Surinaams-Javaans

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Surinaams-Javaans
Gesproken in Suriname, door migratie ook in Nederland en Frans-Guyana
Sprekers 60.000 (1986)[1]
Taalfamilie
Dialecten
geen gekend[1]
Alfabet latijns
Officiële status
Officieel in
nergens
Taalcodes
ISO 639-3 jvn[1]
Portaal  Portaalicoon   Taal

Het Surinaams-Javaans is de variëteit van het Javaans die in Suriname gesproken wordt. Aan het einde van de 19de en begin van de 20ste eeuw werden duizenden Javanen naar Suriname gebracht om als contractarbeiders op de plantages te werken. Velen van hen bleven daar ook na de afloop van hun contract, zodat Suriname tegenwoordig een Javaanse bevolkingsgroep heeft: de Javaanse Surinamers.

Velen van het spreken nog altijd Javaans. De taal heeft echter een aparte ontwikkeling doorgemaakt in Suriname. Ze heeft bijvoorbeeld veel leenwoorden opgenomen uit andere talen van Suriname, zoals het Nederlands en het Sranan en minder uit het Indonesisch, dat in Suriname niet zo verspreid is.

Status[bewerken]

De enige officiële taal van Suriname is het Nederlands. Geen andere taal geniet vergelijkbare erkenning, hoewel het Sranan Tongo (ook wel "Surinaams" genoemd) vaak als lingua franca dient en daardoor door veel Surinamers, ongeacht hun etniciteit, gesproken wordt.

De status van het Javaans in Suriname heeft in de loop van de geschiedenis gevarieerd. Tijdens de jaren 50 was de taalattitude van de Javanen over hun eigen taal zeer negatief, waardoor de taal niet goed aan de volgende generatie werd doorgegeven en taalkundigen vreesden voor het overleven ervan. In de jaren zeventig begon echter een groep Javaanse intellectuelen het gebruik van het Javaans te stimuleren. Zij richtten de organisatie Pergerakan Permuda Suriname ("Vooruitstrevende Surinaamse Jongeren") op en hiermee begon de taalemancipatie.[2]

Tegenwoordig is het taalverlies min of meer tot stilstand gebracht. De Javanen staan niet meer onverschillig tegenover hun taal. Ze wordt gebruikt in de media, vooral op de radio, het Javaanse toneel en wordt gehanteerd door alle Javaanse godsdienstige organisaties. Wel wordt het nog maar weinig als schrijftaal gebruikt. Toch heeft de dichter Surianto enkele dichtbundels in het Javaans[noot 1] uitgegeven.

Wel zijn de meeste Javanen, en dan vooral de jongere generatie, tegenwoordig twee- of zelfs drietalig. Ouders kiezen er vaak voor hun kinderen tweetalig Javaans/Sranan of Javaans/Nederlands op te voeden. Welke taal ze kiezen om naast het Javaans door te geven, hangt van hun maatschappelijke status af. Hoe hoger die is, hoe waarschijnlijk het is dat ze voor het Nederlands, de onderwijstaal, officiële taal en taal met het hogere prestige, kiezen.[2]

Verschillen met het Indonesisch Javaans[bewerken]

Het Surinaams-Javaans verschilt qua klankleer, morfologie en zinsleer maar weinig van het Indonesisch Javaans. De grote verschillen beperken zich hoofdzakelijk tot de woordenschat. Het Surinaams-Javaans kent leenwoorden uit het Nederlands, Sranan, Sarnami en andere in Suriname gesproken talen die niet voorkomen in het Indonesisch Javaans. Omgekeerd heeft het Indonesisch Javaans veel meer leenwoorden uit het Indonesisch, de officiële taal van Indonesië, hoewel het Surinaams-Javaans er ook meerdere kent, vooral door de invloed van de Indonesische ambassade in Suriname.[2]

Woordenschat[bewerken]

Hoewel Indonesië ten tijde van de contractarbeid een Nederlandse kolonie was (zie Nederlands-Indië), zullen maar zeer weinig Javaanse immigranten de taal gekend hebben. Het Nederlandstalig onderwijs was voorbehouden voor de bovenlaag. Contractarbeiders kwamen vaak uit de laagste sociale klassen. Het Nederlands is echter de officiële taal van Suriname en tegenwoordig de moedertaal van 60% van de Surinamers. Daarnaast is het in alle scholen de voertaal. Het is dus logisch dat het Surinaams-Javaans vele woorden uit het Nederlands heeft opgenomen. Voorbeelden zijn: amer ("hamer"), anduk ("handdoek"), babrik ("fabriek"), kakus ("WC", van kakhuis) en sekaut ("politie-agent", van schout).[2] Omgekeerd heeft de Surinaamse variëteit van het Nederlands, het Surinaams-Nederlands ook woorden uit het Javaans ontleend.

Het Sranan is eigenlijk de moedertaal van de Creolen, maar dient daarnaast ook vaak als lingua franca van het land. Hierdoor heeft het Javaans ook uit die taal veel woorden ontleend. Voorbeelden zijn: bakrah ("blanke", van bakra), blangkeman ("zwarte", van blakaman), busi ("bos", van busi), onti ("jagen", van onti) en pernangsi ("plantage", van pernansi).[2]

De officiële taal van Indonesië is het Indonesisch, waardoor het Javaans in Indonesië daarmee in een diglossierelatie staat en er veel leenwoorden uit heeft opgenomen. In Suriname is dit niet het geval, waardoor het Surinaams-Javaans veel minder leenwoorden uit het Indonesisch kent. De Indonesische ambassade in Suriname promoot echter het Indonesisch. Daarnaast komen godsdienstleerkrachten in moskeeën vaak uit Indonesië en spreken hierdoor een Javaans dat met veel Indonesische woorden doorspekt is. Ook kijken Javaanse Surinamers graag Indonesische films en vroeger ook grootschalig toerisme naar Indonesië, hoewel tegenwoordig niet meer zo zeer. Hierdoor kent ook het Surinaams-Javaans enkele leenwoorden uit het Indonesisch, zoals rapat ("vergadering"), trimah kasi ("dank u wel") en luar negri ("buitenland").[2]

Afgezien van leenwoorden hebben enkele woorden in het Surinaams-Javaans ook een andere betekenis gekregen. Deze betekenisverschuiving kan klein zijn, zoals bij nduk ("jonge dame" in Suriname - "meisje" in Indonesië) of gagak ("aasgier" in Suriname - "kraai" in Indonesië), maar ook groot, zoals bij ajar ("pak slaag geven" in Suriname - het Indonesisch Javaanse ngajar betekent "onderwijzen"), babu ("oude Hindoestaanse man" in Suriname - "kindermeid/bediende" in Indonesië) of batur ("fundering" in Suriname - "metgezel/knecht" in Indonesië). Daarnaast kent het Surinaams-Javaans ook enkele neologismen, die in Indonesië niet gekend zijn, zoals aratan ("griep"), besar ("directeur"), blakot ("crimineel") en klimar ("ezel").[2]

Zie ook[bewerken]