]

Gezondheidszorg[bewerken]

Amphia Breda Molengracht

Het Amphia Ziekenhuis is een streekziekenhuis voor West-Brabant. Het heeft heeft in Breda twee vestigingen; een derde staat in Oosterhout. In Breda zijn de locaties Molengracht en Langendijk. Naast het ziekenhuis kent Breda in het Markdal ook nog het Medisch Centrum de Klokkenberg, een zorginstelling voor TBCpatiënten, en Sensis (voorheen De Blauwe Kamer), een woon- en behandelcentrum voor visueel-verstandelijk gehandicapten.

Voormalige ziekenhuizen zijn het Diaconessenhuis, het Laurensziekenhuis en het oude Sint Ignatius ziekenhuis.

Thebe, een zorgorganisatie in Midden- en West-Brabant, heeft acht woonzorgcentra in Breda en één in Prinsenbeek.

Bibliotheken[bewerken]

De Openbare Bibliotheek heeft één hoofdvestiging in het centrum en negen nevenvestigingen.

Bekende Bredanaars[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van Bredanaars voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Een persoon die geboren is in Breda, noemt men een Bredanaar. In de politiek zijn vooral als geboren Bredanaars de oud-ministers Hans van Mierlo en Onno Ruding bekend, maar ook minister Edzo Toxopeus had een Bredase achtergrond. In de sport heeft Breda onder meer voetballers Ton Lokhoff, Antoon "Rat" Verlegh, Kees Rijvers, Leo Canjels, wielrenner Frits Pirard en motorcoureurs Jurgen en Patrick van den Goorbergh voortgebracht. Bekende Bredanaars in de muziek zijn/waren onder anderen Tijs Verwest (Tiësto), Robbert van de Corput (Hardwell), Cor Fijneman, Corry Brokken, Pierre Kartner, Corry Konings, Robin de Raaff, Kristoffer Zegers en Dries van Kuijk (Colonel Parker), de manager van Elvis Presley. Ook in Breda geboren is Sylvie Meis.

Titel Koninklijk Huis[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Nierse, Leo, Breda: stad van borderlords en baronnen. Raamsdonksveer: Vèrse Hoeven Uitgeverij, 2003. ISBN 90-75703-57-0

  1. P.C. Boeren, De heren van Breda en Schoten, p.94; E. de Marneffe, Cartulaire de l'abbaye d'Affligem, p.71, no. 40 (1125): "Ascelinus de Bruxella, et filius suus Henricus. Arnulfus et Ingelbertus de Breda."
  2. bron: kuijsten
  3. P.C. Boeren, De heren van Breda en Schoten, pag.109.
  4. website stalhouderij
  5. Breda Beste Binnenstad