Veenendaal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Veenendaal
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Veenendaal Wapen van de gemeente Veenendaal
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Veenendaal
Situering
Provincie Vlag Utrecht (provincie) Utrecht
Algemeen
Oppervlakte 19,72 km²
- land 19,51 km²
- water 0,21 km²
Inwoners (31 maart 2015) 63.456? (3252 inw/km²)
Hoofdplaats Veenendaal
Belangrijke verkeersaders A12 N233, Veenendaallijn
Politiek
Burgemeester (lijst) Wouter Kolff (VVD)
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 12.500 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 236.000
WW-uitkeringen (2007) 15 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 3900 - 3907
Netnummer(s) 0318
CBS-code 0345
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 11052
Website www.veenendaal.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Veenendaal
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Veenendaal, september 2014
Utrechtse Heuvelrug bij Veenendaal
Veenendaal, straatzicht met toren
Veenendaal, stadszicht vanaf het Prins Willem Alexander park

Veenendaal (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) (lokaal ook wel: 't Veen) is een plaats en gemeente in de Nederlandse provincie Utrecht, gelegen aan de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei. De gemeente telt 63.456 inwoners (31 maart 2015, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 19,81 km² (waarvan 0,17 km² water). Veenendaal werkt met de gemeenten Rhenen, Wageningen, Ede, Barneveld, Nijkerk, Scherpenzeel en Renswoude samen in het regionaal samenwerkingsverband Regio FoodValley.

Naam[bewerken]

De naam wordt voor het eerst genoemd als 'Veenendael' in de wijdingsakte van de in 1566 ingewijde kerk. Daarvoor was 'het veen' gebruikelijk, een benaming die ook nu nog gebruikt wordt. In een document uit 1587 wordt eenmaal de benaming 'Veenlantdael' gebruikt. Op oude kaarten komt ook voor: 'Vennedael', 'Veennedeal', 'Vennedale' en 'Venendaal'. De naam moet dan ook begrepen worden als 'Veenen-Daal', en niet als 'Veen-en-Daal'.

Geschiedenis[bewerken]

1rightarrow blue.svg Voor een geschiedenis van de Veenendaalse wolindustrie, zie: Textielindustrie (Veenendaal)
1rightarrow blue.svg Voor een geschiedenis van de Veenendaalse sigarenindustrie, zie: Sigarenindustrie (Veenendaal)

In de Gelderse Vallei ten noorden Rhenen heeft lange tijd een drassig veengebied gelegen, ook wel de Rhenense of Stichtse venen genoemd. Deze zijn ontstaan aan het einde van de laatste ijstijd vanwege de slechte waterafvoer van het gebied.[1] Aan het einde van de Middeleeuwen kwam turf steeds meer in gebruik als brandstof in plaats van hout. Net als in veel andere gebieden in Nederland werd het veen ook in dit gebied ontgonnen. Dat gebeurde vanaf circa 1430. Voor een soepele afvoer van de turf werd aan het einde van de 15e eeuw de Bisschop Davidsgrift aangelegd. De veengebieden lagen zowel in gebieden van het hertogdom Gelre als het sticht Utrecht. Vanwege oorlog tussen de twee partijen werd het ontginnen gestaakt en verzandde de Grift. Nadat Karel V in 1543 ook Landsheer werd over het Gelderse Hertogdom werd het vervenen weer hervat. Op 12 maart 1546 krijgen de eigenaren hiervoor officieel toestemming middels een octrooi.

De eerste bebouwing van de nieuwe veenkolonie ontstond langs de Grift en een aantal zijtakken. Een van die zijtakken liep langs een zandheuvel (ook wel het Kleine Veenloo, een restant van de stuwwal van Reemst, waartoe ook de Emmikhuizenberg behoort). Op deze plek werd in 1566 een kerk gebouwd en een markt aangelegd, er werd immers verwacht dat de veenderij een aanzienlijke tijd zou gaan duren. Zo werd Veenendaal een brinkdorp met lintbebouwing, maar nog verdeeld over twee provincies. Er was sprake van een Utrechts ('Stichts') Veenendaal en een Gelders Veenendaal. Stichts Veenendaal viel net als Renswoude onder de gemeente Rhenen, Gelders Veenendaal onder Ede. In 1795 grepen enkele Veense burgers de inval van de Franse legers aan om een eigen gemeente op te richten, los van Rhenen en Ede. Uiteindelijk werd alleen het Stichtse deel zelfstandig, met op dat moment ruim 1900 inwoners.

Toen het veen midden 17e eeuw opraakte brak er een periode van stilstand aan. De huisnijverheid uit die periode werd vanaf het midden van de 19e eeuw gemechaniseerd, de wolindustrie dankt hier zijn oorsprong aan. Samen met de sigarenindustrie was de textielindustrie tot in de eerste helft van de 20e eeuw bepalend voor Veenendaal. Daar is tegenwoordig weinig meer van over, omdat de industrieën zijn verdrongen naar lagelonenlanden en vrijwel alle bestaande fabrieken uit die tijd zijn gesloopt en vervangen door nieuwbouw. De oude industrie heeft nu plaats gemaakt voor de nieuwe functie van ICT-stad en authentiek winkelhart voor de hele regio. Van het waterrijke verleden is ook weinig terug te vinden in het centrum. De Grift en al haar zijtakken zijn gedempt vanwege vervuiling en wegenbouw, wat nog rest zijn opvallend brede straatprofielen. Het in 1866 gegraven Omleidingskanaal bestaat echter nog wel, dat buiten het centrum weer op de originele loop van de Grift aansluit.

Nadat op 5 maart 1855 de Grebbedijk bij Rhenen doorgebroken was, overstroomde Veenendaal bijna volledig. De meeste mensen verschuilden zich in de hooggelegen kerk op het marktplein. Omdat Veenendaal een van de laagst gelegen delen van de Gelderse Vallei is stond het water hier erg hoog. De mensen werden na afloop per schuit en per trein naar Utrecht vervoerd. Nadien bezocht koning Willem III het getroffen gebied. Aan de Kerkewijk staat een monument en de ramp wordt herdacht in het historisch museum, Museum Veenendaal.

In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lagen er vanaf de Nederlandse mobilisatie in augustus 1939 ongeveer tweeduizend soldaten gelegerd in en om Veenendaal. Na de Duitse inval op 10 mei 1940 werd de bevolking van Veenendaal geëvacueerd omdat Veenendaal vlak tegen de Grebbelinie aan lag. Ten tijde van de oorlog had Veenendaal een kleine Joodse gemeenschap, maar die onderging het zelfde lot als de Joodse bevolking in de rest van het land. De meeste werden naar de vernietigingskampen gestuurd, terwijl een paar het leven wisten te redden door onder te duiken. Veenendaal was een van de laatste plaatsen in Nederland die bevrijd werd. Na de Duitse capitulatie bleven in eerste instantie de in Veenendaal gelegerde Nederlandse en Duitse SS-ers de dienst uitmaken. Op 7 mei gingen verschillende leden van de Binnenlandse Strijdkrachten polshoogte nemen. Zij kwamen in een vuurgevecht met een groep SS-ers. Drie BS-ers verloren het leven. Een dag later trokken geallieerde soldaten naar het dorp, maar zij trokken zich na schermutselingen terug. Veenendaal was pas bevrijd toen op 9 mei verschillende geallieerde shermantanks en pantserwagens het dorp binnenvielen.[2]

Pas in 1960 voegde Gelders Veenendaal zich door een grenscorrectie bij Stichts Veenendaal, tevens werden er stukken van Rhenen en Renswoude geannexeerd. Hierdoor ontstond een gemeente met een oppervlakte van bijna achttien vierkante kilometers en (toen nog) ruim 23.000 inwoners. Hierna is Veenendaal in ruim veertig jaar tijd uitgegroeid tot het inwoneraantal van meer dan 63.000 mensen. Om de bouw van drie nieuwe, levensloopbestendige woonwijken (Buurstede, Groenpoort en Veenderij) mogelijk te maken is in 1998 wederom een stuk grond van Ede overgenomen. Veenendaal kan zo doorgroeien naar ruim 70.000 inwoners. In 1997 was Veenendaal de Groenste Stad van Europa, in 2000 verkozen tot Fietsstad van Nederland en in 2004 de groenste stad van Nederland. In 2013 won Veenendaal de Nationale Citymarketing Award voor middelgrote gemeenten. Ook is het opvallend dat in vergelijking met het landelijk beeld een bovengemiddeld aantal inwoners kerkelijk meelevend en actief is.

Koningin Beatrix en haar familie bezochten Veenendaal en Rhenen in 2012 tijdens Koninginnedag.

Wijken[bewerken]

1rightarrow blue.svg Wijken en buurten in Veenendaal

Veenendaal bestaat uit een aantal wijken, die in verschillende perioden gebouwd zijn en waar dus ook een andere stedenbouwkundige visie aan grondslag ligt. Tot de Tweede Wereldoorlog bleef de bebouwing beperkt tot de historische linten en wat losse straten die daar op aansloten. Hierna kregen de uitbreidingen een meer planmatig karakter gezien de woningnood die vanaf dat moment in Nederland heerste. De volgende wijken worden onderscheiden:

  • Centrum (plaatselijk taalgebruik: 't Dorp)
  • De Pol
  • Molenbrug
  • Franse Gat (jaren 50)
  • 't Hoorntje (begin jaren 60)
  • De Engelenburg (midden jaren 60)
  • Salamander (midden jaren 60)
  • Dragonder (jaren 70)
  • West (eind jaren 70 tot begin jaren 90)
  • De Gelderse Blom (midden jaren 90)
  • Petenbos (midden jaren 80 en eind jaren 90)
  • Dragonder-oost (midden jaren 00)
  • Veenendaal Oost (2013-2014)

Verkeer en vervoer[bewerken]

Veenendaal ligt aan de A12 tussen Utrecht en Arnhem. De N233 verbindt Veenendaal via de Rijnbrug bij Rhenen met de A15. Door de centrale ligging in Nederland, met toegang tot belangrijke hoofdwegen, is Veenendaal een aantrekkelijke vestigingsplaats voor bedrijven.

Op het grondgebied van de gemeente liggen twee spoorwegstations aan de Veenendaallijn, Veenendaal West en Veenendaal Centrum. Vanaf deze stations rijden Sprinters naar Rhenen en Breukelen en in de spits naar Amsterdam Centraal. Daarnaast ligt in het naastgelegen dorp De Klomp station Veenendaal-De Klomp aan de Rhijnspoorweg. Vanaf dit station rijden Intercity's naar Arnhem - Nijmegen en naar Utrecht Centraal - Amsterdam Centraal - Den Helder. Connexxion verzorgt directe busverbindingen met Amersfoort en Zeist (via Renswoude, Scherpenzeel, Woudenberg) en Leusden, Wageningen (via Rhenen) en Driebergen (via een aantal dorpen van de Utrechtse Heuvelrug). Syntus verzorgt een directe busverbinding met Ede.

Binnen de stad is de fiets de meest logische vervoerskeus, Veenendaal was in 2000 de Fietsstad van Nederland en daarvoor genomineerd in 2002 en 2008.

Politiek[bewerken]

Gemeenteraad[bewerken]

Samenstelling van de Veenendaalse gemeenteraad vanaf 1982:

Gemeenteraadszetels
Partij 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014
CDA 8 9 10 6 6 6 5 4 3
ChristenUnie* 4 3 5 6 7 7 7 8 8
VVD 6 4 3 4 5 7 5 6 3
PvdA 4 6 4 4 4 3 6 3 2
SGP 3 3 3 3 3 4 4 4 5
GroenLinks* 2 2 2 3 3 4 2 2 1
D66 - - 2 5 3 2 - 2 4
Lokaal Veenendaal - - - - - - 3 3 2
SP - - - - - - 1 1 2
ProVeenendaal - - - - - - - - 3
Totaal 27 27 29 31 31 33 33 33 33

College van B en W[bewerken]

Het college van burgemeester en wethouders bestaat uit:

Wethouders:

  • Marco Verloop (SGP)
  • Nermina Kundic (D66)
  • Arianne Hollander (VVD)
  • Frits Beckerman (ProVeenendaal)
  • Marieke Overduin-Biesma (CDA)

Godsdienst[bewerken]

1rightarrow blue.svg Lijst van kerken in Veenendaal

Veenendaal is gelegen in de zogeheten Bijbelgordel. De gemeente heeft naar landelijke maatstaven veel inwoners met een christelijke geloofsovertuiging. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 werd de ChristenUnie de grootste partij (23,9%). Ook stemde 13,8% van de kiezers bij gemeenteraadsverkiezingen van 2014 op de SGP. Wel hebben de christelijke partijen ChristenUnie, SGP en CDA gezamenlijk net geen meerderheid in de gemeenteraad. In de stad is een bovengemiddeld gedeelte van de bevolking gelovig. Sinds 1980 is het aantal inwoners met een orthodox-christelijke achtergrond in percentage van het totaal aantal inwoners gedaald. Dit is in lijn met de landelijke trend, echter Veenendaal heeft nog steeds relatief veel inwoners met een reformatorische achtergrond in vergelijking met de rest van Nederland. De hervormde gemeente is de grootste kerkelijke gemeente met 13.049 leden (2006). De grootste kerk van de stad is echter de Adventkerk van de Gereformeerde Gemeente met 2.220 zitplaatsen en zal medio 2014 worden uitgebreid[3]. Verder kent Veenendaal onder meer een Gereformeerde Gemeente in Nederland (931 leden), een Gereformeerde Gemeente in Nederland (buiten verband) (circa 800 leden) en een Hersteld Hervormde Kerk (1008 leden).

Opzienbarende godsdienstige acties[bewerken]

  • In juli 1987 organiseerde toenmalig EO-directeur Bert Dorenbos op het marktplein een lectuurverbranding tegen bloot in tijdschriften. Het plan was dat dit de eerste in een reeks verbrandingen zou zijn in Nederland. Het bleef bij die ene keer in Veenendaal. De verbranding liep uit op een chaos, waarbij pornomodel 'Candy' uit Arnhem topless om het vuur ging dansen.
  • Een muziekleraar van het Ichthus College verkondigde begin jaren tachtig dat bepaalde rockplaten duivelse boodschappen bevatten die te 'ontmaskeren' waren door de grammofoonplaten achteruit te draaien ('backward masking'). Na deze vondst werden lijsten van lp's aan de leerlingen meegegeven met als advies aan de ouders om deze albums te vernietigen.
  • In september 2010 viel een filiaal van supermarktketen C1000 op door afstand te nemen van de verzamelactie 'Dungans'. De schijfjes die wezens met bepaalde bijzondere krachten uitbeelden, zouden occult zijn en bezetenheid uitstralen. In plaats daarvan gaf de Veenendaalse C1000 Clics uit, bouwstenen waar kinderen zelf speelgoed mee kunnen maken.[4]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en enkele oorlogsmonumenten, zie:

Specifieke monumenten zijn onder andere:

  • Oude Kerk aan de Markt
  • Stellingkorenmolen De Nieuwe Molen
  • Stellingkorenmolen De Vriendschap
  • Restaurant Lust (Markt 7) Jugendstil
  • Ritmeestergebouw (Kerkewijk 55)
  • Villa De Berk (Kerkewijk 197)
  • Oude Begraafplaats (Weverij/Kostverloren)
  • Frisia-villa (Kerkewijk 8)
  • Villa Stuijvenberg (Kerkewijk 22)
  • voormalige ULO-school (Kerkewijk)
  • Brugkerk (Kerkewijk)
  • Scheepjeswol-villa (Nieuweweg 2)
  • St. Salvator-kerk (Adriaen van Ostadelaan 56)
  • Sionskerk (Adriaen van Ostadelaan 78)
  • Kerk 'Sola Fide' (Eikenlaan 3)
  • Catechisatiegebouw met kosterwoning 'Pro Rege' (Kanaalweg 1)
  • Langhuisboerderij 'Julia-hoeve' (Zandheuvelweg 5)
  • Langhuisboerderij 'Nooit Gedacht' met hooibergen (Zandheuvelweg 7)
  • Kerk 'Eben-Haezer' (Zandheuvelweg achter 39)

Voorzieningen[bewerken]

  • Zwembad (de Vallei)
  • Muziekschool (De Muzen)
  • Theater De Lampegiet
  • Jongerencentrum Escape
  • Openbare Bibliotheek Veenendaal
  • Kunstuitleen Veenendaal
  • Historisch museum Museum Veenendaal

Middelbare scholen[bewerken]

Evenementen[bewerken]

Bekende Veenendalers[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Lijst van Veenendalers

Partnersteden[bewerken]

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
    Renswoude    
 Utrechtse Heuvelrug  Brosen windrose nl.svg  Ede (Gld) 
    Rhenen    

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Geschiedenis van Veenendaal p. 25
  2. Hoedeman, Jan; Veenendaal in de Tweede Wereldoorlog. Barneveld: BDU, 1985
  3. Kerkbode November 2013
  4. C1000 Veenendaal weigert 'duivelse' Dungans. IKON Kerknieuws.nl, 14 september 2010

Beluister

(info)