Olomouc

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Icoontje doorverwijspagina Zie Olomouc (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Olomouc.
Olomouc
Olmütz
Gemeente in Tsjechië Vlag van Tsjechië
Vlag Wapen
Olomouc
Olomouc
Situering
Regio (kraj) Olomouc Regiovlag
District (okres) Olomouc
Coördinaten 49° 35′ NB, 17° 15′ OL
Algemeen
Oppervlakte 103,36 km²
Inwoners (2006) 100.752
Politiek
Burgemeester Martin Novotný
Overig
Postcode(s) 771 00 - 779 00
Netnummer(s) (+420) 585
Gemeentenummer 500496
Website http://www.olomouc.eu/
Portaal  Portaalicoon   Tsjechië

Olomouc ([ˈolomoʊ̯ts]?; Duits: Olmütz en Hanna: Olomóc en Holomóc; uitgesproken als: Ollommoots, resp. Olmuuts en Ollommòòts en Hollommòòts) is een statutaire stad in Tsjechië, in de Moravische regio, gelegen aan de Morava, ongeveer 75 km ten noordoosten van Brno en 200 km (hemelsbreed) ten oosten van Praag. Olomouc was de hoofdstad van Moravië, totdat Brno in 1640 die positie overnam. Tegenwoordig is de stad hoofdstad van de bestuurlijke regio Olomouc. Olomouc heeft een oude universiteit, met een van de grootste vakgroepen Neerlandistiek in Centraal- en Oost-Europa. Het is de zetel van een aartsbisschop.

Naam[bewerken]

De oorsprong van de naam Olomouc is etmylogisch onduidelijk.

Volgens de legende die in Olomouc verteld wordt is Olomouc gebouw op de plek waar in de Romeinse kijzerrijk door de Rome een fort gebouwd is die. Dit fort zou Iuliomontium (Juliusberg of berg van Julius) geheten hebben, volgens sommigen naar Julius Caesar, en langzaam aan zijn verbasterd tot Olomouc. Ondanks dat er geen schriftelijke bewijzen bestaan die dit onderbouwen, zijn tijdens archeologische opgravingen rond Olomouc resten gevonden van een Romeins kamp ten tijde van de Marcomannenoorlog in de tweede helft van de 2e eeuw.

Soms wordt de naam opgedeeld in Olo-mouc, waarbij de betekenis het tweede deel zou kunnen samenhangen met het Oudtsjechische werkwoord mútit, rumoerig zijn of lawaai maken. In namen van personen en plaatsen komen afgeleide vormen van dit werkwoord voor zoals bijvoorbeeld: Mutimír, Moutnice of Mutná. Het eerste deel zou kunnen zijn afgeleid van het hypothetische Protoslavische woord *ol, bier (gerelateerd aan het Engelse woord ale).

Een alternatieve theorie over de herkomst van de naam is dat deze is afgeleid van de hypothetische naam Olomút met het bezittelijke achtervoegsel -jь dat langzaam tot een -c verbasterd zou zijn. De naam zou dorp (in eigendom) van Olomút betekenen en is analoog aan die van, bijvoorbeeld, Bolelouc. De naam Olomút is niet bewezen en is in Slavische talen vreemd. Verklaringen die hiervoor worden gegeven zijn dat de naam van West-Europese (Alamud, Aulomot) of Latijnse (Juliomontium) afkomst is, geen van allen is echter algemeen aanvaard.

Een andere verklaring voor de naam is dat deze kale berg zou betekenen, afgeleid van de Oudtsjechische woorden holy (kaal) en mauc (berg).

In de spreektaal komt ook de naam Olmík voor. Voor zover bekend komt deze vorm pas voor sinds de 20e eeuw.

Geografie[bewerken]

Ligging[bewerken]

De rivier Morava in Olomouc
   Aangrenzende gemeenten   
 Příkazy, Skrbeň,
Křelov-Břuchotín 
 Horka nad Moravou,
Bohuňovice, Hlušovice 
 Samotišky,
Tovéř, Hlubočky 
 Drahanovice,
Těšetice, Ústín 
Brosen windrose nl.svg  Velká Bystřice, Přáslavice,
Doloplazy, Daskabát 
 Olšany, Lutín,
Hněvotín 
 Bystročice, Kožušany-Tážaly,
Grygov, Blatec 
 Velký Týnec,
Krčmaň, Svésedlice 

Olomouc ligt centraal in het oostelijk deel Tsjechië, in de historische regio Moravië. De oostelijke grens ligt op ongeveer 110 kilometer afstand van de stad, de zuidelijke en noordelijke beide op circa 80 kilometer. De westelijke grens tussen Bohemen en Moravië ligt op 60 kilometer van Olomouc.

Olomouc ligt in de vlakte rond de rivier de Morava, hemelsbreed 110 kilometer voordat deze rivier uitmondt in de Thaya (die niet veel later op haar beurt uitmondt in de Donau. In de stad monden de Bystřice, de Mlýnský potok en de Trušovický potok uit in de Morava.

Het hoogteverschil in de stad is groot: in het zuiden ligt de stad op 208 meter boven de zeespiegel, terwijl dat in het noordoosten al 420 meter is.

Stadsindeling[bewerken]

De gemeente Olomouc bestaat uit 26 stadsdelen, die tegelijkertijd ook kadastrale gemeenten zijn. De stadsdelen komen grotendeels overeen met de oorspronkelijke historische gemeenten, maar in sommige gevallen wijken de grenzen hier soms van af. De gemeenten Křelov-Břuchotín, Bystrovany en Samotišky zijn onderdeel geweest van de gemeente Olomouc.

Kadastrale gemeenten in Olomouc
Naam van het stadsdeel Naam van de kadastrale gemeente Aantal inwoners
(in het jaar 2001)[1]
Bělidla Bělidla 763
Černovír Černovír 804
Droždín Droždín 992
Hejčín Hejčín 2 003
Hodolany Hodolany 8 838
Holice Holice u Olomouce 3 911
Chomoutov Chomoutov 933
Chválkovice Chválkovice 2 266
Klášterní Hradisko Klášterní Hradisko 2 122
Lazce Lazce 6 899
Lošov Lošov 572
Nedvězí u Olomouce Nedvězí u Olomouce 374
Nemilany Nemilany 884
Neředín Neředín 9 747
Nová Ulice Nová Ulice 19 391
Nové Sady Nové Sady u Olomouce 14 472
Nový Svět Nový Svět u Olomouce 987
Olomouc-město Olomouc-město 13 137
Pavlovičky Pavlovičky 436
Povel Povel 8 917
Radíkov Radíkov u Olomouce 252
Řepčín Řepčín 691
Slavonín Slavonín 1 643
Svatý Kopeček Svatý Kopeček 794
Topolany Topolany u Olomouce 317
Týneček Týneček 462

Klimaat[bewerken]

De gemiddelde temperatuur in Olomouc ligt in januari tussen -4 en -2 °C. In juli is dat tussen 15 en 19 °C. Jaarlijks valt er tussen 600 en 1100 mm neerslag. Mede door zware regenval en smeltende sneeuw vanuit de bergen kreeg een groot deel van Olomouc begin april 2006 te maken met overstromingen.

Bevolking[bewerken]

Op 31 december 2003 telde de stad 101.268 inwoners, van wie 47.806 mannen en 53.462 vrouwen. Twee derde van de bevolking is tussen de 15 en 59 jaar oud. Zo'n 10% is student.

In 2002 was 10,8% van de bevolking van de stad werkloos. In 1996 was dat nog maar 4,8%. Eind jaren negentig is dat percentage gestegen tot 11,6%. In 2002 lag het gemiddelde inkomen in de regio Olomouc rond de 15.000 kronen (ongeveer € 480) per maand. Dat is iets lager dan het gemiddelde maandinkomen in Tsjechië op dat moment, dat toen rond de 17.000 kronen (ongeveer € 550) lag.

Geschiedenis[bewerken]

Olomouc, centrum

Olomouc bevindt zich volgens een legende op de plaats waar het Romeinse Rijk een fort bouwde, dat Mons Julii zou hebben geheten. Deze naam zou langzaam geëvolueerd zijn naar Olomouc. Hoewel dit slechts een legende is, heeft archeologisch onderzoek ter plaatse geleid tot de vondst van een Romeins kamp uit de tijd van de strijd tegen de Marcomannen. De legende leeft voort in het motto van de stad: SPQO. Deze vier letters staan voor Senatus Populusque Olomouci, "Senaat en Volk van Olomouc". Dit is afgeleid van het Romeinse motto SPQR. De letters SPQO staan ook op de vlag van de stad en de vlag van de regio Olomouc.

In de 9de eeuw bestond ter plaatse een handelsnederzetting. De stad werd voor het eerst genoemd, met de titel van koninklijke stad, in 1017, toen Moravië opgenomen werd in het koninkrijk Bohemen. In 1078 werd het Hradiskoklooster gesticht. Vestiging van handelaren en handwerkers uit Midden-Duitsland en vooral Silezië maakte het mogelijk dat de stad in 1239 autonome bestuursinstellingen kreeg onder Duits (Maagdenburger) stadsrecht. Dit Olmütz werd hoofdstad van het markgraafschap Moravië en zetel van het Moravische bisdom. Tijdens de Hussietenrevolutie in de 15de eeuw bleef de stad trouw aan Rome en sinds 1566 werd ze een centrum van de contrareformatie met een Jezuïtenopleiding, die later een universiteit zou worden, de voorloper van de Palacký-Universiteit Olomouc welke tegenwoordig onderwijs aan zo'n 17.500 studenten biedt. De stadsbevolking was inmiddels toegenomen tot 30.000 inwoners, en dat zou het hoogste aantal blijven tot na de Tweede Wereldoorlog, waarmee Olomouc qua grootte de derde stad (na Praag en Wrocław) was in de gebieden onder de Boheemse kroon. Tijdens de Dertigjarige Oorlog werd de stad herhaaldelijk belegerd en was ze tussen 1642 en 1650 door Zweedse troepen bezet. Na deels verwoest en grotendeels ontvolkt te zijn, moest ze haar bestuurlijke functie aan Brünn afstaan, maar bleef ze wel kerkelijk centrum. Omdat Olmütz strategisch was gelegen tussen Oostenrijk en het inmiddels Pruisische Silezië werden rondom de stad vestingwerken aangelegd. Daarom zocht het Weense keizerlijke hof in 1828 hier, in het bisschoppelijk paleis, een schuilplaats voor de toen uitgebroken revolutie. In 1841 werd de stad aangesloten op het spoorwegnet, en dat was het begin van een bescheiden industrialisatie. Daarna zouden zich weer Joden in de stad mogen vestigen, nadat hun gemeenschap al in 1454 was uitgewezen. Hun nieuwe synagoge werd na de Duitse bezetting in 1939 in brand gestoken en de 1.600 Joden werden naar concentratiekampen afgevoerd, waaruit 285 terugkeerden. Het dominant Duits-culturele karakter weerspiegelde zich in 1910, in de 70% Duitstaligen waarvan een op de tien Joods was. De oprichting van het nieuwe Tsjechoslowakije had tot gevolg dat de Tsjechen in 1921 in Olomouc al een kleine meerderheid vormden die daarna sterk zou toenemen. De Duitse bezetters achtten de stad te Tsjechisch om in 1939 bij de annexatie van het Sudetenland, zoals bepaald in het Verdrag van München, daarin opgenomen te worden. De stad werd bij het protectoraat Bohemen en Moravië gevoegd. Na de bevrijding in 1945 werd de Duitstalige minderheid op grond van de Beneš-decreten onteigend en van haar staatsburgerschap ontheven. Zij werd vervolgens verdreven (zie Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog). Olomouc is door herhaaldelijke gemeentelijke fusies met gemeenten in de omgeving uitgegroeid van bijna 24.000 in 1919 tot ruim 100.000 inwoners in 1980. Sindsdien stagneert de bevolkingsaanwas.  

In Olmütz/Olomouc geboren[bewerken]

  • Georg Honauer (1572–1597), alchemist, beloofde de hertog van Württemberg goud te maken en werd ter dood gebracht toen hij in gebreke bleef dat te leveren
  • Carl Aigen (1685–1762), schilder en academiehoogleraar in Wenen
  • Anton Schrötter von Kristelli (1802–1879), chemicus en mineraloog aan Duitse universiteiten
  • Wilhelm Tomaschek (1841–1901), geograaf und oriëntalist aan Oostenrijkse universiteiten
  • Otto Primavesi (1868–1926), Bankier, industrieel en mecenas. Richtte de Wiener Werkstätte voor de productie van kunsthandwerk op met filialen in o.a. Berlijn, Zürich en New York.
  • Leo Fall (1873–1925), Oostenrijks kapelmeester componist van operettemuziek
  • Zdeněk Fierlinger (1891–1976), sociaaldemocratisch politicus, lid van de exilregering in Londen tijdens de oorlog, communistisch minister-president na de oorlog.
  • Franz Karmasin (1901–1970), politiek leider van de Partij van de Karpatenduitsers in Slowakije, na de afscheiding van Slowakije in 1939 lid van de regering van Hlinka. Trad toe tot de SS. Vluchtte in 1945 naar Duitsland en werd in Praag bij verstek ter dood veroordeeld.
  • Edgar G. Ulmer (1904–1972), ging in 1926 naar Amerika en werd filmdecorbouwer en –regisseur
  • Gottfried Eduard Arnold (1914–1989), ontwikkelde in Amerika de ‘phonosurgery’ voor ziekten aan spraakvermogen en stembanden
  • Jiří Pelikán (1923–1999), vluchtte in 1968 en werd Italiaans lid voor het Europarlement. In 1989 raadsman van president Havel
  • Karel Brückner (13 november 1939), voetballer en voetbaltrainer (bondscoach Tsjechisch voetbalelftal en Oostenrijks voetbalelftal)
  • Franz Josef Wagner (7 augustus 1943), Duits journalist en columnist
  • Pavel Dostál (1943–2005), speelde een rol in de Praagse lente en bleef daarna onder politie toezicht totdat hij na 1989 tot minister voor cultuur werd benoemd
  • Pavel Schnabel (* 1946), filmregisseur, vluchtte in 1969 naar Duitsland
  • Jiří Paroubek (* 1952), sociaaldemocratisch politicus, minister en 2005-2006 minister-president
  • Marek Heinz (4 augustus 1977), voetballer
  • Tomáš Kalas (15 mei 1993), voetballer
  • Lerika (7 april 1999), Moldavisch zangeres

Cultuur[bewerken]

Historische bezienswaardigheden[bewerken]

Net als Praag beschikt Olomouc over een astronomisch uurwerk. Dat is in de 15e eeuw gebouwd, en later verschillende keren aangepast en verbouwd, voor het laatst vlak na de Tweede Wereldoorlog in socialistisch realistische stijl. In de 16e eeuw werden vele paleizen van 'nieuwe rijken' gebouwd in renaissancestijl. In de 18e eeuw werden er zes barokke fonteinen gebouwd, waarvan er vijf Romeinse goden uitbeelden (Jupiter, Neptunus, Hercules, Triton en Mercurius), en de zesde Julius Caesar. Tevens werden een aantal zuilen opgericht, waaronder twee pestzuilen, die de herinnering aan de slachtoffers van de pest levendig moesten houden. Plannen voor een zevende fontein, de Arionfontein, konden pas in 2002 gerealiseerd worden. De stad geniet Unesco bescherming vanwege de vele monumenten.

Olomouc, centrum, het astronomisch uurwerk

Sport[bewerken]

Sinds de splitsing van Tsjecho-Slowakije in Tsjechië en Slowakije heeft de stad alleen in het seizoen 2014/15 geen vertegenwoordiging gehad op het hoogste niveau in het Tsjechische voetbal. In dat seizoen kwam SK Sigma Olomouc uit in de fotbalová národní liga. Op dit niveau speelt in het seizoen 2015/16 het tweede elftal van Sigma, waar het het enige tweede elftal is. De tweede club van Olomouc 1. HFK Olomouc komt uit de in de MSFL, het derde niveau van het Tsjechisch voetbal.

Daarnaast is Olomouc ook in het ijshockey vertegenwoordigd op het hoogste niveau in de Extraliga. De club speelt sinds het seizoen 2014/15 weer in deze competitie, na lange tijd afwezig te zijn geweest. In het seizoen 1993/94 werd HC Olomouc de eerste kampioen van Tsjechië.

Culturele acties[bewerken]

Sinds 1966 vindt in Olomouc het filmfestival Academia film Olomouc plaats. Op het festival worden populair-wetenschappelijke documentaires getoond, waaronder sinds 1992 ook internationale documentaires. In 2015 gaven Richard Dawkins en Lawrence Krauss lezingen. Krauss werd in in 2014 onderscheiden met de AFO Award. Het festival wordt georganiseerd door de Palacký Universiteit.

In 1967 vond er in de stad voor het eerst Flora Olomouc plaats. Flora Olomouc is een internationale tuintentoonstelling die drie keer per jaar gehouden wordt, in de lente, op het einde van de zomer en in de herfst.

Onder de naam Colores Flamenco vindt er sinds 2009 jaarlijks een Spaans flamenco festival plaats. Belangrijke flamenco artiesten hebben er opgetreden: in 2013 Paco de Lucia, in 2014 Dansgroep Savia Nueva met de flamenco dansers Iván Vargas, Karime Amaya en Alba Heredia. Belangrijke optredens in 2015 waren van Carlos Piñana, gitaar en Maise Márquez, dans. In de Mozartzaal van het Aartsbisschoppelijk Museum trad flamenco pianiste Ariadna Castellanos Rivas op met slagwerker Eduardo Ostos.

De Gay Pride Parade in Olomouc, rainbowpride, werd voor het eerst georganiseerd in 2015.[2]

Verkeer en vervoer[bewerken]

Stadsvervoer[bewerken]

Olomouc heeft een uitgebreid netwerk van openbaar vervoer. Het stadsvervoer bestaat uit een combinatie van tram, trein en bus. De tram van Olomouc bestaat uit zeven lijnen die een over een netwerk van 15 kilometer rijden en 33 halten. Alle lijnen doen het station Olomouc hlavní nádraží (Olomouc hoofdstation) aan. Het tramnetwerk wordt aangevuld door bussen. Het openbaar vervoer wordt geëxploiteerd door het bedrijf Dopravní podnik města Olomouce, a. s. (Openbaarvervoerbedrijf van de stad Olomouc, N.V.).

Trein[bewerken]

Olomouc vormt een knooppunt in het Tsjechische spoorwegsysteem, met lijnen in zes richtingen. Het belangrijkste station van Olomouc is Olomouc hlavní nádraží. Olomouc hlavní nádraží wordt aangedaan door zowel České dráhy (de Tsjechische spoorwegen) als LEO Express en RegioJet. Op Olomouc hlavní nádraží stoppen internationale treinen van en naar Slowakije en Polen. De andere stations in de stad zijn Olomouc-Řepčín, Olomouc-Hejčín, Olomouc město, Olomouc-Nová Ulice, Olomouc-Smetanovy sady en Olomouc-Nové Sady. Daarnaast bevindt zich in de gemeente Olomouc nog het station Nemilany.

Partnersteden[bewerken]

Trivia[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen en refenties[bewerken]

  1. , Historický lexikon obcí České republiky 1869–2005, Český statistický úřad, 2006 ISBN 80-250-1311-1.
  2. http://olomoucky.denik.cz/zpravy_region/olomouci-poprve-projde-pruvod-gayu-a-leseb-20150730.html Olomoucký deník over rainbowpride