Spoorlijn Santpoort Noord - IJmuiden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf IJmondlijn)
Ga naar: navigatie, zoeken
IJmondlijn / Vislijn
Santpoort Noord - IJmuiden
Spoorlijn Santpoort Noord - IJmuiden op de kaart
Totale lengte 5,7 km
Spoorwijdte normaalspoor 1435 mm
Aangelegd door HIJSM
Geopend
Santpoort Noord - Velsen: 1 mei 1867
Velsen - IJmuiden: 1 november 1883
Opheffing
treindienst
25 september 1983
Treindienst
hersteld
1996
Opheffing
treindienst
1999
Huidige status opgebroken
Geëlektrificeerd 1927, verwijderd 1984
Aantal sporen
1 (tweede spoor opgebroken in 1989, al buiten gebruik vanaf 26 september 1983)
Baanvaksnelheid 30 (voor 1983: 60) km/h
Beveiliging
Tot 1972 klassieke beveiliging.
1972-1983 Ter Plaatse bediende Relais Beveiliging.
1983-1997 Rijden op zicht met handmatig sleutelen ahob's.
1997/ 1998 Beveiliging vrijgave rangeren (dwergsein met witte lamp op Westerveld en IJmuiden) met automatische werking ahob's.
Traject
BSicon .svgSTRBSicon .svg lijn van Haarlem vanaf 1957
BSicon .svgSTRexSTR lijn van Haarlem tot 1957
BSicon .svgBHFexSTR 0,0 Santpoort Noord
BSicon .svgxABZgr+xlexSTRr lijn naar Uitgeest vanaf 1957
BSicon .svgexABZg+lexENDEeq opgebroken
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 0,9 Driehuis-Westerveld
BSicon .svgexABZglexENDEeq aansluiting begraafplaats Westerveld opgebroken
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 1,6 Velsen Zeeweg
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 2,6 Velsen-IJmuiden Oost
ook: IJmuiden Oost
BSicon .svgexABZgrBSicon .svg lijn naar Uitgeest tot 1957
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 3,8 IJmuiden Casembrootstraat
exKBHFaqexABZgrBSicon .svg Station IJmuiden (eerste station, tot 1899)
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 4,6 IJmuiden Julianakade
BSicon .svgexABZglexKBSTeq aansluiting haven opgeboken
BSicon .svgexBHFBSicon .svg 5,7 IJmuiden
BSicon .svgexKBSTeBSicon .svg Vishallen opgebroken

De IJmondlijn, IJmuiderlijn of Vislijn was de spoorwegverbinding tussen Haarlem en IJmuiden. In 1983 stopte de NS met het reizigersvervoer op de lijn en sinds 1999 is de lijn officieel buiten gebruik. Op 5 juli 2010 besloten Provinciale Staten van Noord-Holland tot de aanleg van een snelle busverbinding op het tracé van de spoorlijn, waarna het ministerie van Verkeer en Waterstaat toestemming gaf voor opbreken van het spoor.[1][2]

Geschiedenis[bewerken]

Oude bovenleidingmast op het perron van het voormalige station IJmuiden Casembrootstraat, 2 juni 2007

De lijn tussen Velsen en IJmuiden is in 1883 geopend als zijlijn van de spoorlijn Haarlem - Uitgeest. Deze spoorlijn was al in 1867 aangelegd door de HIJSM. De spoorlijn sloot even ten zuiden van de brug over het Noordzeekanaal bij station Velsen-IJmuiden Oost aan op de bestaande lijn. In IJmuiden liep de lijn oorspronkelijk tot de sluizen in het Noordzeekanaal. Bedoeling was dat hier grote passagiersboten zouden afmeren. Deze voeren echter merendeels door naar Amsterdam. Om deze reden werd het spoor in 1899 verlegd naar de vissershaven. Hier werd dat jaar het uiteindelijke Hoofdstation geopend. Het visvervoer per spoor maakte sinds die tijd een enorme groei door.

Begraafplaats Westerveld had bij de opening in 1890 een eigen spooraansluiting voor rouwtreinen vanuit Amsterdam. De aansluiting begon ter hoogte van de overweg bij station Driehuis-Westerveld en eindigde ongeveer 50 meter in noordwestelijke richting bij een rouwstation. Dit stuk spoor was tot 1911 in gebruik.[3][4]

De spoorlijn tussen Haarlem en IJmuiden werd in 1926 dubbelsporig en in 1927, als één van de eerste spoorlijnen in Nederland geëlektrificeerd. De elektrificatie van het traject Velsen-IJmuiden OostUitgeest volgde in 1931. Door de spoorverdubbeling en elektrificatie kon de treindienst aanzienlijk worden versneld. Dit leidde ertoe dat er in 1927 langs de lijn drie nieuwe haltes werden geopend: Velsen Zeeweg, IJmuiden Casembrootstraat en IJmuiden Julianakade.

Bij de bouw van de Velsertunnel in 1957 werd de spoorlijn Haarlem - Uitgeest verlegd. De aansluiting met de spoorlijn naar IJmuiden lag voortaan bij het nieuwe station Santpoort Noord. Omdat het nieuwe traject al een paar honderd meter voor het station in oostelijke richting afboog, werd tussen het station en station Driehuis-Westerveld een nieuwe spoorverbinding aangelegd. Het oude tracé werd verwijderd. Een dienstwoning is hierbij echter bewaard gebleven en staat hierdoor enkele tientallen meters van de huidige spoorlijn. Ook de Velserspoorbrug en de aansluiting bij station Velsen-IJmuiden Oost werden verwijderd.

Sluiting[bewerken]

De spoorlijn lag aan de rand van de bebouwde kom van IJmuiden. Door de aanwezigheid van het Noordzeekanaal kon het IJmondgebied zich niet uitbreiden in de richting van de spoorlijn. Vanuit de meeste (nieuwe) wijken was het dan ook aantrekkelijker om per auto of bus naar Haarlem te reizen. Een voorstel uit 1969, opgenomen in het NS-beleidsplan Spoor naar '75, om het eindpunt van de spoorlijn te verleggen naar een nieuwe eindhalte IJmuiden Zeewijk, haalde het niet op grond van een kosten-batenanalyse.

Daarnaast waren de oude bovenleidingsmasten uit 1927 begin jaren 80 aan vervanging toe. Opheffing van parallelle busdiensten ten gunste van de trein zou voor bewoners van Velsen en IJmuiden zorgen voor verminderde bereikbaarheid[5]. Mede door deze factoren werd besloten dat de lijn na honderd jaar gesloten werd voor reizigersvervoer. In september 1983 reed dan ook de laatste reizigerstrein over het traject. Enkele maanden later, in januari 1984 is de bovenleiding tussen Santpoort-Noord en IJmuiden verwijderd. Het jaar daarna zijn de twee grotere emplacementen opgebroken. In de zomer van 1989 is het tweede spoor verwijderd. De spoorlijn bleef nog tot oktober 1994 open voor het goederenvervoer. Het ging hier vooral op het vervoer van vis in koelwagens. Dit vervoer gaf de lijn zijn bijnaam, de vislijn.

Lovers Rail[bewerken]

Trein van Lovers Rail in IJmuiden

Tussen augustus 1996 en december 1999 was er tijdelijk weer reizigersvervoer over de lijn. De treindienst werd uitgevoerd door het bedrijf Lovers Rail, dat hiermee een start wilde maken met de concurrentiestrijd met de NS. De treinen van Lovers Rail werden Kennemerstrand Express genoemd, reden vanuit Amsterdam en stopten op Haarlem en aan de IJmondlijn in Santpoort Noord en bij de restanten van de stations Driehuis-Westerveld en het IJmuidense hoofdstation. Omdat hier het stationsgebouw enkele jaren daarvoor was gesloopt en ook de perrons waren verwijderd, werd een tijdelijk perron van steigerplaten aangelegd.

Lovers huurde oude M2 rijtuigen 1e klasse van de Belgische spoorwegen. Voor tractie zette Lovers twee diesellocomotieven ex-NS 2200 in (2207 en achtereenvolgens 2202, 2211 en 2215). De trein werd met groot onthaal ontvangen in Velsen. De spoorverbinding werd echter opnieuw geen succes en in december 1999 reed opnieuw de laatste reizigerstrein op het traject. Sindsdien ligt de activiteit op lijn weer stil. Het wissel waarmee de lijn aansloot op de spoorlijn Haarlem-Uitgeest (tussen Santpoort Noord en Driehuis) werd verwijderd.[6]

Stations en gebouwen[bewerken]

Restanten van de voormalige halte IJmuiden Casembrootstraat op 2 juni 2007. Op de afbeelding is duidelijk te zien dat het traject ooit dubbelsporig was.

De IJmondlijn kent sinds de verlegging van het tracé ten behoeve van de aansluiting met de Velsertunnel zes stations:

Station Velsen-IJmuiden Oost lag oorspronkelijk aan de lijn naar Uitgeest en werd bij de aanleg van deze lijn in 1865 geopend. Het station kende in zijn geschiedenis maar liefst 3 gebouwen. Het laatste stationsgebouw werd in 1902 geopend en in 1983 gesloten en afgebroken. Het IJmuidense Hoofdstation werd in 1898, na de verlegging van de spoorlijn, gebouwd. In 1995 werd ook dit gebouw gesloopt. Het station Driehuis-Westerveld werd in 1885 geopend, maar kreeg geen stationsgebouw. Ook de in 1927 geopende haltes kregen geen stationsgebouw, met uitzondering van station Velsen Zeeweg. Hier werd in 1958 alsnog een klein standaard haltegebouwtje geopend. Dit gebouw is het enige van de drie stationsgebouwen aan de IJmondlijn dat nog altijd bestaat.

Dienstregeling[bewerken]

Vanaf de elektrificatie in 1927 werd een regelmatige treindienst ingesteld. De elektrische treinen, allereerst de zogenaamde Blokkendozen en later het stroomlijnmaterieel reden tussen IJmuiden en Haarlem en in de spits tussen IJmuiden en Amsterdam vrijwel altijd een halfuursdienst. Deze treinen werden al dan niet in Santpoort Noord of Haarlem gecombineerd met treinen uit Beverwijk. Bij de invoering van het nieuwe dienstregelingconcept Spoorslag '70 reden alle treinen elk half uur van en naar Amsterdam. De treinen reden tussen Amsterdam en Haarlem gecombineerd met de intercity van/naar Beverwijk en Alkmaar. Binnen enkele jaren werd de dienst echter definitief ingekort tot Haarlem en op 24 september 1983 reed de laatste reizigerstrein op dit traject.

Materieelinzet[bewerken]

Na de elektrificatie in 1927 maakte de stoomtractie plaats voor korte treinstammen bestaande uit het elektrische Mat '24 ('blokkendozen'). Van dit materieel was een aantal rijtuigen speciaal voor de dienst op de IJmondlijn gebouwd. De blokkendozen bleven tot 1952 op de spoorlijn rijden. Daarna werden de treindiensten overgenomen door het elektrische stroomlijnmaterieel, voornamelijk Mat '46. Eind jaren 60 kwamen de nieuwe Plan V-treinstellen op de verbinding te rijden. Zelfs de nieuwe 'Sprinters' SGM zijn nog op het lijntje te zien geweest. In de laatste jaren keerde ook het oudere stroomlijnmaterieel terug. Het was ook een treinstel Mat '46 (nummer 676) dat de laatste dag in de reizigersdienst op de lijn pendelde en de allerlaatste trein reed. Zowel spoorlijn als materieeltype werden hierna buiten dienst gesteld.

Beveiliging[bewerken]

Tot 1957[bewerken]

Klassieke beveiliging met armseinen en door overwegwachters bediende overwegen.

1957-1972[bewerken]

Klassieke beveiliging met armseinen en door overwegwachters bediende overwegen. Op Santpoort-Noord AR-tableau met bediening uitrijsein richting IJmuiden, groen knipper 6 en "Trein binnen"-knop voor treinen uit IJmuiden.

1972-1983[bewerken]

Ter Plaatse bediende Relais Beveiliging. (TPRB) met lichtseinen en automatische werking AHOB's. Er was geen detectie tussen Velsen-IJmuiden Oost en IJmuiden Julianakade. Sleutelkastjes voor "Trein binnen", bedienen en herroepen uitrijsein aanwezig op station IJmuiden. AR-tableau op Santpoort-Noord met bediening uitrijsein naar Westerveld, groen knipper 6 en "Trein binnen"-knop voor treinen uit IJmuiden. Voorsein tussen Santpoort-Noord en Westerveld. Op station Westerveld hoog geplaatst sein 601 automatisch bediend als blok vrij was voor richting IJmuiden met vertraagde werking AHOB Westerveld, werking gelijk aan stop-door-schakeling bij P-seinen met de opdracht stop. Hoog geplaatst sein 601 voerde dus nooit veilig maar kwam pas uit de stand stop met een trein op Westerveld, als het blok naar IJmuiden vrij was met inachtneming van de relaisvertraging voor de AHOB bij Westerveld. Het voorsein tussen Santpoort-Noord en Westerveld voerde derhalve altijd seinbeeld geel. Het inrijsein voor IJmuiden was een dwergsein wat stond iets voor het station IJmuiden Julianakade voorafgaand door een keperbaken na IJmuiden Casembrootstraat. Tussen IJmuiden Julianakade en IJmuiden ging het dubbelspoor over naar enkelspoor. Het uitrijsein vanuit IJmuiden richting Santpoort-Noord was ook een dwergsein en stond ter hoogte van de Julianabrug. Beide seinen dekte het wissel waar dubbelspoor over ging naar enkelspoor. Voor de AHOB bij Westerveld bevond zich het voorsein voorafgaand aan het inrijsein Santpoort-Noord. Bij station IJmuiden bevonden zich diverse aansluitingen met handwissels van niet in de beveiliging opgenomen goederen sporen. Bij de aansluitingen naar de beveiligde baan bevonden zich telefoonkasten waardoor communicatie kon optreden met de Treindienstleiding Santpoort-Noord voor toestemming om een treinbeweging uit te voeren naar de beveiligde baan. Linkerspoor rijden was niet beveiligd. Bij IJmuiden Julianakade was er geen inrijsein voor het linkerspoor. Richting Santpoort-Noord was er wel een keperbaken aanwezig voor het linkerspoor voor de AHOB bij Westerveld. Bij de aansluiting Santpoort-Noord stond een dwergsein voor het linkerspoor.

1983-1998[bewerken]

Rijden op zicht, (ROZ) met handmatig sleutelen AHOB's, stopbord voor elke AHOB. Uitrijsein Santpoort-Noord voerde nog wel groen knipper 6, maar meteen na de wisselstraat volgde een snelheidsverminderingsbord 30, gevolgd door een snelheidsbord 30. "Trein binnen"-knop op AR-tableau Santpoort-Noord nu voor enig, nog gebruikt, overgebleven spoor, oorspronkelijk rechter spoor richting Westerveld. Het inrijsein Santpoort-Noord vanaf IJmuiden is in deze periode dus het oorspronkelijke linkerspoor dwergsein voorafgaand door het keperbaken bij Westerveld.

1998-1999[bewerken]

Beveiliging vrijgave rangeren (dwergsein met witte lamp op Westerveld en IJmuiden) met automatische werking AHOB's. Sleutelkastjes voor rijrichting en herroeping op station Westerveld en station IJmuiden. Op Santpoort-Noord nog steeds AR-tableau met "Trein binnen"-knop voor overgebleven spoor. Uitrijsein naar IJmuiden voerde nog steeds groen knipper 6, gevolgd door snelheidsverminderingsbord en snelheidsbord 30.

Spoorzoeken[bewerken]

Restanten van een perron van de voormalige halte Velsen Zeeweg op 2 juni 2007.

Na de sluiting van de spoorlijn voor het reizigersvervoer werden de bovenleiding en de bijbehorende ijzeren masten uit 1927 verwijderd. De masten werden niet geheel verwijderd maar op een hoogte van zo'n 30 centimeter afgezaagd (zie afbeelding linksboven bij Geschiedenis). In 1989 werd een van de twee sporen verwijderd en werd de beveiliging vereenvoudigd. In feite is het hierbij gebleven en zijn de restanten van de lijn aan de elementen overgelaten. De perrons en betonnen wachtruimten van de verschillende stations langs de lijn zijn nog altijd aanwezig. Het stationsgebouw Velsen-IJmuiden Oost is direct na de sluiting van de lijn gesloopt. De tunnel naar het eilandperron werd enige tijd later dichtgemetseld. Het zeer brede perron is nog altijd aanwezig, al groeien de struiken inmiddels zelfs door het asfalt. Ook het IJmuidense Hoofdstation en de halte Julianakade zijn, inclusief perrons, gesloopt. Tot 1999 werd de spoorlijn zelf nog enigszins onderhouden, maar inmiddels is ook deze overwoekerd.

Behalve de overwoekerde rails en perrons zijn ook nog enkele baanwachterswoningen bewaard gebleven. Ook het stationsgebouw van de halte Velsen Zeeweg bestaat nog steeds. Alle overwegen zijn in 2008 vervangen. Hierbij zijn de rails weggehaald en zijn de gleuven opgevuld met asfalt. De seinen staan er echter nog wel. Verder ontbreekt tussen Santpoort-Noord en Westerveld een stuk spoor. Hetzelfde geldt voor de boog voorbij Velsen-IJmuiden Oost. Het stationsemplacement is reeds gesloopt en het stopt inmiddels aan het einde van de geul.

De overweg dokweg is helemaal verwijderd. Ook hier zijn de seinen blijven staan.

Opbraak en aanleg busbaan[bewerken]

Uit onderzoeken door de provincie Noord-Holland omtrent mogelijke reactivatie, bleek dat de spoorlijn op geen enkele manier rendabel te exploiteren viel. In de zomer van 2010 is besloten om de spoorlijn op te breken en over een deel van het traject een vrije busbaan ten behoeve van een HOV-lijn aan te leggen, die Velsen en IJmuiden met Haarlem-Noord verbindt. Het budget voor de aanleg bedraagt 67,5 miljoen euro, met de bouw wordt in 2011 gestart en de opening staat gepland in 2015.

Hiermee is een eventuele heropening van de spoorlijn, op wat voor manier dan ook, definitief van de baan.[1][2]

Overigens meldde het Haarlems Dagblad op 22 september 2014 in een Premiumartikel dat er weer nieuwe plannen ontwikkeld worden voor een spoorlijn naar IJmuiden.

Tussen 13 oktober 2014 en 21 november 2014 ging de Stichting Stoomtrein Goes - Borsele (SGB) daadwerkelijk aan de slag met het demonteren en weghalen van de rails tussen Driehuis-Westerveld en voormalige splitsing boven Santpoort Noord. Ook worden de keerwanden van de zes overgebleven perrons langs dit deel van de lijn verwijderd.[7]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]