Valkenswaard (gemeente)

Valkenswaard

Gemeente in Nederland
Situering
Provincie	Noord-Brabant
Coördinaten	51°21' NB 5°28' OL
Algemeen
Oppervlakte	56,44 km²
- land	54,97 km²
- water	1,47 km²
Inwoners (1 november 2012)	30.601? (557 inw/km²)
Hoofdplaats	Valkenswaard
Belangrijke verkeersaders	N69 N396 N397
Politiek
Burgemeester (lijst)	Anton Ederveen (CDA)
Zetels CDA Valkenswaard Lokaal H&G PvdA VVD D66	23 6 6 5 4 1 1
Economie
Gemiddeld inkomen (2006)	€ 13.500 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008)	€ 273.000
WW-uitkeringen (2007)	22 per 1000 inw.
Autobezit (2007)	485 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s)	5550-5556
Netnummer(s)	040
CBS-code	0858
CBS-wijkindeling	zie wijken en buurten
Amsterdamse code	11031
Website	www.valkenswaard.nl
Portaal    Nederland

Valkenswaard ( uitspraak (info·uitleg)) is een gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. De Kempense gemeente telt 30.601 inwoners (1 november 2012, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 56,50 km² (waarvan 1,15 km² water). De gemeente Valkenswaard maakt deel uit van de plusregio SRE.

De huidige gemeente is ontstaan in 1934 door samenvoeging van de toenmalige gemeenten Valkenswaard, Dommelen, en Borkel en Schaft.

Valkenswaard kende in de 19e en 20e eeuw een groot aantal sigarenfabrieken, waarvan Willem II en Hofnar de bekendste waren. Heden ten dage is er nog volop lichte industrie op een eigen bedrijventerrein. Toerisme is eveneens een belangrijke inkomstenbron maar Valkenswaard heeft vooral betekenis als vestigingsplaats voor forenzen die in Eindhoven of België werkzaam zijn.

Etymologie

De naam Valkenswaard komt voor het eerst terug in de archieven in 1702, toen nog geschreven met "dt" op het einde. Voor deze periode was Valkenswaard bekend onder de naam Weerd. Ofschoon in de periode van 1600 tot 1700 in de archieven ook de naam Verckensweerde voorkomt is deze nooit een officiële benaming voor Valkenswaard geweest. Het voorvoegsel Vercken- is ten eerste ingevoerd om het verschil met de grotere Limburgse stad Weert aan te geven en ten tweede omdat in die tijd de varkensmarkt te Valkenswaard de belangrijkste in de regio was. Door de invloedrijke valkeniers in het dorp is het voorvoegsel Vercken- veranderd in Valken-. De naam Weerd komt voor het eerst voor in het archief in 1446. Voor deze periode werd het dorp vermeld onder de naam Wedert. De naam Wedert gaat in de archieven terug tot 1292. Alleen de eerste vage vermeldingen van het dorp begin 13e eeuw verwijzen naar Wederde.

De naam Valkenswaard is in een periode van 400 jaar gewijzigd van "Wedert" naar "Weerd" naar "Valkenswaard". We kunnen dus stellen dat "waard" afkomstig is van Weerd dat op haar beurt afkomstig is van Wedert. De naam Wedert is een samenvoegsel van wedeme en aarde. Wedeme is een aan de kerk geschonken goed of heem, een donatie aan klooster of kerk. Aarde is een veel gebruikte term voor "gemyne grond" wat neer komt op grond van de gemeenschap. Wede-aarde zou dus betekenen geschonken goed (lees: aarde of gemene grond) aan het klooster van Echternach zijn. Dit komt overeen met de geschiedenis van Valkenswaard, dat tot enkele eeuwen terug onder bestuur stond van de Abdij van Echternach, in tegenstelling tot de randgemeenten die direct onder het bestuur van de hertog van Brabant stonden.

Geschiedenis

De huidige woonkern van Valkenswaard is ontstaan uit diverse kleine ontginningen uit de 12e eeuw bestaande uit de Cromstraet, Geenhoven, Zeelberg en Venbergen. Door de diverse watermolens die dit gebied rijk was konden de ontginningen snel uitgroeien tot gehuchten. In de 13e en 14e eeuw bereiden deze gehuchten zich uit met andere randontginningen zoals de Delishurk, De Brand, De Hagen, Zandberg en Nuland.

De eerste belangrijke grootgrondbezitters waren de heren van Herlaer die vermoedelijk vanaf het begin van de 13e eeuw goederen in Valkenswaard verkregen. De heren van Herlaer speelden een belangrijke rol tussen de oprukkende Hertog van Brabant en de Graaf van Gelre, die beiden aanspraak maakten op gebieden in het huidige Noord-Brabant. In deze periode moesten de toen nog machtige lokale heren hun macht afstaan aan de hertog of graaf. Daarentegen gaven de hertog en graaf veel goederen als geschenk aan abdijen en kloosters die zij vaak zelf hadden gesticht.

Na de dood van de laatste heer uit het geslacht van Herlaer kwamen de rechten van de heerlijkheid in handen van Gerard van Loon. In 1314 verkocht Gerard van Loon de Heerlijkheid Herlaer en daarmee de kloosterrechten van Echternach in Waalre en Valkenswaard aan Gerard I van Horne. In 1321 kwamen grote delen van Valkenswaard in handen van de abdij van Echternach doordat de heer van Valkenswaard Gerard I van Horne aan de hand van “de vervalsing van Echternach” moest erkennen dat hij gebieden in Waderle Wedert ende Aalst in leen hield van de abdij. In 1326 gaf de abdij de eerste vage grensbepaling uit van de gebieden die zij in Valkenswaard hadden opgeëist. Echter, daarnaast bleven vele goederen en grond eigendom van lokale heren, kloosters en van de Hertog van Brabant. De Venbergsche Molen bleef tot de 14e eeuw deels in bezit van de Hertog.

In het begin van de 14e eeuw was er al sprake van de parochie van Wedert. Echter, doordat het dorp Waalre in deze tijd een snellere groei van de welvaart doormaakte kon het zich al snel een stenen kerkgebouw permitteren. Hierdoor verschoof de macht naar Waalre en zo wordt ten onrechte aangenomen dat Valkenswaard uit Waalre is ontstaan mede door het feit dat alle geschreven documenten en protocollen die bewaard zijn gebleven uit de periode stammen waarin Waalre deze snellere groei realiseerde. Valkenswaard moest wachten tot 1500 voordat haar eerste stenen kerkgebouw een feit was. Ook was er sprake van een gezamenlijke schepenbank.

Op de arme zandgronden rond Valkenswaard was voor de meeste pachtboeren maar een karig bestaan weggelegd. Deze situatie verergerde wanneer buitenlandse of Staatse troepen het dorp tijdens één van de vele veldtochten die Brabant in en na de Tachtigjarige Oorlog teisterden, tot ravitailleringsplaats maakten, inkwartiering eisten, en er plundering op grote schaal plaatsvond. In vredestijd wist men het schamele inkomen enigszins aan te vullen met inkomsten uit de valkenvangst. Valkenswaard lag op de trekroute van de slechtvalk en sommige valkenvangers bekwaamden zich ook in het africhten van de veelgevraagde roofvogel, die zeer geschikt was voor de valkerij. In de 19e eeuw leerden de boeren hun inkomsten aan te vullen met de opbrengsten van tabaksbewerking thuis in met name de wintermaanden. Dit zou de basis vormen voor een succesvolle sigarenindustrie die Valkenswaard lang zou domineren. Veel van de kleinere fabriekjes die Valkenswaard rijk was zouden de Tweede Wereldoorlog echter niet overleven: op 17 september 1944, bij het begin van Operatie Market Garden, werden deze getroffen door een artillerie- en luchtbombardement van de oprukkende Britse troepen. Slechts twee grotere fabrieken bleven over die nog een paar decennia de kern van de Valkenswaardse economie zouden vormen.

Partnersteden

Valkenswaard is een partnerstad van:

• Tienen (België), sinds 1973
• Salvaterra de Magos (Portugal), sinds 1995

Uitgaansleven

Valkenswaard staat in de regio bekend om haar levendige uitgaansleven. Met name op de Markt van Valkenswaard bevindt zich een hoge concentratie van horecagelegenheden en ook op de zogenaamde Statie zijn restaurants en cafés te vinden. Het uitgaansleven wordt nog eens extra gestimuleerd door tal van evenementen die het hele jaar door in Valkenswaard georganiseerd worden. Hiervan is het Bloemencorso, dat elk jaar op de tweede zondag van september wordt gehouden, veruit het bekendste. Andere evenementen zijn de jaarlijkse kermis en, eens in de twee jaar, het Internationaal vogelsverschikkersfestival.

Sport

Hockey

Valkenswaard kent één hockeyvereniging, nl. HOD (Hockey Ons Devies). Deze vereniging is gevestigd op Sportpark Den Dries.

Rugby

Valkenswaard kent één Rugby sport vereniging nl. V.R.C.( Valkenswaardse Rugby Club) The Vets. Deze vereniging is gevestigd op Sportpark Den Dries

Voetbal

Valkenswaard kent 4 voetbalverenigingen, nl. SV Valkenswaard, De Valk, RKVV Dommelen en VV BES.

Basketbal

Valkenswaard kent een basketbalvereniging, nl. B.B.C. Valkenswaard. Deze vereniging is gevestigd in de Amundsenhal aan de Amundsenstraat.

Zwemmen

Valkenswaard kent twee zwemverenigingen, nl. VZ&PC Tempo en de Watervrienden. Deze verenigingen maken gebruik van zwembad de Wedert, op Sportpark Den Dries. Bij beide verenigingen worden zwemopleidingen (zoals voor de A,B,C en verschillende Zwemvaardigheidsdiploma's) én verschillende andere zwemactiviteiten aangeboden. Grootste verschil tussen de beide verenigingen is de bond waar ze bij aangesloten zijn. VZ&PC Tempo is aangesloten bij de KNZB en de Watervrienden bij de NCS

Rallycross

Valkenswaard heeft tevens naamsbekendheid in binnen- en buitenland door onder meer de rallycrosswedstrijden die op het Eurocircuit worden gehouden.

Overige kernen

De gemeente Valkenswaard omvat de volgende kernen:

• Valkenswaard, de hoofdplaats van de gemeente
• Dommelen
• Borkel en Schaft

Borkel en Schaft en Dommelen zijn voormalige zelfstandige gemeenten die op 1 mei 1934 werden samengevoegd met Valkenswaard tot de nieuwe gemeente Valkenswaard. In Dommelen is de Dommelsche bierbrouwerij gevestigd. Deze brouwerij is nu onderdeel van InBev.

Zetelverdeling gemeenteraad

Gemeenteraad

De gemeenteraad van Valkenswaard bestaat uit 23 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij	1998	2002	2006	2010
CDA	4	5	5	6
Valkenswaardse Belangen	9	7	4	-
PvdA	3	2	5	4
VVD	2	4	3	1
Dommels Belang	3	2	2	-
Helder & Gedreven (vml. Huisman & Geldens)	-	-	1	5
Valkenswaard Lokaal (vml. Dommels Belang-Puur-Valkenswaardse Belangen)	-	-	-	6
GroenLinks	-	2	1	-
Puur	-	-	2	-
Senioren	1	1	-	-
D66	-	-	-	1
Overigen	1	-	-	-
Totaal	23	23	23	23

Valkenswaard in 1866

Jongerenraad Valkenswaard

In 2006 (2005) is de officiële jongerenraad van Valkenswaard gestart: de Jongerenraad Valkenswaard. Zij vertegenwoordigt alle jongeren van 12 t/m 23 jaar uit de gemeente Valkenswaard. Haar belangrijkste taak is het houden van toezicht op en het meewerken aan het gemeentelijke jeugdbeleid. Ze bestaat uit 4 subraden.

JoPo Valkenswaard

JoPo Valkenswaard is een samenwerking tussen de diverse politieke partijen in Valkenswaard, waaronder CDA, GroenLinks, H&G, PvdA en VVD.

Samen hebben ze tot doel om jongeren kennis te laten maken met de politiek en met de werking van de gemeente. Dat doen ze door leerlingen van Scholengemeenschap Were Di op een dag van 9 uur 's ochtends tot 9 uur 's avonds te laten werken aan een voorstel van maximaal € 2500,-, deze te laten uitwerken met begroting en daarna ter stemming te laten brengen in de gemeenteraad. Deze gemeenteraad bestaat dan voor een keer per jaar uit de jongeren zelf. Het winnende project wordt uitgevoerd door de winnende groep.

Monumenten

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:

• Lijst van rijksmonumenten in Valkenswaard
• Lijst van oorlogsmonumenten in Valkenswaard

Geboren en/of woonachtig in Valkenswaard

• Stephanus Kuijpers (Borkel en Schaft, 1899-1986), eerste bisschop van Paramaribo
• Bouke Beumer (1934), Nederlands politicus
• Romé Fasol (1937), Nederlands burgemeester
• Pieter van Geel (1951), Nederlands politicus; fractievoorzitter
• Jan Tops (1961), Nederlands springruiter
• Irene van de Laar, Nederlands tv-presentatrice
• Dominique van Hulst (1981), Nederlands zangeres (Do)
• Peter van den Hurk (Soerendonk, 1983), Nederlands diskjockey

Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten
	Waalre
Bergeijk		Heeze-Leende
Neerpelt (B)	Hamont-Achel (B)

Externe link

• Website van de gemeente Valkenswaard
• Jongerenraad Valkenswaard
• JoPo Valkenswaard

Bronnen, noten en/of referenties Bots, J.J.W.M. en H.E.M. Mélotte, Van Wedert tot Valkenswaard, een historiebeschrijving van Valkenswaard in twee delen, Valkenswaard 1977. ISBN 90-9000045-3

	Plaatsen in de gemeente Valkenswaard
Dorpen: Borkel · Dommelen · Schaft · Valkenswaard Buurtschappen: Achterste Brug · Deelshurk · De Kapel · Heuvel · Hoek · Hoeve · Keersop · Klein Borkel · Klein Schaft (voorheen Hemelaershoek) · Poterseind · Venbergen · Voorste Brug · Zeelberg Noord-Brabant: Steden en dorpen      Nederland: Provincies · Gemeenten

51° 21' NB, 5° 28' OL