Baronie van Breda

Heerlijkheid (later formeel Baronie) van Breda
Leen van het Hertogdom Brabant (1342-1618); van 1618 tot 1795 onder het gezag van de Staatse Raad van Brabant te Den Haag
1167 – 1795  →
Kaart
1645
Algemene gegevens
Hoofdstad	Breda
Talen	Oudnederlands, Diets (Middelnederlands), Nederlands
Regering
Regeringsvorm	Baronie
Dynastie	Huis Schoten (1167-1287) Huis Gaveren (1287-1327) Huis Brabant (1327-1339) Huis Polanen (1339-1404) Huis Nassau (1404-1544) Huis Oranje-Nassau (1544-1795)
Staatshoofd	Heer. later formeel Baron

Detail uit een kaart van het hertogdom Brabant (1645)

De Baronie van Breda is een historisch land rond de stad Breda, dat in bezit was van de heren van Breda. Zij vormde niet de enige, maar was vanaf de zestiende eeuw in formele zin wel de belangrijkste en bekendste baronie in de Nederlanden, zeker nadat de zuster-baronie van Bergen op Zoom in 1533 tot een markgraafschap (markizaat) was verheven.

In de praktijk echter is de heerlijkheid Breda nooit een echte baronie geweest. Vanaf 1403 waren Graven van Nassau er Heer (geen Baron). Zij resideerden er ook, zodat men ook spreekt van het Huis van Nassau-Breda. Aangezien de Heerlijkheid Breda een zogenoemde Hoge heerlijkheid was, waar de heer ook rechtsprekende macht had, kon de heerlijkheid later, net als alle andere hoge heerlijkheden, baronie worden genoemd. De heer werd daarmee Baron. Met terugwerkende kracht zou men Engelbert I van Nassau als hoge edelman dan min of meer ook wel 'de eerste Baron van Breda' kunnen noemen, maar hij was al Graaf van Nassau. Via de Bredase Nassau René van Chalon kwam de heerlijkheid in 1538 als erfelijk bezit aan de erfopvolger uit het huis Nassau-Dillenburg, dat sindsdien een prinsentitel Prins van Oranje voerde. De lagere titel 'Baron van Breda' is in de praktijk dus niet of nauwelijks gevoerd. De Oranjes stelden een slotvoogd (gouverneur) aan. Later, in de negentiende eeuw, heeft men getracht dit begrip met terugwerkende kracht ingang te doen vinden. De naam 'Baronie van Breda' is dus nauwelijks historisch.

Ligging

Het historisch Land van Breda, later ook Baronie genoemd, grensde in het oosten en zuiden aan het Kwartier van Oisterwijk van de Meierij van 's-Hertogenbosch, in het zuiden aan het Land van Hoogstraten, in het westen aan het Land van Rijen en aan Oudenbosch en in het noorden aan het Baljuwschap Zuid-Holland. Ook de huidige gemeente Oosterhout maakte dus deel uit van dit Land.

Geschiedenis

De geschiedenis van het Land van Breda begint in 1125 toen de naam Breda voor het eerst vermeld werd. Enkele decennia later werd het Kasteel van Breda gebouwd en vangt de reeks heren van Breda aan. Het Land van Breda werd het centrum van een groot gebied. Aanvankelijk opereerden de heren van Breda betrekkelijk zelfstandig. Daaraan kwam een einde toen graaf Dirk VII van Holland aanspraken op Breda maakte. Daarop riep de heer van Breda de steun in van hertog Hendrik I van Brabant. Aldus werd het Land van Breda een leen van het hertogdom Brabant. In 1200 resulteerde dit alles in een verdrag, waarbij de graaf van Holland afstand deed van het Land van Breda.

In 1287 werd de heerlijkheid Breda verdeeld tussen de nakomelingen van de twee dochters van Godfried II van Schoten (overleden in 1216).

• de nakomelingen van Sophia, die gehuwd was met Raso I van Gaveren, kregen het Land van Breda
• de nakomelingen van Beatrix, die gehuwd was met Arnold II van Wesemaele, kregen Bergen op Zoom, het latere markizaat.

In 1327 werd de heerlijkheid uit geldnood verkocht aan het hertogdom Brabant door Gerard van Raseghem. Isabella van Schoten, de erfgename van de heerlijkheid Breda, protesteerde samen met haar zusters tegen deze verkoop. Filips VI van Frankrijk werd in 1334 aangesteld als scheidsrechter en de koop werd ongedaan gemaakt.

Willem van Duivenvoorde, een halfbroer van Jan I van Polanen, verwierf in 1322 de heerlijkheid Strijen, waardoor hij ook de daarbij behorende goederen en bezittingen in erfelijk bezit kreeg. In 1342 werd het pandschap gekocht van de dorpen Baarle, Alphen, Gilze en Ulvenhout. Willem werd daardoor een leenman van de hertog van Brabant. Deze verkeerde steeds in geldnood en had de heerlijkheid in 1339 als onderpand overgedaan aan Jan van Polanen.

In 1403 kregen de graven van Nassau het gebied in hun bezit. Jan III van Polanen was onder meer heer van Breda, en in 1403 huwde Engelbrecht I van Nassau met Johanna van Polanen, de enige dochter van Jan III. Zo verkreeg Engelbrecht de titel heer van Breda. Uiteindelijk erfde Willem van Oranje de heerlijkheid; dat verklaart de verbondenheid van de Nassaus met Breda.

Opheffing

De baronie werd in 1795 opgeheven, en verviel toen aan Bataafs-Brabant, een onderdeel van de Bataafse Republiek. De naam Baronie wordt daarna topografisch, ook thans af en toe nog wel, gebruikt voor de streek rondom Breda. Niettemin voert de Nederlandse koningin Beatrix nog steeds de adellijke titel Barones van Breda. Voor Willem-Alexander zal dat vanaf de troonswisseling de titel Baron van Breda zijn. Zie Titels Nederlandse koninklijke familie.

Rechterlijke indeling

De baronie bestond uit de volgende schepenbanken:

1. Breda
2. Oosterhout
3. Dongen
4. Gilze en Rijen
5. Alphen en Chaam
6. Baarle-Nassau
7. Ginneken en Bavel
8. Terheijden
9. Princenhage
10. Etten
11. Etten in de Palen van de Hoeven
12. De Eenige van Rijsbergen
13. Zundert-Hertog
14. Wernhout
15. Roosendaal en Nispen

Naamsverwijzingen

De namen Baron en Baronie komen tegenwoordig nog veel terug in Breda. Allerlei sportverenigingen, bedrijven, opleidingscentra en andere instellingen voeren de verwijzing in hun naam. Vaak wordt de aanduiding "van Breda" hierbij weggelaten, blijkbaar omdat deze toevoeging als overbodig wordt ervaren.

Baronie

• Overheid
  • De Baronielaan is een belangrijke straat in Breda. Ook in Alphen vindt men een Baronielaan.
• Onderwijs
  • Een plaatselijke scholengemeenschap heette het "Baronie van Breda College" (BBC).
  • Het ROC West-Brabant heette tot voor kort "Baronie College Breda".
• Cultuur
  • De regionale televisiezender "BaronieTV"
• Verenigingsleven
  • De plaatselijke JOVD-afdeling heet Baronie van Breda.
  • De naam "Voetbalvereniging VV Baronie" verwijst ook naar de Baronie, evenals de naam van een plaatselijke schaakvereniging en van een tafeltennisvereniging.
  • Het plaatselijke vrijwilligersgilde heet "De Baronie".
  • Sinds 2009 organiseert Stichting Baronie Breda Classic een wielerwedstrijd (genaamd Baronie Breda Classic) voor elite-beloften-beroepsrenners B over 180 kilometer. Start en finish van deze wedstrijd zijn in Breda. De wedstrijd is feitelijk een vervolg van de Omloop van de Baronie, een klassieke wielerwedstrijd welke van 1961 tot en met 1993 door de Stichting Sportief georganiseerd werd.
• Middenstand
  • Een glashandel in en rondom Breda heet "Baronieglas" (oftewel 'glashandel de Baronie').

Baron(es)

De middenstand koketteert ook met de titel Baron(es).

• Het meest sprekende voorbeeld is "De Barones", een modern winkelgebouw in Breda Centrum, waarvan de naam meer speciaal zou verwijzen naar Johanna van Polanen. In haar tijd echter bestond de titel baron nog niet, laat staan die van barones.
• Er zijn twee cafés met het woord Baron in de naam, namelijk "De Baron zijn vrouw" en "De Baron zijn vriendin".

Bronnen, noten en/of referenties

Landen binnen de Bourgondische Kreits van het Heilige Roomse Rijk

Sinds 1512: Antwerpen · Artesië ¹ · Bourgondië ¹ · Brabant (ook het latere Staats-Brabant²) · Henegouwen · Holland ² · Horn · Limburg (ook het latere Staats-Limburg²)· Luxemburg · Mechelen · Namen · Vlaanderen (ook het latere Staats-Vlaanderen²)· Zeeland ² Tussen 1512 en 1548: Friesland ² · Doornik Sinds 1548: Gelre ² · Groningen ² · Jever ³ · Overijssel (incl. Lingen) ² · Utrecht ² · Zutphen ² ¹ Verloren aan Frankrijk ² Verloren aan de Republiek ³ Vervallen door erfopvolging