Geert Grote

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Het begin van de kalender in het Getijdenboek van Geert Grote, exemplaar Huis Bergh, Hs. 4. Dit getijdenboek is het meest gelezen laatmiddeleeuwse boek in de volkstaal in de noordelijke Nederlanden

Geert Grote[1] of Gerardus Magnus (Deventer, oktober 1340 – aldaar, 20 augustus 1384) was een Nederlands theoloog, schrijver, fanatiek kloosterhervormer en boeteprediker binnen de katholieke Kerk. Hij preekte in de landstaal, stelde misstanden aan de kaak en streefde naar eenvoud.[2] Via het onderwijs en het vertalen en verspreiden van zijn boeken werden de humanistische ideeën van Geert Grote tijdens de middeleeuwen snel door heel Europa uitgedragen.

Levensloop[bewerken]

Geert Grote werd geboren als Gheryt/Gherijt die Grote, zoon van Werner die Grote, niet ver van de Deventer Brink waar gedurende de vele jaarmarkten die in deze Hanzestad werden gehouden veel bedrijvigheid heerste. In 1348 werd zijn vader burgemeester. Op tienjarige leeftijd verloor hij beide ouders aan de pest; Geert is verder opgevoed door een oom. Aan de Latijnse school van Deventer voltooide hij zijn basisvorming. In 1355 ging de rijke jongeling naar Parijs, waar hij aan de Sorbonne geneeskunde, filosofie en astrologie studeerde bij een leerling van Willem van Ockham. Aanvankelijk leidde hij het leven van een welgesteld en ambitieus student.[3] In een latere fase richtte hij zich op theologie en kerkelijk recht. In 1366 verbleef hij als afgevaardigde in Avignon, waar paus Urbanus V zich ophield en vervolgens terugtrok naar Rome. Van 1368 tot 1374 was hij kanunnik van het kapittel van de Dom van Aken en van 1371 tot 1374 van de Dom van Utrecht.

Bij een ernstige ziekte in 1372 weigerde een priester hem de biecht af te nemen, absolutie te verlenen of het heilige oliesel toe te dienen. De dienaar des geloofs kwam pas terug nadat Grote op de brink openlijk zijn boeken over zwarte kunst had verbrand. Grote besloot na zijn genezing een meer ascetisch leven te gaan leiden. Hij schonk zijn huis aan het stadsbestuur met als voorwaarde dat er een geloofsgemeenschap van arme vrouwen in kon worden gevestigd. De vrouwen zorgden voor hun eigen levensonderhoud. Ze werden de Zusters van het Gemene Leven genoemd.[4]. Dit huis was het eerste van vele religieuze leefgemeenschappen die leefden volgen de principes van de Moderne Devotie en niet verbonden waren met de bestaande kerkelijke organisaties. De oprichting heeft grote invloed gehad in de IJsselstreek en ver daarbuiten. Van 1374 tot 1378 woonde Grote kluizenaar bij de kartuizers van Monnikhuizen bij Arnhem. Hij was er betalend gast. De abt van het klooster Hendrik Eger van Kalkar en de mysticus Jan van Ruusbroec beïnvloedden hem.[5]

Geert Grote werd in 1379 in Utrecht tot diaken gewijd en fulmineerde vanaf dat moment met steun van de bisschop in vele Noord-Nederlandse steden tegen het concubinaat, geestelijken die met vrouwen samenwoonden en kloosterlingen met persoonlijke rijkdommen.

Geert Grote verzamelde een groep volgelingen om zich heen, de moderne devoten, een religieuze beweging die het eigen geweten belangrijker achtte dan de kerk. Hieruit ontstonden de Zusters- en Broeders des Gemenen Levens en de Congregatie van Windesheim. De bisschop van Utrecht kon hun strikte opvattingen niet waarderen en vaardigde voor diakenen in het bisdom Utrecht een preekverbod uit. Door persoonlijke contacten wist Geert Grote toch vele zielen te winnen. Hoewel Grote door vele pastoors en paters bewonderd werd, wordt hij vanwege zijn fundamentalistische opstelling en de Utrechtse tegenwerking soms vergeleken met de latere dominicaanse boeteprediker en priester Girolamo Savonarola. Op de Synode van Campen in 1383 werd het preken hem onmogelijk gemaakt.

Hij stierf op 43-jarige leeftijd, na een bezoek aan een besmette vriend, aan de pest. Zijn schedel wordt bewaard in het museum in de Deventer Waag. Grote is als voorman van de devoten opgevolgd door Gerard Zerbolt van Zutphen en Florens Radewijns.

Nalatenschap[bewerken]

Van Geert Grote, jurist en theoloog, schreef zowel in het latijn (als hij de clerus wilde bereiken) alsook in het Middelnederlands (als hij het gewone volk wilde bereiken). Voor de clerus schreef hij onder meer een boek over het huwelijk, voor het gewone volk had hij zijn Bijbelvertalingen (bv de Psalmen. Verder zijn met name preken en gebeden overgeleverd. Ook kennen we enkele pastorale brieven. Een aantal van zijn gebeden kreeg zo'n weerklank dat ze in vrijwel alle getijdenboeken in de volkstaal werden opgenomen. In zijn traktaat Contra turrim Traiectensem protesteerde hij tegen de bouw van de domtoren te Utrecht, die volgens hem enkel de ijdelheid streelde, en daarnaast in hoofdzaak bewondering van bezoekers zou trekken. Deze tekst werd pas in de jaren zestig van de twintigste eeuw herontdekt. Er zijn slechts enkele handschriften van dit traktaat bekend, zodat aannemelijk is dat hij tamelijk alleen stond met deze kritiek.

Ook Thomas a Kempis, de invloedrijkste vertegenwoordiger van de beweging der Moderne Devotie, werd beïnvloed door de geschriften van Grote. Hoewel hij hem niet persoonlijk gekend heeft, was hij een groot bewonderaar van Grote en beschreef zijn leven in een boek getiteld "Vita Gerardi Magni".

Gedachtenis[bewerken]

Van 1921 -1969 bestond in Nederland vanuit de rooms-katholieke kerk het Geert Groote Genootschap. In 1981 richtte pater E. Gemmeke, O.Carm. het Centrum voor Moderne Devotie op, waaruit ook weer een Geert Groote Genootschap naar voren trad. In 1985 vroeg paus Johannes Paulus II tijdens zijn bezoek aan Nederland meer aandacht aan Geert Grote te schenken.[6]

Geert Groote Huis (2013)

Het Titus Brandsma Instituut in Nijmegen heeft veel onderzoek gedaan naar de geschriften van Geert Grote en de Moderne Devotie. Belangrijk zijn de heruitgaven en de artikelen over de beweging de eeuwen door.

In Deventer lag aan het Lamme van Dieseplein de crypte waar Geert Grote begraven was verscholen. In oktober 2008 presenteerde zich een stichting genaamd Geert Groote Huis die zich inzette voor de bouw van een herdenkingsplaats boven de crypte. Burgemeester Andries Heidema van Deventer onthulde bij die gelegenheid een bord op het plein en er werd een luidklok aangeboden die speciaal was gegoten voor het nieuwe informatiecentrum gewijd aan de Moderne Devotie.

Drie organisaties in Deventer die de naam van Geert Grote dragen besloten in 2009 om een Geert Groote Dag in te stellen, om de diaken en boeteprediker jaarlijks te eren. De eerste Geert Groote Dag was op 3 september 2009.[7] Op de Geert Groote Dag van 2011 (1 september) werd de eerste steen voor het Geert Groote Huis gelegd. Ruim twee jaar later, op 3 oktober 2013, werd het centrum geopend.[8]

Vanuit de Deventer kerken werd door de jaren heen aandacht geschonken aan Geert Grote, de Zusters van het Gemene Leven en het broederhuis van Florens Radewijns. Sinds 2012 gebeurt dat vooral door middel van een bescheiden festival rond Hemelvaartsdag, het Grootefestival. In 2012 is ook een comité in het leven geroepen dat zich beijvert voor de oprichting van een standbeeld van Geert Grote in Deventer.

Sinds 2006 bestaat er in Deventer een Geert Grote Universiteit, een particuliere academische instelling.[9]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. In oudere publicaties en door stichtingen die hun naam verbinden aan de kerkhervormer wordt zijn naam ook wel als Geert Groote, met dubbel 'oo', gespeld; dit is een negentiende-eeuwse schrijfwijze voor een middeleeuwse naam.
  2. Van Geert Grote tot Van Vloten. Wandelroute, Deventer Humanisme
  3. Hij getuigde later over deze tijd met een bijbeltekst uit Jeremia 2.20: ‘Onder iedere groene boom en op iedere hoge heuvel heb ik gehoereerd’.
  4. Frauenleben und Frauenliteratur in der Devotio moderna, Volkssprachige Schwesternbücher in literarhistorischer Perspective. A.M. Bollman, 2004
  5. Geert Groote: De laatste middeleeuwer. Uit: Erflaters van onze beschaving, Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, 1977. Op dbnl.org, geraadpleegd 17 december 2012
  6. Van Geert Groote tot Van Vlooten. Wandelroute Deventer Humanisme
  7. Impressie Geert Groote Dag 2009. Geert Groote Dag Deventer, september 2009
  8. 'Geert Groote Huis' Deventer feestelijk geopend, de Stentor, 3 oktober 2013
  9. Geert Grote Universiteit in opbouw, website GGU. Geraadpleegd op 4 juli 2015