Veenendaal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Veenendaal
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Veenendaal Wapen van de gemeente Veenendaal
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Veenendaal (gemeentegrenzen CBS 2016)
Situering
Provincie Vlag Utrecht (provincie) Utrecht
Coördinaten 52°1'NB, 5°33'OL
Algemeen
Oppervlakte 19,72 km²
- land 19,51 km²
- water 0,21 km²
Inwoners (31 mei 2018) 65.200?
(3342 inw./km²)
Bestuurscentrum Veenendaal
Belangrijke verkeersaders A12 N233, Veenendaallijn
Politiek
Burgemeester (lijst) Piet Zoon (VVD) (wnd)
Economie
Gemiddeld inkomen (2012) € 34.800 per huishouden
Gem. WOZ-waarde (2014) € 210.000
WW-uitkeringen (2014) 38 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 3900 - 3907
Netnummer(s) 0318
CBS-code 0345
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 11052
Website www.veenendaal.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Veenendaal
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Veenendaal (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) (lokaal ook wel: 't Veen) is een plaats en gemeente in de Nederlandse provincie Utrecht, gelegen aan de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei. De gemeente telt 65.200 inwoners (31 mei 2018, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 19,81 km² (waarvan 0,17 km² water). Veenendaal werkt met de gemeenten Rhenen, Wageningen, Ede, Barneveld, Nijkerk, Scherpenzeel en Renswoude samen in het regionaal samenwerkingsverband Regio FoodValley.

Etymologie[bewerken]

Veenendaal, stadszicht vanaf het Prins Willem Alexander park

De naam wordt voor het eerst genoemd als 'Veenendael' in de wijdingsakte van de in 1566 ingewijde kerk. Daarvoor was 'het veen' gebruikelijk, een benaming die ook nu nog gebruikt wordt. In een document uit 1587 wordt eenmaal de benaming 'Veenlantdael' gebruikt. Op oude kaarten komt ook voor: 'Vennedael', 'Veennedeal', 'Vennedale' en 'Venendaal'. De naam moet dan ook begrepen worden als 'Veenen-Daal', en niet als 'Veen-en-Daal'.

Geschiedenis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Voor een geschiedenis van de Veenendaalse wolindustrie, zie: Textielindustrie (Veenendaal)
1rightarrow blue.svg Voor een geschiedenis van de Veenendaalse sigarenindustrie, zie: Sigarenindustrie (Veenendaal)

Vroegste geschiedenis[bewerken]

In de Gelderse Vallei ten noorden van Rhenen heeft lange tijd een drassig veengebied gelegen, ook wel de Rhenense of Stichtse venen genoemd. Deze zijn ontstaan aan het einde van de laatste ijstijd vanwege de slechte waterafvoer van het gebied.[1] Aan het einde van de Middeleeuwen kwam turf steeds meer in gebruik als brandstof in plaats van hout. Net als in veel andere gebieden in Nederland werd het veen ook in dit gebied ontgonnen. Dat gebeurde vanaf circa 1430. Voor een soepele afvoer van de turf werd aan het einde van de 15e eeuw de Bisschop Davidsgrift aangelegd. De veengebieden lagen zowel in gebieden van het hertogdom Gelre als het sticht Utrecht. Vanwege de oorlogen tussen de twee partijen werd het ontginnen gestaakt en verzandde de Grift. Nadat Karel V in 1543 ook Landsheer werd over het Gelderse Hertogdom werd het vervenen hervat. Op 12 maart 1546 krijgen de eigenaren hiervoor officieel toestemming middels een octrooi.

Ontstaan van een dorp[bewerken]

De eerste bebouwing van de nieuwe veenkolonie ontstond langs de Grift en een aantal zijtakken. Een van die zijtakken liep langs een zandheuvel (ook wel bekend als het Kleine Veenloo, een kleine geïsoleerde stuwwal[2]). Op deze plek werd in 1566 een kerk gebouwd en een markt aangelegd. Er werd immers verwacht dat de veenderij een aanzienlijke tijd zou gaan duren. Zo werd Veenendaal een brinkdorp met lintbebouwing, maar nog verdeeld over twee provincies. Er was sprake van een Utrechts ('Stichts') Veenendaal en een Gelders Veenendaal. Stichts Veenendaal viel net als Renswoude onder de gemeente Rhenen, Gelders Veenendaal onder Ede. In 1795 grepen enkele Veense burgers de inval van de Franse legers aan om een eigen gemeente op te richten, los van Rhenen en Ede. Uiteindelijk werd alleen het Stichtse deel zelfstandig, met op dat moment ruim 1900 inwoners.

Industrialisatie en watersnood[bewerken]

Onthulling monument op 5 maart 1955, 100 jaar na de overstroming

Toen het veen midden 17e eeuw opraakte brak er een periode van stilstand aan. De huisnijverheid uit die periode werd vanaf het midden van de 19e eeuw gemechaniseerd, de wolindustrie dankt hier zijn oorsprong aan. Samen met de sigarenindustrie was de textielindustrie tot in de eerste helft van de 20e eeuw bepalend voor Veenendaal. Daar is tegenwoordig weinig meer van over, omdat de industrieën zijn verdrongen naar lagelonenlanden en vrijwel alle bestaande fabrieken uit die tijd zijn gesloopt en vervangen door nieuwbouw. Van het waterrijke verleden is ook weinig terug te vinden in het centrum. De Grift en al haar zijtakken zijn gedempt vanwege vervuiling en wegenbouw. Wat nog rest zijn opvallend brede straatprofielen, dit is goed te zien bij de Nieuweweg, de Hoogstraat, de Hoofdstraat en de Zandstraat. Het in 1866 gegraven Omleidingskanaal bestaat echter nog wel, dat buiten het centrum weer op de originele loop van de Grift aansluit. Nadat op 5 maart 1855 de Grebbedijk bij Rhenen doorgebroken was, overstroomde Veenendaal bijna volledig. De meeste mensen verschuilden zich in de hooggelegen kerk op het marktplein. Omdat Veenendaal een van de laagst gelegen delen van de Gelderse Vallei is stond het water hier erg hoog. De mensen werden na afloop per schuit en per trein naar Utrecht vervoerd. Nadien bezocht koning Willem III het getroffen gebied. Aan de Kerkewijk staat een monument en de ramp wordt herdacht in het historisch museum, Museum Veenendaal.

Oorlogsjaren[bewerken]

In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lagen er vanaf de Nederlandse mobilisatie in augustus 1939 ongeveer tweeduizend soldaten gelegerd in en om Veenendaal. Na de Duitse inval op 10 mei 1940 werd de bevolking van Veenendaal geëvacueerd omdat Veenendaal vlak tegen de Grebbelinie aan lag. Ten tijde van de oorlog had Veenendaal een kleine Joodse gemeenschap, maar die onderging hetzelfde lot als de Joodse bevolking in de rest van het land. Op het moment van verplichte registratie in januari 1941 woonden er 22 Joden in Veenendaal. Twaalf van hen kwamen om in de vernietigingskampen.[3]

Veenendaal was een van de laatste plaatsen in Nederland die bevrijd werd. Na de Duitse capitulatie bleven in eerste instantie de in Veenendaal gelegerde Nederlandse en Duitse SS'ers de dienst uitmaken. Op 7 mei gingen verschillende leden van de Binnenlandse Strijdkrachten poolshoogte nemen. Zij kwamen in een vuurgevecht met een groep SS'ers. Drie BS'ers verloren het leven. Een dag later trokken geallieerde soldaten naar het dorp, maar zij trokken zich na schermutselingen terug. Veenendaal was pas bevrijd toen op 9 mei verschillende geallieerde shermantanks en pantserwagens het dorp binnenvielen.[4]

Uitbreiding[bewerken]

Veenendaal, straatzicht met toren

In 1960 voegde Gelders Veenendaal zich door een grenscorrectie bij Stichts Veenendaal, tevens werden er stukken van Rhenen en Renswoude geannexeerd. Hierdoor ontstond een gemeente met een oppervlakte van bijna achttien vierkante kilometers en (toen nog) ruim 23.000 inwoners. Hierna is Veenendaal in ruim veertig jaar tijd uitgegroeid tot het inwoneraantal van meer dan 63.000 mensen. Dit kon onder meer worden bewerkstelligd door de bouw van de wijken Dragonder, Petenbos en West. Om de bouw van drie nieuwe, levensloopbestendige woonwijken in Veenendaal-Oost (Buurtstede, Groenpoort en Veenderij) mogelijk te maken is in 1998 wederom een stuk grond van Ede overgenomen. Veenendaal kan zo doorgroeien naar ruim 70.000 inwoners. In 1997 was Veenendaal de Groenste Stad van Europa.

21e eeuw[bewerken]

Veenendaal was in 2000 de Fietsstad van Nederland en daarvoor genomineerd in 2002, 2008 en 2018. In 2004 werd de prijs voor de groenste stad van Nederland aan Veenendaal uitgereikt en in 2013 won Veenendaal de Nationale Citymarketing Award voor middelgrote gemeenten.

Toenmalig koningin Beatrix en haar familie bezochten Veenendaal en Rhenen in 2012 tijdens Koninginnedag.

Geografie[bewerken]

Gem-Veenendaal-OpenTopo.jpg

Topografische gemeentekaart van Veenendaal, december 2016

Ligging[bewerken]

Veenendaal ligt in de provincie Utrecht op de grens met Gelderland. Veenendaal ligt circa 30 km van zowel Utrecht, Arnhem als Amersfoort en wordt dan ook veel gebruikt als forensenstad.

   Aangrenzende gemeenten   
    Renswoude    
 Utrechtse Heuvelrug  Brosen windrose nl.svg  Ede (Gld) 
    Rhenen    
Utrechtse Heuvelrug bij Veenendaal

Wijken[bewerken]

1rightarrow blue.svg Wijken en buurten in Veenendaal

Veenendaal bestaat uit een aantal wijken, die in verschillende perioden gebouwd zijn en waar dus ook een andere stedenbouwkundige visie aan grondslag ligt. Tot de Tweede Wereldoorlog bleef de bebouwing beperkt tot de historische linten en wat losse straten die daar op aansloten. Hierna kregen de uitbreidingen een meer planmatig karakter gezien de woningnood die vanaf dat moment in Nederland heerste. De volgende statistische wijken worden onderscheiden:[5]

Centrum[bewerken]

De wijk Centrum (plaatselijk taalgebruik: 't Dorp) is het hart van de gemeente met een stedelijke voorzieningenstructuur en enkele historisch karakteristieke elementen, zoals enkele voormalige bedrijfsterreinen. De bebouwing in de wijk bestaat voor 80% uit appartementen, zowel koop als huur. In deze wijk bevindt zich het winkelcentrum. Het winkelcentrum bestaat uit meer dan 300 winkels waarvan er 150 zich bevinden in de overdekte winkelcentra Passage-De Corridor en de Scheepjeshof. In het nieuwbouwproject Brouwerspoort zijn grachten te vinden, als herinnering aan de vele watergangen die in het verleden in Veenendaal lagen. De wijk bestaat uit de buurten Koopcentrum, Vijgendam en omgeving, Beatrixstraat en omgeving en de Schrijverswijk.

Noordoost[bewerken]

Noordoost bestaat uit de buurten: Dragonder-Noord, Dragonder-Zuid, De Compagnie-Oost, Spitsbergen, Dragonder-Oost en Veenendaal-Oost. De autoboulevard van Veenendaal is gelegen op industrieterrein De Compagnie-Oost in deze wijk. In deze wijk is ook het verzorgingstehuis De Meent gevestigd. Verder heeft de wijk met Spitsbergen de beschikking over een sportpark. In Dragonder-Noord is een groot buurtwinkelcentrum aanwezig, in Dragonder-Oost is momenteel een buurtwinkelcentrum in aanbouw.

Zuidoost[bewerken]

Zuidoost bestaat uit de buurten: Engelenburg, Het Ambacht, Boslaan en omgeving, Petenbos-West, Petenbos-Oost, Nijverkamp, De Groene Velden, De Blauwe Hel en Bezuiden de Middelbuurtseweg. In de buurt De Groene Velden ligt zowel het stadspark van Veenendaal als recreatieplas 'De Surfvijver'. De Groene Velden bestaat voor een groot deel uit sportvelden (hockey, voetbal, honkbal, frisbee, korfbal) en een ijsbaan. De Blauwe Hel is een beschermd natuurgebied.

Zuidwest[bewerken]

Zuidwest bestaat uit de buurten: 't Goeie Spoor en omgeving, Franse Gat en Salamander. In de wijk ligt onder meer een groot buurtwinkelcentrum, het Bruïneplein. Ingeklemd tussen deze wijk en het Centrum ligt het station Veenendaal Centrum.

Noordwest[bewerken]

Noordwest bestaat uit de buurten: Molenbrug, 't Hoorntje, De Pol, De Gelderse Blom, De Compagnie en De Batterijen. De Compagnie en de Batterijen zijn industrieterrein met grote bedrijven als DPD en het hoofdkantoor van Profile maar hier ligt ook de Basiliek en hotel Van der Valk.

West[bewerken]

West bestaat uit de buurten: Oudeveen en De Schans en omgeving, Componistenbuurt, Vogelbuurt, Schepenbuurt, Dichtersbuurt, De Faktorij en De Vendel, Fort Buurtsteeg (Veenendaal) en Bezuiden de Dijkstraat. Fort Buurtsteeg betreft een fort op de grens van Veenendaal en Renswoude. In de wijk ligt onder meer winkelcentrum de Ellekoot, naast het winkelcentrum ligt Station Veenendaal West.

Wijkindeling[bewerken]

De gemeente telt 6 wijken, die zijn onderverdeeld in 37 buurten.

Wijk Postcode(s) Inwoners (2017)
1. Centrum 3901 4.845
2. Noordoost 3902, 3907 13.535
3. Zuidoost 3901, 3902, 3903, 3904 13.900
4. Zuidwest 3901, 3904 7.130
5. Noordwest 3905 9.400
6. West 3904, 3905, 3906 15.455
Totaal 64.265
Indeling volgens het CBS.

Demografie[bewerken]

De gemeente Veenendaal heeft per 1 juni 2018 65.200 inwoners.[6] Het aantal inwoners van Veenendaal stijgt vanaf de jaren 80 vrij snel en naar verwachting zet deze groei door tot circa 67.000 inwoners.

Samenstelling[bewerken]

31,5% van de bevolking van Veenendaal is 24 jaar of jonger. De groep van 25-65 betreft 51,7% van de bevolking, terwijl 16,7% van de bevolking 65 jaar of ouder is.

De bevolking van Veenendaal bestaat voor 5,9% uit mensen van Westers allochtone afkomst en 11,4% van de bevolking heeft een niet Westers allochtone afkomst. Hiervan komen de grootste groepen uit Marokko (5,5%) en Turkije (1,1%).[7]

Religie[bewerken]

Christendom[bewerken]

1rightarrow blue.svg Lijst van kerken in Veenendaal

Veenendaal is gelegen in de zogeheten Bijbelgordel. De gemeente heeft naar landelijke maatstaven veel inwoners met een christelijke geloofsovertuiging. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 werd de ChristenUnie de grootste partij (8 zetels). De SGP kreeg 4 zetels bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. De christelijke partijen ChristenUnie, SGP en CDA hebben gezamenlijk geen meerderheid in de gemeenteraad. In lijn met de landelijke trend is sinds 1980 het aantal inwoners met een orthodox-christelijke (reformatorische) achtergrond in percentage van het totaal aantal inwoners gedaald.

De hervormde gemeente is de grootste kerkelijke gemeente met 13.049 leden (2006). De grootste kerk van de stad is echter de Adventkerk van de Gereformeerde Gemeente met 2.220 zitplaatsen en is medio 2014 uitgebreid[8]. Verder kent Veenendaal onder meer een Gereformeerde Gemeente in Nederland (931 leden), een Gereformeerde Gemeente in Nederland (buiten verband) (circa 800 leden) en een Hersteld Hervormde Kerk (1008 leden).

Islam[bewerken]

In Veenendaal staan twee moskeeën. Moskee Nasser is in 1979 opgericht door inwoners met een Marokkaanse achtergrond[9], die 5,5% (zo'n 3500 mensen) van de Veense bevolking vormen[10]. Moskee Ihlas is opgericht door inwoners met een Turkse achtergrond, deze groep vertegenwoordigd 1,1% van de Veense bevolking[11].

Taal[bewerken]

Van oorsprong beschikt Veenendaal over een eigen dialect, Veens. Doordat de meeste inwoners van Veenendaal van oorsprong uit andere plaatsen komen wordt dit in de praktijk nauwelijks meer gesproken. In De Rijnpost werd nog wel met enige regelmaat een column van Evert G. Davelaar gepubliceerd in het Veens.[12]

Cultuur en Recreatie[bewerken]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en enkele oorlogsmonumenten, zie:

Specifieke monumenten zijn onder andere:

  • Oude Kerk (Markt)
  • Stellingkorenmolen De Nieuwe Molen
  • Stellingkorenmolen De Vriendschap
  • Restaurant De Markt (Markt 7) Jugendstil
  • Ritmeestergebouw (Kerkewijk 55)
  • Villa De Berk (Kerkewijk 197)
  • Oude Begraafplaats (Weverij/Kostverloren)
  • Frisia-villa (Kerkewijk 8)
  • Villa Stuijvenberg (Kerkewijk 22)
  • voormalige ULO-school (Kerkewijk 53)
  • Brugkerk (Kerkewijk)
  • Scheepjeswol-villa (Nieuweweg 2)
  • St. Salvator-kerk (Adriaen van Ostadelaan 56)
  • Sionskerk (Adriaen van Ostadelaan 78)
  • Kerk 'Sola Fide' (Eikenlaan 3)
  • Catechisatiegebouw met kosterwoning 'Pro Rege' (Kanaalweg 1)
  • Langhuisboerderij 'Julia-hoeve' (Zandheuvelweg 5)
  • Langhuisboerderij 'Nooit Gedacht' met hooibergen (Zandheuvelweg 7)
  • Kerk 'Eben-Haezer' (Zandstraat achter 39)

Voorzieningen[bewerken]

Als onderdeel van centrumsvernieuwingsproject Brouwerspoort is een cultuurcluster gebouwd. Hierbij is een groot deel van de Veense culturele voorzieningen in twee gebouwen geconcentreerd. In de Cultuurfabriek en in het Spectrum.

Cultuurfabriek[bewerken]

  • Historisch museum Museum Veenendaal
  • Kunstuitleen Veenendaal
  • Openbare Bibliotheek Veenendaal

Spectrum[bewerken]

  • Muziekschool De Muzen
  • Filmhuis Veenendaal
  • Volksuniversiteit

Op 1 november 2017 werd het Spectrum tijdelijk gesloten naar aanleiding van het instorten van een parkeergarage op Vliegveld Eindhoven. Deze parkeergarage was ingestort door een fout in de vloerconstructie, bij het Spectrum was dezelfde vloerconstructie toegepast.[13] Door de sluiting zaten de gebruikers van het Spectrum tijdelijk zonder onderdak. Na aanpassingen van de vloerconstructie kon het Spectrum weer open.

Overige voorzieningen[bewerken]

Evenementen[bewerken]

Media[bewerken]

Dagelijks nieuw over de regio is te lezen op de websites van de wekelijkse nieuwsbladen. Verder wordt zes dagen per week de Gelderlander verspreid in Veenendaal, hierin is een aparte rubriek met nieuws uit de regio FoodValley.

In Veenendaal worden twee huis-aan-huisbladen wekelijks verspreid:

Twee lokale radiozenders bedienen de regio:

Economie en werkgelegenheid[bewerken]

Winkelen[bewerken]

Winkelstad[bewerken]

Veenendaal is bekend in de regio als winkelstad. In het centrum bevinden zich ruim 700 winkels, waarvan 300 winkels in overdekte winkelcentra. De overdekte winkels bevinden zich in Passage-De Corridor en Scheepjeshof.

Markten[bewerken]

Er zijn diverse markten in Veenendaal:

  • Centrum op dinsdag van 08.30 - 12.30
  • Centrum op zaterdag van 08.30 - 17.00
  • Bruïneplein op vrijdag van 10.00 - 16.00

Bedrijvigheid[bewerken]

Er zijn in de gemeente meerdere bedrijventerreinen: De Compagnie-Oost in de wijk Noordoost, Het Ambacht en Nijverkamp in de wijk Zuidoost, De Compagnie en De Batterijen in de wijk Noordwest, De Faktorij en De Vendel in West, in het centrum bevinden zich enkele grote fabrieken.

Onderwijs, welzijn en sport[bewerken]

Onderwijs[bewerken]

Voortgezet Onderwijs[bewerken]

Middelbaar beroepsonderwijs[bewerken]

  • ROC A12 gelegen in het gebouw van de CSV (mbo niveau 1 t/m 4)

Gezondheidszorg[bewerken]

Aan de Kerkewijk is een polikliniek gevestigd, deze is onderdeel van Ziekenhuis Gelderse Vallei.

Sport[bewerken]

Veenendaal kent een rijk verenigingsleven en diverse sportclubs, deze sportclubs bevinden zich op 5 sportparken verdeeld over Veenendaal[14]:

Verkeer en vervoer[bewerken]

Wegvervoer[bewerken]

Veenendaal ligt centraal in Nederland en ligt langs een Autosnelweg en een Provinciale weg:

Openbaar vervoer[bewerken]

Op het grondgebied van de gemeente liggen twee spoorwegstations aan de Veenendaallijn, Veenendaal West en Veenendaal Centrum. Vanaf deze stations rijden Sprinters naar Rhenen en naar Uitgeest, in de spits rijden extra Sprinters naar Breukelen. In het naastgelegen dorp De Klomp staat het station Veenendaal-De Klomp aan de spoorlijn Utrecht - Arnhem. Vanaf dit station rijden Intercity's naar Arnhem - Nijmegen en naar Utrecht Centraal - Amsterdam Centraal - Den Helder.

Syntus Utrecht verzorgt directe busverbindingen met Amersfoort, Rhenen en Utrecht. Syntus Gelderland verzorgt een directe busverbinding met Ede.

Politiek en bestuur[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

Gemeenteraadsverkiezingen[bewerken]

De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen in aantallen zetels vanaf 1982:

Gemeenteraadszetels
Partij 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2018
ChristenUnie* 4 3 5 6 7 7 7 8 8 8
VVD 6 4 3 4 5 7 5 6 3 5
SGP 3 3 3 3 3 4 4 4 5 4
ProVeenendaal - - - - - - - - 3 4
CDA 8 9 10 6 6 6 5 4 3 3
Lokaal Veenendaal - - - - - - 3 3 2 3
D66 - - 2 5 3 2 - 2 4 2
DENK - - - - - - - - - 1
SP - - - - - - 1 1 2 1
GroenLinks* 2 2 2 3 3 4 2 2 1 1
PvdA 4 6 4 4 4 3 6 3 2 1
Totaal 27 27 29 31 31 33 33 33 33 33

College van B en W[bewerken]

Het college van burgemeester en wethouders bestaat uit:

Wethouders:

Partnersteden[bewerken]

Bekende Veenendalers[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Lijst van Veenendalers

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Beluister

(info)